Keıingi jyldary sýly, nýly Aqmola óńirinde ylǵal tapshylyǵy qatty sezilip keledi. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn qyryq kún shildeniń ystyǵynda ǵana emes, ózge aılarda da qýańshylyq beleń alyp jatyr. Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy?
Qar sýy – bereke bastaýy
Onsyz da sharýasy shatqaıaqtaǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn jaz boıy kókten nár tambaıtyn qýańshylyqtyń kátepti qara narǵa júk bolatyn aýyr salmaǵy qajytyp tur. О́tken jyly sońǵy jarty ǵasyrda bola qoımaǵan aptap eldiń de, jerdiń de kenezesin keptirip, ókpesin óshire jazdady. Jer emgen dıqandardyń ishinde dándi daqyldar tuqymyn alqap tósine erte sińirgender barmaq tistep, ókinip qaldy. Sebep – erte kóktegen egin qapyryq ystyqqa shydamaı, kókteýin kóktegenimen, boı salyp óse almady. Aýyl-aımaqtaǵy tórt túlik mal da meıirin qandyryp sý tappaı qınaldy. Endigi amal ne? Bilikti mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, sýarmaly jer kólemin kóbeıtpeı, yrys mólsheri kóńil qýanta qoıýy jyldan-jylǵa qıyndap barady. Biz eskermeı jatqan bir jaı – kól-kósir qar sýy.
– Bıyl Kókshe óńirinde qar siresip qatqan topyraqtyń ústine tústi, – deıdi agronom Baýyrjan Moldaǵalıev. – Onyń ústine jeltoqsan aıynda jańbyr jaýyp, muz qatty. Ile qar túskenimen, qańtarda taǵy da jylymyq boldy. Erteń qyzyl sý júrgen kezde tirshilik nári topyraqtyń quramyna sińe qoımaı, muz ústimen saı-sala, ózekshelerge quıylyp, bý bolyp ushyp ketedi. Sýarmaly jer kólemin ulǵaıtý úshin kóktemgi qar sýyn tabıǵı sý joldary bar oıpańǵa jınap paıdalansa, yrys ysyrap bolmas edi. Bul máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda: «Sý resýrstarynyń qoljetimdi bolýy – agroónerkásip kesheniniń turaqty damýyna tikeleı yqpal etetin mańyzdy faktor. Al bizde bolsa, sý resýrstaryn basqarý júıesin damytý tujyrymdamasy tek jaqynda ǵana qabyldandy. Bul qujat tym uzaq talqylandy. Ashyǵyn aıtý kerek, jaǵdaı óte kúrdeli. Mysaly, elimizdegi sýarmaly jerdiń 13 paıyzynda ǵana sý únemdeý tehnologııasy bar. Ásirese Túrkistan jáne Qyzylorda oblystaryndaǵy jaǵdaı múshkil, qurǵaqshylyq qaýpi asa joǵary. Soǵan qaramastan, osy aımaqtarda tıisti jumys júrgizilip jatqan joq. Sondyqtan sýdy kóp qajet etetin daqyldardy azaıtyp, qurǵaqshylyqqa tózimdi daqyldardy kóbeıtý kerek, sý únemdeıtin tehnologııany engizý qajet. Ahýaldy jaqsartý úshin batyl áreket jasaý kerek», dep aıtqan bolatyn.
Kóktemgi qyzyl sýdy jınap, uqypty paıdalanyp otyrǵandar da bar. Byltyr Zerendi aýdanyna qarasty Báıterek aýylyndaǵy «Agro sharýa aýlasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde bolǵan kezimizde kórgenbiz. Seriktestiktiń 500 gektar egistik alqaby bar. Byltyrǵy qýańshylyqtyń zardabyn kórgen joq. 2015 jyldan beri ózge óńirlerde eskerilmeı, ysyrap bolyp jatqan qar sýyn paıdalanyp keledi. Sál ǵana taratyp aıta ketelik. Sharýashylyqtyń agronom menedjeri Aleksandr Matvıenkonyń aıtýyna qaraǵanda, kóktemgi qar sýyn sý qoımasyna jınaıdy eken. Qoımadan elektr sorǵylardyń kómegi arqyly jańbyrlatqysh qurylǵyǵa jetkiziledi. Aldaǵy ýaqytta sý qoımasynyń janynan uńǵyma qazyp, kólemin kóbeıte túspek. Osylaısha, tabıǵattyń synyna tótep berip kele jatqan sharýashylyq kenezesi kepken dalanyń dıdaryn móp-móldir sýmen jibitip keledi. Nátıjesi kózge kórinip turǵan soń bıdaı, arpa, raps egetin alqaptarǵa jasandy jańbyr jaýdyratyn taǵy úsh qurylǵy satyp alǵan. О́zge sharýashylyq basshylaryna osy bir tájirıbe juǵysty bolsyn degen nıetpen sýarý qurylǵylaryn satyp alý memleket tarapynan sýbsıdııalanatynyn aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Báıterek aýylyndaǵy sharýashylyqtyń berekesin keltirip turǵan – is uqyptylyǵy.
Oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń málimetine qaraǵanda, Selınograd, Arshaly, Atbasar, Sandyqtaý jáne Astrahan aýdandarynda qar qalyń. Sáıkesinshe sý tasqynynyń qaýpi joǵary. Ylǵal da mol bolmaq. Endeshe, erte qımyldap, ıen tegin yrystan qur qalmasaq, kánekı.
Qyzyl sýdyń júrýi – qarbalastyń týýy
Dál qazir jergilikti atqarýshy organdar men tótenshe jaǵdaı qyzmeti qaýyrt iske kirisken. 14 aýdan men úsh qala aýmaǵynda kóktemgi sý tasqynyna qarsy keshendi sharýalar qolǵa alynyp jatyr. Atap aıtqanda, 2 390 metr sý burý arnalary salynyp, tasýy múmkin ózenderdiń 1 700 metr arnasy tazartylǵan. Jyl saıynǵy ádet. Memlekettiń qyrýar qarajaty jumsalyp, byltyr da dál osyndaı jumystar júrgizilgen. Keıingi ondaǵan jyldar ishinde kórsetilgen qaırat, jumsalǵan qarajatty tarazy basyna tartyp esepteseńiz, endigi asaý ózenderdiń arnasyn jyp-jylmaǵaı etip tazalap, jaǵalaýyn altyn jalatqan bógetpen bekitip tastaýǵa bolar edi. Ánebir jyly Sandyqtaý aýdanynyń ákimi ózen jaǵasyna topyraq úıýge bólingen aqshany «jep qoıyp», isti bolǵannan keıin kúdik te paıda bolǵan. Negizinde mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, sý jaǵasyndaǵy qalyń qamys pen árqıly ósimdikterdiń shirindisi ózenderdiń tabanyna shógip qalýy sebepti aǵyndy sýǵa kóp-kórim kedergi keltiredi. Lyqsyp kelgen mol sý ózenniń arnasyna syımaı, jaǵalaýdan asyp ketetin jaıy bar.
– Eger mańaıynda eldi meken bolmasa, munyń eshqandaı zııany joq, – deıdi el aǵasy Qanaǵat Qaparov. – Máselen, Esil tasyǵan kezde jaǵalaýdaǵy toǵaıdyń alańqaılaryna shalǵyn jaqsy shyǵady. Tóńirektegi el shóbin shaýyp, raqatyn kóredi. Bıylǵy qýańshylyq jyly mal azyǵy qasqaldaqtyń qanyndaı bolyp ketti emes pe?! Tasyǵan sý da – tabysqa sebep.
Al ózen tabanyna túsetin kúl-qoqys – tabıǵatqa adam qolymen jasalyp jatqan qııanat. О́tken jyly Atbasar aýdanynda kóktemgi sý tasqyny kezinde sýǵa batyp ketken qyrýar jylqynyń óleksesi sý tabanynda qaldy. Keı jerlerde turmystyq qaldyqtardy tógý oqıǵalary da aragidik bolsa da kezdesip qalady. Mine, osyndaı keleńsizdik ózen arnasyn taryltpaq. Al arshyp alý – qısapsyz qıyn sharýa.
Jergilikti atqarýshy organdar men tótenshe jaǵdaı qyzmeti birlese otyryp 18 588 metr sý arnasyn tereńdetip, alasarǵan 8 myń metrden asa bógenderdi nyǵyzdap bekitipti. 58 dana sý ótkizý qurylǵylary salynǵan, 2 myń shaqyrymnan asa jaǵalaý bıiktetilgen. Osyndaı maqsatqa oblys boıynsha 2 mlrd 239 mln teńge qarajat bólingen. Bul qarjy – ótken jylǵy kólemmen salystyrǵanda 77 paıyzǵa kóp.
– Qazirgi ýaqytta merdiger uıymdarmen sý tasqyny qaýpi bar 10 aýdannyń aýmaǵyndaǵy 15 ózenniń boıynda 20 myń metrden asa aýmaqta muzdy jaryp aǵyn sýǵa jol ashý úshin kelisimshart jasaldy, – deıdi oblystyq Tótenshe jaǵdaılar departamenti bastyǵynyń ýaqytsha mindetin atqarýshy Qanat Dospaev. – Eldi mekender aýmaǵynan 486,5 myń tekshe metr qar shyǵaryldy, 236 myń tonnadan asa janarmaı, 21,8 myń tonna qum jáne basqa da ınertti materıaldar, 81,7 myń bóget qaptary ázirlendi. Sileti, Astanalyq jáne Shaǵalaly tárizdi iri sý qoımalary bar. Sý qoımalaryndaǵy mólsher – qazir 70 paıyz shamasynda.
Endigi bir másele – qalyń qardyń qursaýy. Bıyl qardyń qalyń túskenin joǵaryda aıttyq. Zerendi aýdanyna qarasty Uıaly, Aqadyr, Shaǵalaly aýyldary qaqaǵan qysta qarǵa adym jer boıy attap shyǵa almaı, aptalap baılanys úzilip qaldy. Tasjoldyń boıynda qar sýy irkilip jınalatyn tustarynda sýaǵardyń bolmaýyna qanshama jyl boıy beınet shegip keledi. О́tkennen sabaq alsaq, kánekı. Sandyqtaý aýdanyna qarasty Arbýzınka, Atbasar aýdanyndaǵy Bastaý tárizdi ondaǵan aýyl kóktemde qyzyl sý mol bolǵan jyly aılap qatynas úzilip, beınet shegip jatyr.
Joǵaryda aıtylǵan biraz jaıdy bezbendeı kele, saı-salaǵa sińip ketetin qyrýar sýdy obrazǵa orap aıtqanda, qasyqtap jınap, kádege jaratsaq, jaz boıy egin sharýashylyǵyna da, tórt túlik malǵa da septigi tıer edi. Al qazir kóktemgi mol sý býǵa aınalyp, ushyp ketip jatyr. Bereke úıiriler tusta uqypty, belsendi bolsaq jón emes pe?!
Aqmola oblysy