Kógildir kóktemdi qanatyna qondyryp, jyl qustary týǵan mekenine qaıta oralsa – jyl kelgendeı, jylymyq jetkendeı dúnıe jadyrap sala beredi. Sary shunaq aıaz ben qalyń jaýǵan qar qursaýynan endi es jıyp kele jatqan eldiń kúpti kóńiline jiger beretin de osy jyl qustary edi. Bıylǵy qys qytymyrlaý bolǵanymen, eldegi jurt jyl qusy erte jetti dep jelpinip otyr.
Han jarshysy habar bergendeı bıylǵy kóktemniń jetkenin qoqıqazdar súıinshiledi. Mańǵystaý jerindegi Qarakól qyzǵylt túske boıandy. О́ıtkeni óńirge qoqıqazdar kelip qondy. Qaraqııa-Qarakól qoryǵy – sırek kezdesetin jan-janýar men qustardy qorǵaıtyn oryn. Onda qoqıqazdardan basqa júzden astam qustyń túri kezdesedi. Olardyń 20-sy Qyzyl kitapqa engen.
«Bıyl kólge 700-800 shamasynda qoqıqaz keldi. Keı jyldarda kól aıdynyna 5 myńǵa deıin qoqıqaz kelip qonady. Bul – Mańǵystaýdyń ǵajaıyp qustarynyń biri dep aıtýǵa bolady. Qoqıqaz aıdynǵa qonsa, halyq ta, biz de qýanamyz. Ony qorǵaýǵa, úrkitpeýge tyrysamyz», deıdi «Ústirt» memlekettik tabıǵı qoryǵynyń bólim basshysy Jalǵas Ustadov.
Qarakól jasandy sý aıdyny jyl qustary qonatyn súıikti mekenge aınalǵan. Mamandardyń aıtýynsha, Aqtaýǵa qoqıqazdar Aqmola oblysyndaǵy Qorǵaljyn memlekettik tabıǵı qoryǵynyń aýmaǵyndaǵy Teńiz jáne Qorǵaljyn kólderinen ushyp barǵan. Kúzde, salqyn túsken kezde, Hazar qoryǵyna nemese odan da ári Iran jaqqa ushyp ketedi eken.
«Qoqıqazdar bizdiń elge Afrıka, Túrikmenstan, Aýǵanstan elderinen ushyp keledi. Sáýir aıynda kelip, kún sýytqansha (qyrkúıek, qazan aılaryna deıin) bolady. Qoqıqazdardyń elordaǵa jaqyn jerdegi negizgi mekeni –Qorǵaljyn qoryǵy, olar da sonda mekendep, kóbeıedi. Elimizge jyl saıyn 100 myńǵa jýyq qoqıqaz ushyp keledi. Onyń ishinde Aqmola, Qostanaı, Jambyl, Mańǵystaý oblysynyń aýmaǵynda bar. Taldykólge qoqıqazdyń bıylǵy balapandary jyly jaqqa ushpas buryn osyndaı kól men kólshikterge toqtap, ál jınap, odan ári ushyp ketedi», deıdi eko-belsendi Sáken Dildahmet.
Qoqıqazdy orystar «flamıngo» dep ataıdy, ol latynnyń «alaýlaǵan ot-jalyn» degen sózinen alynypty. Al qazaqtar ony qyzylqanat qaz nemese qyzylqaz dep te ataıdy. Qyzǵylt qoqıqazdyń syrtqy túri basqa qustarmen salystyrǵanda erekshe. Tulǵasy jumyr, sıraqtary uzyn, quıryq qaýyrsyny qysqa. Qoqıqazdar – jer betindegi eń uzyn sıraqty qustardyń biri. Tumsyǵy úlken ári dóńes keledi, ushy qara, tómen qaraı bitken. Sodan da «qoqıqaz» dep atalǵan bolý kerek. Bylaı qarasańyz, syrt kelbeti balet bıshilerin eske túsiredi. Aıdynǵa toptasyp qonǵanda alaýlaǵan jalyn tárizdi kórinedi.
«Qarakól aýmaǵy – «Qyzyl kitapqa» engen qanattylar turaqtaıtyn meken. Sondyqtan da bul jer tabıǵat qorǵaý ınspektorlarynyń jiti baqylaýynda. Aıta keteıik, qyzǵylt tústes, iri deneli qustar, negizinen, tropıkalyq elderde uıa salady», deıdi qoryqshylar.
Qoqıqaz túrleri Azııanyń, Afrıkanyń, Ortalyq jáne Ońtústik Amerıkanyń, Ońtústik Eýropanyń sýbtropık nemese tropıkalyq aımaqtaryndaǵy sý aıdyndarynda mekendeıdi. Qyzǵylt qoqıqazdardyń soltústik óńirge keletin jeri – Qorǵaljyn tabıǵı qoryǵynyń aýmaǵyndaǵy Teńiz kóli. Kóldiń tuzdylyǵy álemdik teńiz sýynyń tuzdylyǵynan 5-6 ese ashy. Bul óńirdegi Teńiz kóli – qoqıqazdardyń eń kóp shoǵyrlanatyn alqaby. Ondaǵy 75-ke jýyq úlkendi-kishili aral olardyń uıa salýyna óte qolaıly.
Qoryqta qoqıqazdyń úsh negizgi túri kezdesedi: qyzǵylt qoqıqaz, kishi qoqıqaz jáne qytaı qoqıqazy. Qyzǵylt qoqıqaz − qoryqtyń eń jańa turǵyny. Ol Teńiz kólinde jáne Úsharal ústirtinde uıalaıdy. Bul qustyń bıiktigi 150 sm-ge deıin jetedi jáne salmaǵy 3 kg-nan asady.
«Qyzǵylt qoqıqaz tuzdy kólderdiń 2-3 metrlik taıaz jerinde uzyn aıaqtarymen adymdap júrip, qoregin balshyqtyń arasynan tumsyǵymen súzip alady. Tumsyǵynyń jıekteri usaq aranyń tisshelerindeı tilimdengen. Sol arqyly sý men balshyqtar syrtqa aǵyp ketedi de, qoregi aýzynda qalady. Olar sý ósimdikteriniń tuqymymen, usaq jándiktermen, ulýlarmen qorektenedi. Ásirese artemııa salın dep atalatyn sý shaıany olardyń jeńsik asy. Bul usaq sý shaıany tuzdy kólderde kóptep kezdesedi, sondyqtan artemııa salın shaıanynyń ýyldyryǵyn jınaýǵa múlde ruqsat etilmeıdi. Qyzǵylt qoqıqazdyń sany kúrt azaıyp bara jatqandyqtan, Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» jáne Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń «Qyzyl kitabyna» da engen», deıdi bıolog ǵalym Rysbaı Sátimbekuly.
Qart qustanýshylardyń aıtýynsha, ótken ǵasyrdyń 50-60 jyldary 50 myńnan asa qoqıqaz bolsa, 1972-1976 jyldar aralyǵynda olardyń sany kúrt azaıyp – 5-9 myń, 1977 jyly – 13,500, 1978 jyly – 35-36 myń, al qazir qatań qorǵaýdyń nátıjesinde 25-30 myńnan asady.
Mańǵystaý men Aqmoladan basqa, Torǵaı óńirindegi Shalqarteńiz, Jamanaqkól, sonymen qatar Qypshaq, Kereı, Tuzashy, Sultankeldi, Asaýbulaq, Jamankól, Eseı, Qoqaı, t.b. kólderinde kezdesedi. Qyzǵylt qoqıqazdyń sanynyń azaıýyna kóbine-kóp tabıǵı tirshilik etetin aýmaqtaǵy kólderdiń sý deńgeıiniń únemi ózgerip otyrýy, kólderge quıatyn ózenderge tuıyq bóget salý jáne uıa salý, jumyrtqa basý kezinde úrkitý áser etedi eken. Buǵan qosa tabıǵat qaskóıleri de tynysh qarap júrmeıtin kórinedi.
Elimizde qyzǵylt qoqıqazdardy qorǵaý úshin 1968 jyly arnaıy Qorǵaljyn memlekettik-tabıǵı qoryǵy jáne Torǵaı memlekettik-tabıǵı qoryqshasy qurylǵan. Qoqıqazdar – atýǵa múlde tyıym salynyp, erekshe qorǵaýǵa alynǵan qus. Bul ásem qustar týrıster tartýdyń taptyrmas joly. Sol sebepti de onyń aıdynǵa qonǵany – elge yrys kelgenimen birdeı.