Jer emshegin emgen dıqannyń kóńilin kúpti eter jaı az emes. Sonyń biri – qolda bar tehnıkanyń tozyǵy jetýi. О́ńirdegi aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń 55 paıyzy paıdalaný merzimi áldeqashan ótip ketken, jamap-jasqap, kádege asyryp kele jatqan tehnıkany dátke qýat etip otyr.
Kóktemgi dala jumystaryna qamdanýdy bastap ketken astyqty óńirdegi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń resmı málimetine qaraǵanda, qajetti tehnıkanyń 80 paıyzdan astamy daıyndyq sapynda. Salmaǵyn qaǵaz ǵana kórsetetin osy bir kórsetkish shyntýaıtynda sál kúmán týǵyzady. Bastan jaqty aıyrǵandaı etip ara-jigin ajyratyp aıtatyn bolsaq, tehnıkany daıyndaý jóninde uıymdasqan úlken sharýashylyqtarda múmkindiktiń bar ekendigi ras. Olarda qajetti tehnıkany jóndeýden ótkizetin mashına-traktor sheberhanalary bar. Qajetti bólshekterge de qol jetkize alady. Qasqaldaqtyń qanyndaı tapshy tokar, dánekerleýshi mamandar da uıymdasqan iri sharýashylyqtarda. Al aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń qaq jartysynan astamyn quraıtyn shaǵyn sharýa bul deńgeıge taıaý ýaqytta jete almaıdy. Qazir kóksaý, eski kombaınyn, dál kerek ýaqytynda myń salsa bir baspaıtyn qaýsaǵan traktoryn qar basyp jatyr. Sonda joǵaryda aıtqan 80 paıyz daıyndyq qaıdan quralǵan deısiz de. Shaǵyn sharýa qojalyqtary qar ketip, jer aıaǵy degdigen soń ǵana tozǵan tehnıkasyn jóndeı bastaıdy. Tozýy jetken tehnıka agrotehnıkalyq sharalardy ýaqtyly atqarýǵa múmkindik bermeıdi. Gektar berekesiniń óspeı jatýy da osy sebepten. Jer jaryqtyq qansha jomart degenimizben, ol da «alaǵan qolym beregen» deıtuǵyn qaǵıdany ustanatyn syńaıly.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aýyl sharýashylyǵynyń ahýalyn taratyp aıta kele: «Aýyl sharýashylyǵynyń damýyn tejep turǵan kedergilerdi bárimiz bilemiz. Basty túıtkil – jyldar boıy qajetti qarjynyń jetkilikti bólinbeýi. Investısııanyń tapshylyǵy tehnıkanyń tozýyna, eginniń bitik jáne eńbektiń ónimdi bolmaýyna ákep soqtyrady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵyna bólinetin qarjyny barynsha, tipti múmkindik bolsa, eki ese arttyrý qajet. Oǵan bıýdjetten ǵana emes, basqa da qarjy kózderinen, sonyń ishinde ekinshi deńgeıdegi bankterden qarajat tartqan jón. Kóktemgi egis naýqanyna jáne kúzgi jıyn-teringe jeńildikpen beriletin nesıeni 1,5 trıllıon teńgege deıin arttyrý kerek. Al ınvestısııalyq jobalarǵa bólinetin jeńildetilgen nesıeni 800 mıllıard teńgege jetkizý qajet. Jeńildikpen lızıng berýge jyl saıyn keminde 450 mıllıard teńge bólinýge tıis. Sonda ár jyl saıyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 10 paıyzy jańaryp otyrady. Bul sharalar aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimin 2 ese arttyrýǵa jol ashady», dep eń túıindi máselelerge toqtalǵan bolatyn.
О́ńirde bul tarapta jaǵymdy jaı da bar. Máselen, ótken jyly oblystyń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary 70 mıllıard teńgeden astam qarjyǵa 2 195 birlik aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alǵan. Keıingi jyldardaǵy ózgeris – aýyl sharýashylyǵy qurylymdary otandyq óndiris sanatyndaǵy tehnıkany satyp alsa, jumsalǵan qarjynyń 30 paıyzy memleket tarapynan sýbsıdııalanady. Al sheteldik tehnıka alynsa, onyń 15 paıyzy óteledi. Bul aradaǵy aıyrmashylyqtyń otandyq taýardy qoldaý nıetinen týyndap otyrǵany túsinikti jáne óte quptarlyq.
– Aýyl sharýashylyǵyn órkendetý, árıne, kez-kelgen ujymnyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyna baılanysty, – deıdi Jaqsy aýdanyndaǵy «Ajar» sharýa qojalyǵynyń basshysy Sábıt Ábishev. – Jeke ózime qatysty emes, jalpaq jurtqa tıesili dúnıeni taratyp aıtýǵa bolady. Qaýsaǵan tehnıkamen qyr asa almaıtynymyz belgili. Naýqandyq jumys kúıip turǵan kezde tehnıkanyń bir tetigi isten shyqsa, qansha ýaqytyń zaıa ketedi. Al alqapqa tuqym óz ýaqytynda sińirilýi kerek. Qolbaılaý bolatyn osyndaı dúnıeler egis merzimin uzartyp, oıǵa alǵan sharýanyń ońynan ońǵarylmaı qalatyn kezi jıi kezdesedi. Qajetti tehnıkań, qurylǵylaryń saqadaı saı bolmaǵannan keıin eginshilik mádenıeti de kóńil kónshitpeıdi. Mine, sodan keıin gektar berekesi týraly aıtýdyń ózi ábes. Qazir men kúndelikti tájirıbede kórip júrgen dúnıelerimdi tilge tıek etetin bolsam, eń aldymen, sýbsıdııa týraly aıtar edim. Bul máseleni Memleket basshysy da qolmen qoıǵandaı etip jetkizdi. Aýylǵa kóńil bólinip, aýyl sharýashylyǵyn kóteremiz degeli qansha ýaqyt? Biraq sol sýbsıdııaǵa shaǵyn sharýanyń qoly jete bermeıdi. Biz sııaqty sharýa qojalyqtary eńsesin kóterý úshin kúzgi jıyn-terin kezinde ónimdi laıyqty baǵaǵa satyp alatyn astyq qabyldaý oryndary ashylsa oń bolar edi. Qyrýar eńbekpen ósirgen astyqtyń baǵasy bir jyly jaqsy bolsa, kelesi jyly tómen bolady. Ketken shyǵynyńdy da óteı almaısyń.
Shaǵyn sharýashylyq basshylary taǵy bir pikir aıtyp otyr. Egistik alqaptary shekteýli, aınalymdaǵy qarajaty az bolǵandyqtan, qymbat tehnıkany satyp ala almaıdy. Demek baǵzy bir zamandaǵydaı mashına-traktor stansalary qurylsa qalaı bolar edi? Tehnıkasy tapshy sharýa qojalyǵy naýqandyq jumys kezinde jańaǵy stansalarmen kelisimshart jasasyp, eginin ekkizip, astyǵyn orǵyzyp alsa. Al mashına-traktor stansasy memleket tarapynan beriletin sýbsıdııany paıdalana bersin. Tyǵyryqtan shyǵar taǵy bir jol – birigý. Máselen, tehnıkasy tozyp, múmkindigi azaıǵan sharýa qojalyqtary ortaq tehnıka alsa. Onyń ishinde egis kesheni men kombaın. Áıtpese, dál búgingi baǵamen shaǵyn sharýaǵa astyq kombaınyn satyp alý arman ǵana.
– Búginde kóptegen sharýa iri seriktestikterge ıek artyp otyr. О́zderiniń tehnıkalary tozyp bitken soń naýqandyq jumys kezinde iri seriktestikteriniń kóktemgi egis nemese egin oraǵyn aıaqtaýyn tosady. О́zinikin egip bolmaı olar qolushyn bere qoıa ma? Egin oraǵy kezinde ýaqyt tipti tapshy. Iri sharýashylyqtar óziniń oraq naýqanyn aıaqtaǵansha soltústiktiń aptalap jaýatyn aq jaýyny bastalyp ketedi. Byltyr birneshe aýdanda osyndaı jaǵdaı boldy, – deıdi agronom Qýat Bolatov.
Endigi bir másele – memleket tarapynan qyrýar kómek kórsetilip jatqanymen, qarjynyń qolǵa kesh tıetindigi. Al ýaqyt kútip turmaıdy ǵoı.
– Nesıe alǵanmen, qarjy ınstıtýttary kepildik suraıdy, – deıdi Sábıt Ábishev. – О́tken jyly qurǵaqshylyq bolyp, tabys taba almadyq. Nesıemizdi tóleý de qıyn bolyp qaldy. Dál osyndaı jaǵdaıda quny 100 mıllıonnan astam jańa kombaın alý biz úshin qııal ǵana. Qazaqta «eskini paıdalanǵannyń esi ketedi» deıtin sóz bar emes pe, qazirgi kórgen kúnimiz osy. Mysaly, meniń sharýa qojalyǵym 150 gektar ǵana alqapqa dándi daqyldar tuqymyn sińiredi. Bizde tehnıka alatyn múmkindik joq. Qojalyqtaǵy alpys bas qara maldyń tólin satyp, eginnen shekken shyǵynymyzdy ótep qana júrmiz.
Dál osyndaı jaı kóptegen sharýashylyqqa tán. Aýyl sharýashylyǵynyń ahýalyn jaqsartý úshin kooperatıv úlgisinde uıymdasý kerek deıtin pikirdiń jany bar ekenin osyndaı mysaldan kórýge bolady.
– О́tken jyly egin shyqpaı qaldy, – deıdi Ereımentaý aýdanyndaǵy sharýa qojalyǵynyń basshysy Qantaı Amangeldınov. – Bizdiń jer taýly-tasty óńir ǵoı. Negizinde mal sharýashylyǵyna qolaıly. Birneshe jyldan beri aýyz toltyryp aıtatyndaı ónim ala almaǵannan keıin endi ekpe shóp eksek pe dep otyrmyz. Jaıylym tarylyp, shabyndyq azaıǵan soń shóp te suranysqa ıe. Biraq oǵan da qyrýar tehnıka qajet.
Alǵa basqan qadamdy keri ketirip turǵan ahýal ońǵarylýy úshin joǵaryda aıtylǵan birer túıindi pikir tóńireginde oılasýǵa ábden bolar edi. Árıne, bul másele quzyrly organdardyń enshisinde.
Aqmola oblysy