Aıtýly qazaq balýany, Qazaqstannyń Eńbek Eri, Olımpıada jáne álem chempıony Jaqsylyq Úshkempirov 33 jasynda sporttaǵy karerasyn aıaqtady. Ol Krasnoıarskide ótken KSRO chempıonatynda janarynan ot ushqyndap úlken sportpen qoshtasyp turyp:
– Jastardyń kóbi «baı bolsam» dep armandaıdy. Biraq Alla Taǵala bárin bostan-bos bere bermeıdi. Jas kezden kóptiń senimin aqtaı otyryp, bıik shyńdarǵa shyǵýǵa talpyný kerek, ter tóge, eńbek ete júrip aldyńa qoıǵan maqsatqa jetý kerek. Ári qaraı bárin halyq kóteredi. Baılyq ta keledi, ataq ta keledi. Halyq ózi qurmetteıdi, ózi mápeleıdi. О́zi kóteredi, ózi baǵalaıdy, – degen bolatyn. Orda buzar jastaǵy Jaqsylyqtyń basqalarǵa ónege bolatyn sózi, parasatty oı. Qazirgi óskeleń jastar zamandastaryna osyndaı oı tastaı ala ma eken?
«Sońǵy jyldary «Qazaqstannyń qurmeti azamaty» degen ataq paıda boldy. Ol ataqty kim berip jatqanyn bilesiz be? Árıne, Memleket basshysy nemese Úkimet basshysy emes, Parlament te emes. Qazaqtyń ataqqumarlyǵyn bilip alǵan, paıdanyń kózin tapqan reseılik jeke kásipkerler toby álgi ataqty oılap taýyp, jyltyr metaldan orden shyǵaryp, baspahanadan kóz tartar qatyrma kýálik bastyryp, árqaısysyn 1,5–1,75 mıllıon teńgege «syılap» jatyr. Ol «joǵary da qurmetti ataq» jylyna 20-30 qazaqqa berilip, orden álgilerdiń júrekterin «jylytyp júr». Qazaqtar arasynda quddy ataq alýdan jarys bolyp jatqandaı. Jýyrda estidim, bir azamat 8 aýdannyń «qurmetti azamaty» atanypty. Tańǵalmasqa amalyń joq! Búıte bersek bir-eki jyldan keıin «Álemniń Qurmetti azamaty» degen ataqqa da jetetin túrimiz bar. Pysyqaılar aman bolsa, ol kúnge de jetermiz... Qundylyq nege quldyrap barady, a?» – dep kúıinedi jańatastyq dosym Dýlat О́teshuly.
Osy oraıda, artyna óshpes shyǵarmashylyq mura qaldyrǵan daraboz sýretker Táken Álimqulovtyń qarapaıymdylyǵy esime túsedi. Qarataýdyń teriskeıindegi Sozaq óńirindegi Babaatada dúnıege kelgen ol eńbek demalysyn týǵan aýylynda ótkizgendi jón sanaıdy eken. «Táken aǵa elge kelgen saıyn úıge soǵyp, ákeıge sálem berip, bir-eki kún jatyp, áńgimelesip, ákeıdiń kúreń qasqa jorǵasyn minip, Kósegeniń kók jonyn aralap ketetin. Jonda mal baǵyp otyrǵan tanys aǵaıyn-qarııalardyń úıine qona jatyp, týǵan jeriniń saı-salasyn, taý-qııasyn aralap, maýqyn basyp, muzdaı bulaqtarynan sý iship, meılinshe kóńildi oralatyn», dep eske alady Tákeńniń eldegi inisi Saparbek Sopbekuly.
Qarapaıymdylyq degennen shyǵady, Táken Álimqulov kezinde uly Abaı týraly «Jumbaq jan» degen qundy zertteý kitabyn jazǵany belgili. Sony oqyp shyqqan bir jazýshy inisi:
– Táke-aý! Myna eńbegińiz dap-daıyn turǵan dıssertasııa ǵoı. Keıbireýler shamaly birdeńe jazsa boldy, dıssertasııa qorǵap, ǵylym kandıdaty nemese ǵylym doktory bolyp keýdesin kerip, qazdaı qoqılanyp, mańǵazdanyp shyǵa keledi. Sizdiń olardan neńiz kem? – deıdi. Sonda Táken esh tejelmesten:
– Maǵan ǵumyry qysqa, dyz etpe, dańǵaza ataqtyń túkke de qajeti joq. Meni bolashaq urpaq ózderi izdep tabady. Myna «jaman» aǵańa baǵany da, ataqty da berý – bolashaq enshisinde. Meniń taǵdyrym – halyqtyń taǵdyry. Men óz shyǵarmalaryma máńgilik ómir súretin aqıqatty arqaý etken janmyn, – dep jaýap beripti. Táken ómirinde birde-bir ataqqa, orden men medalǵa ıe bolmaı ótken jazýshy eken. Táken mansap, ataq, jasandy bedel, baılyq, dúnıe qýmady. Eshkimniń aldyna basyn ıip barmady. Saıaq júrip, jumbaq tirshilik etip, oı tereńine berilip tushymdy shyǵarmalar jazdy.
Abyroı – adam boıyndaǵy eń asyl qundylyqtyń biri, kisilik, adamgershiliktiń tiregi. Ataq pen abyroı sınonım bolǵanymen, ekeýi eki bólek nárse. Ataqty adamnyń (pendeniń) qolynan alǵanmen, abyroıdy óziń jınaısyń. Abyroı men ataq – Baq pen Qydyr sııaqty. Baq qonǵanmen Qydyr darymasa, ol ataqtyń nury tez sónedi.
Abyroı qanshalyqty uzaq ýaqyt boıy tirnektep jınalǵanymen, bir sátte ǵana, syn saǵatta shalys basqan qadamnan oǵan kesir kelýi múmkin. Sondyqtan da el arasynda beriletin batada «Abyroıly bol!» degen qaǵıdat oryn alǵan. Al syn sátte abyrjyǵan kezde «A, Qudaı, abyroıymnan aıyrma!» dep jalbarynady, onyń azaımaýyn tileıdi. Iаǵnı qazaq balasyna abyroıdan aıyrylýdan asqan jaza joq. Halyq «abyroıyńdy jasyńnan saqta» dep udaıy eskertedi, eldiń abyroıyn qorǵaǵan kúreskerlerdi qurmetpen ardaqtaıdy, olardyń ónegelerin jyr-ańyz etip, murat tutady.
Eńbekpen kelgen ataq qana adamdy abyroıly etip, baıandy baqytqa bólep, mereıin ósiretini dáleldeýdi qajet etpeıtin shyndyq ekenin este ustaǵanymyz abzal.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg, medısına professory
Taraz