Qazaqstannyń Italııa Respýblıkasyndaǵy elshisi Almas Hamzaev pen Ispanııa Koroldigindegi elshisi Erǵalı Bólegenovke joldanǵan saýaldama suraqtarynda bul elderdiń ekonomıka jáne týrızm salalaryndaǵy tabystary jáne olarmen osy salalarda Qazaqstannyń baılanysy, qandaı jetistikterinen úırenýge bolatyny aıtylǵan edi. Tómende Almas Nasreddınuly men Erǵalı Bólegenulynyń jaýaptaryn jarııalap otyrmyz.
A. HAMZAEV: Italııa ındýstrııalyq ártaraptandyrylǵan ekonomıkaǵa ıe, onyń jan basyna keletin tabystaryn Fransııamen jáne Uly-brıtanııamen salystyrýǵa bolady. El ekonomıkasy ındýstrııalyq turǵyda damyǵan jáne jekemenshik kompanııalar basymdyq tanytatyn soltústik pen birshama az damyǵan, memlekettik dotasııalarǵa kiriptar agrarlyq ońtústikke bólinedi. О́nerkásipke qajetti kóptegen paıdaly qazbalar jáne energııanyń 75 paıyzdan astamy Italııaǵa syrttan ákelinedi.
Qazirgi kezde ekonomıkalyq ahýal keremet bolyp otyrǵan joq. Italııa ekonomıkasy 2008-2009 jyldarǵy álemdik ekonomıkadaǵy ósýdiń baıaýlaý saldarynan syrt qalǵan joq. Italııanyń IJО́-simen salystyrǵanda syrtqy qaryzy 2009 jyly 117,3 paıyzdy qurasa, bıylǵy jylǵa 123,2 paıyz boljanyp otyr. 2009 jyly bıýdjet tapshylyǵy 5,3 paıyzdy qurady. Jahandyq qarjy daǵdarysy Qazaqstan men Italııa arasyndaǵy taýar aınalymynyń ósý serpinine de salqynyn tıgizdi. QR Keden komıtetiniń málimetteri boıynsha ekijaqty taýar aınalymy 2008 jyly 13,2 mlrd. dollardy qurasa, 2009 jyly ózara saýda deńgeıi 8,16 mlrd. dollarǵa deıin tómendedi.
Solaı bolsadaǵy eki eldiń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastarda berik irgetas qalanǵan. Buǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Italııa Respýblıkasyna 2009 jylǵy qarashadaǵy resmı sapary barysynda birqatar kelisimderge qol qoıylýy yqpal etti. “QazMunaıGaz” UK” AQ pen Eni konserni arasynda qol qoıylǵan kelisim boıynsha gaz óńdeý zaýyty men gaz týrbınaly elektr stansasyn iske qosýdy, syıymdylyǵy 60000 tonna bolatyn kemeler jasaý úshin qurǵaq dokty iske asyrý, Pavlodar munaı óńdeý zaýytyn jańǵyrtý, birlesken geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý kózdelgen.
Finmeccanica konsernimen – ǵarysh, avıasııa, elektronıka, energetıka, kólik salalarynda jańa tehnologııalardy ázirleý isindegi ıtalıan kóshbasshysymen yntymaqtastyqty keńeıtý eleýli oqıǵaǵa aınalyp otyr. Finmeccanica óziniń enshiles kásiporny SELEX Sensors and Airborne Systems Limited arqyly “Qazaqstan Injınırıng” UK” AQ-pen qarý-jaraq pen áskerı tehnıkaǵa kúrdeli jóndeý jáne jańǵyrtý júrgizý jónindegi jobalardy iske asyrý týraly kelisimge qol qoıdy. T-72 tankin jańǵyrtý osyndaı alǵashqy joba bolýy tıis.
“QTJ UK” AQ pen Ansaldo STS enshiles kompanııalarynyń birlesken kásiporyn qurýy qol jetken ýaǵdalastyqtardyń eń irisi sanalady. Birlesken kásiporynnyń maqsaty jobalaý-izdestirý jáne qurylys-montaj jumystaryn oryndaý, temirjol kóliginiń qajetteri úshin ónim óndirýdi, sonyń ishinde osy zamanǵy elektrmen jabdyqtaý júıesin, Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda belgi berý jáne baılanysty oryndaý bolyp tabylady.
Sol sekildi “Samuryq-Qazyna” UÁQ, Batys Qazaqstan máshıne jasaý kompanııasy men General Electric Oil and Gas – Nuovo Pignone S.p.A arasynda GE 10-2 gaz týrbınalaryn óndirý, jınaý jáne synaq jumystaryn júrgizý jónindegi birlesken kásiporyn qurý mańyzdy shara sanalady. Mundaı gaz týrbınalary munaı-gaz ónerkásibinde qoldanylyp, Qazaqstan, Reseı, Qyrǵyzstan, Ázirbaıjan, О́zbekstan jáne Túrkimenstan aýmaǵynda ornatylady.
Sondaı-aq munaı-gaz qural-jabyqtaryn jóndeý jáne daıyndaý, qurylys materıaldaryn, metall konstrýksııalar men máshıne jasaý bólshekterin shyǵarý jóninde birlesken kásiporyndar qurýǵa qatysty basqa da qujattarǵa qol qoıyldy.
Bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym-qatynasty damytý úrdisi sońǵy jyldar ishinde jaqsy qarqyn alyp, Italııa Qazaqstannyń negizgi ekonomıkalyq áriptesteri qatarynan jetekshi oryn alǵanyn kórsetti jáne bul el bizdiń ekonomıkamyzdyń mańyzdy ınvestory bolyp tabylady.
Qazaqstan ıtalııalyq jáne eýropalyq bıznes úshin Ortalyq Azııanyń kóshbasshysy bolyp tabylady. Qazirgi kezeńde Qazaqstanǵa bizdiń áriptesterimiz úshin ınvestısııalyq tartymdylyǵyn saqtaý óte mańyzdy. Al Keden odaǵynyń qyzmet isteı bastaýyna baılanysty bul mindet ózekti bola túsedi.
E.BО́LEGENOV: Jahandyq qarjy jáne ekonomıkalyq daǵdarys Ispanııa ekonomıkasyna aıtarlyqtaı salqynyn tıgizse de, bul el Eýroodaqtyń barynsha damyǵan memleketteriniń biri bolyp qalýda. Ispanııanyń joǵary damyǵan ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵy bar. Solardyń ishinde máshıne jasaý men metall óńdeý, energetıka, qurylys, agroónerkásiptik keshen jáne, álbette, týrızm barynsha damyǵan sanalady.
Tıimdi ári joǵary tabysty sala retinde týrızm Ispanııa ekonomıkasyna zor yqpal jasap otyr. Týrızmniń arqasynda halyq sharýashylyǵynyń kóptegen salalarynda jáne halyqtyń turmys jaǵdaıynda basymdyqtar ózgerdi. Sol sekildi jumys kúshi men qarjy arnasyn bólýge týrızm áser etip keledi. Búginde Ispanııanyń ishki jalpy óniminiń 70 paıyzyn týrızm salasyna jatatyn qyzmet kórsetý sektory berip otyr. Sol sekildi jumys isteýge qabiletti jastaǵy ıspandyqtardyń 72 paıyzy týrızm salasymen qamtylǵan. BUU-nyń Búkilálemdik týrıstik uıymynyń shtab-páteri Madrıdte ornalasýy jaıdan-jaı emes. Sheteldik týrısterdiń kelýi turǵysynan Ispanııa álem memleketteriniń úzdik úshtigine kiredi, al Eýropada birinshilikti Fransııamen ǵana bólisedi. Buǵan tabıǵı jáne mádenı-tarıhı kórnekti oryndardan bastap eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna deıin áser etetini belgili.
Týrızmniń damýy ekonomıkalyq jaı-kúıge tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, búgingi zamanda sheteldik týrıster úshin joǵary deńgeıdegi servıs qyzmeti, damyǵan kólik ınfraqurylymy, sonyń ishinde keń taramdalǵan avtomobıl, joǵary jyldamdyqtaǵy temir jol jáne uzaq qashyqtyqqa arnalǵan avıasııa qatynasy qajet ekendigi túsinikti.
Ispanııanyń, qazaqstandyq ólshemder turǵysynan alǵanda, shaǵyn geografııalyq aýmaqta ornalasýy, Jerorta teńizi mańyndaǵy ylǵaldy jáne jalpy aýmaqtaǵy kontınentaldyq klımaty, sondaı-aq teńiz jaǵalaýy men el ortalyǵy arasyndaǵy bıiktikterdiń eleýli aıyrmashylyǵy mańyzdy ról atqarady. Jyldyq ortasha temperatýranyń ósý úderisine qaramastan, Ispanııa ázirge óz meımandaryna demalystyń jazǵy da, qysqy da túrlerin usynýǵa qabiletti. Eldiń soltústigindegi taý shańǵysy kýrorttary jurtty qatty qyzyqtyrady.
Týrıster úshin Ispanııany tartymdy ete túsetin bir sebep onyń baı tarıhy bolyp tabylady. Bul el 1936-1939 jyldarǵy azamat soǵysy, Ekinshi jahandyq soǵys, bolmasa HH ǵasyrdaǵy basqa jahandyq qaqtyǵystarǵa qatyspady, sóıtip óz qalalary men kóne eskertkishterin saqtap qala aldy. Búginde AQSh, Eýropa men Shyǵys Azııadan, Qytaı men Japonııadan kelgen týrıster Ispanııamen júrip ótýdi aıryqsha unatady.
Tartymdylyq qasıetteriniń biri ıspan halqynyń dástúrleri men salt-sanasy bolsa kerek. Ispanııanyń kóptegen qalalarynda óziniń biregeı dástúrleri men meıramdary bar. Ispan korrıdasy men flamenkony, ıspan fýtbolyn dúnıe júzi jaqsy biledi. Sonymen birge barlyq týrıstik marshrýttarǵa qolaıly qonaq- úıler, jaqsy uıymdastyrylǵan kólik, ulttyq dástúrge baı taǵamdar ázirleıtin meıramhanalar, kórnekti oryndar men túrli tilderdegi kórsetkishter qyzmet etedi.
Qazirgi kezde Qazaqstan men Ispanııa arasyndaǵy qarym-qatynasty, sonyń ishinde týrızm salasynyń quqyqtyq bazasyn jetildirý júrip jatyr. 2009 jylǵy shildede eki eldiń týrızm salasyndaǵy mınıstrlikteriniń ózara túsinistik týraly memorandýmyna qol qoıyldy.
Eger Qazaqstannyń týrızm salasyna asa qajetti múmkindikterdi, sonyń ishinde dalasy men taýlary, shóleıtteri men ormandary, ózenderi men taqyr óńirleri astasyp jatatyn tabıǵatyn, baı tarıhı muralaryn, tańǵajaıyp florasy men faýnasyn eskerer bolsaq, elimizdiń Ortalyq Azııa óńirindegi týrızm ortalyǵyna aınalý múmkindigi zor ekenin túsinemiz.
Eger týrızmdi durys damyta bilsek, ol basqa salalardyń damýyn yntalandyrady, soǵan yqpal etedi. Máselen, týrızmniń arqasynda Ispanııada jarnama bıznesi, tamaq ónerkásibi, kólik, buqaralyq aqparat quraldary damý ústinde. Týrızm salasynda kóptegen kásiporyndar qurylyp, munyń ózi ońdaǵan myń jumys oryndaryn ashýǵa, qarjy arnasynyń elge aǵylýyna múmkindikter týǵyzǵan.
Ispanııada týrızm salasyn uıymdastyrýdyń kestesi, onyń qalypty qyzmetin qamtamasyz etý bizdiń elimiz úshin úırenýge bolatyn tájirıbe. Álbette munda memleket tarapynan kózqarastyń ornyqty bolýy aıryqsha mańyzdy.
Qazaqstannyń qysqa merzimdegi ekonomıkalyq damýy eldiń týrıstik salasyn damytýǵa mol áleýettiń bar ekenin kórsetedi.