Taýar tańbalaý isin jolǵa qoıýdyń arqasynda keıingi bes jylda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi (EAEO) arasyndaǵy kontrabandalyq taýar aınalymy 30%-ǵa tómendegen. Mamandar mindetti tańbalaý engizilgennen keıin kóleńkeli aınalymnyń úlesi azaıǵandyǵyn, óndirýshiler men ımporttaýshylar úshin birneshe mlrd teńge qarajatynda qosymsha ótkizý naryǵyn qurýǵa múmkindik bar ekenin aıtady.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń (TRMK) tóraǵasy Qýanysh Elikbaevtyń sózinshe, tańbalaýdyń basty maqsaty – halyqty jalǵan ónimnen qorǵap, kóleńkeli bıznestiń júrýine jáne kontrafaktige toıtarys berý.
«Taýarlarǵa sıfrlyq sáıkestendirýdi júrgizý arqyly naryqtyq ekonomıkada kóleńkeli saýdanyń rólin azaıtyp, zańdy aınalymnyń artýyna múmkindik jasalady. Munyń bári halyqtyń ómir súrý sapasyna tikeleı áser etip qana qoımaı, ádil óndirýshiler men ımporttaýshylardyń jumysyndaǵy kedergi azaıar edi», deıdi.
Bul sonymen qatar tutynýshylarǵa da paıdaly ári bıýdjetke túsetin salyq kólemi de kóbeıedi. Qazirgi kúni salalyq memlekettik organdarmen jáne tańbalaý operatorymen birlesip, áleýmettik mańyzy bar taýarlarǵa baqylaý-sáıkestendirý belgilerin óteýsiz berý máseleleri júzege asyrylǵan. Taýarlardy tańbalaý arqyly tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý tıisti deńgeıde júrgizilip otyr.
Qarjy mınıstrliginiń dereginshe, ishki aınalymnan 30 mlrd teńgeden astam somanyń kontrafaktilik taýary áshkerlengen. TRMK habarlaýynsha, zań buzǵan 130-ǵa jýyq kompanııa jaýapkershilikke tartylyp, olarǵa 66 mıllıon teńge kóleminde aıyppul salynypty.
Jalpy, elimizde mindetti sıfrly tańbalaý birinshi kezekte temeki ónimderi men teri buıymdaryna júrgizildi. О́tken jyly aıaqkıimge mindetti tańbalaý qolǵa alynyp, bir jubyna tańbalaý shyǵyny ortasha eseppen iri satylymda – 19,9 teńgeni (0,2%), orta satylymda – 49,5 teńgeni (0,5%) jáne shaǵyn satylymda 37,3 teńgeni (0,4%) quraǵan. 2019-2021 jyldar aralyǵynda dárilik zattardy tańbalaý jóninde qanatqaqty joba qoldanysqa engizildi. Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, 2021 jylǵy 1 qarashadan bastap aıaqkıimdi tańbalaý talaptary engizilgennen keıin 3,7 myń qatysýshy taýar óndirýshileri Taýarlardy tańbalaý jáne qadaǵalap otyrýdyń aqparattyq júıesinde tirkelgen. Bul kedendik tólemder men qosymsha qun salyǵy (QQS) túsimderin 2021 jylǵy 7,8 mlrd teńgeden 2023 jyly 30,7 mlrd teńgege deıin arttyrýǵa múmkindik bergen. Iri eksporttaýshylar Qazaqstannyń talaptaryn qabyldap, ózderiniń oryn alǵan keleńsiz jaıttaryna der kezinde túzetýler engizdi. Qytaı men О́zbekstannyń zańdy jetkizýshileri aıaqkıimge tańbalaý kodyn tegin qoldanýǵa jáne barlyq qajetti aqparatty berýge daıyn ekenderin bildirgen. Osyǵan qaraǵanda, júıe memleketke ǵana emes, bıznes ókilderi men tutynýshylarǵa da tıimdilik tanytyp otyr deýge bolady.
Bıyl birinshi jartyjyldyqta elimizde zergerlik buıymdardy mindetti sıfrlyq tańbalaýǵa qatysty jańa talaptar kúshine enedi. Búginde elimizdegi zańdy túrde jumys isteıtin otandyq óndirýshilerdiń zergerlik buıymdar aınalymynyń úlesi óte az, bar bolǵany 2%-dy quraıdy eken.
«Memleket jyl saıyn mıllıondaǵan salyqty joǵaltady. Júzdegen myń tutynýshy kúmándi sapadaǵy zergerlik buıymdardy satyp alady», deıdi Qazaqstan zergerleri lıgasynyń jetekshisi Qaısar Jumaǵalıev.
Sarapshynyń aıtýynsha, otandyq óndiriste mundaı jaǵdaı osydan on jyl buryn zergerlik ónerkásibin lısenzııalaý júıesi joıylǵannan keıin oryn alǵan. Bastapqyda bul ıdeıa bızneske kedergilerdi azaıtýdy kózdegenimen, keıinirek Reseı, Túrkııa, Qytaı men Qyrǵyzstan eliniń kontrabandalyq ónimderi ishki naryqty basyp aldy. Al salaǵa memlekettik baqylaý tolyǵymen joıylǵan.
Aldyn ala esepteýler boıynsha, qazir elimizde aıyna 300 myńǵa deıin ónim óndiretin 10-15 iri jerasty zergerlik sehy jumys isteıdi. Belgisiz shıkizattan jasalǵan altyn buıymdar Reseı, Túrkııa jáne zergerlik brendterdiń atyn jamylyp satylyp jatqan kórinedi. Álbette, mundaı shalaǵaı satylym zańdy jumys isteıtin kásipkerlerge kedergi keltiredi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı deregine súıensek, keıingi eki jylda elimizde zergerlik buıymdardyń ónerkásiptik óndirisi toqyraýǵa ushyrap, sektorda naqty mánde ónim óndirý 0,8%-ǵa, byltyr taǵy da 17,8%-ǵa azaıǵan.
2023 jyly elimizdiń zergerlik ónerkásibi bar bolǵany 1,2 mlrd teńgeniń (2,6 mln dollardan sál asady) ónimin óndiripti. Bul – elimizge ákelinetin ımport ónimderiniń qunynan ondaǵan ese az kórsetkish.
Memlekettik kirister komıtetiniń byltyrǵy esepterine qaraǵanda, elge zańdy túrde 152,5 mln dollarǵa túrli zergerlik buıym, taǵy 35,7 mln dollarǵa sándik zergerlik buıym ákelingen. О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, áli kúnge deıin tańbalanbaǵan zergerlik buıymdardyń qaldyqtaryn satýǵa ruqsat bar. Tańbalaýdyń jańa talaptary kúshine engennen keıin Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske ózgerister engizý josparda tur. Endigi jerde elimizde arnaıy kody joq «zergerlik buıymdardy» satqandar jaýapkershilikke tartylady.