«Qanysh asqan ǵalym edi. Buǵan qosa jan dúnıesi baı adam bolatyn. Keıbir ǵalymdar óz salasyn ǵana jete bilip, ózge dúnıeden azǵantaı maǵlumattarmen júre beredi ǵoı. Al Qanysh olaı emes edi. Ol jan-jaqty ǵalym bolatyn. Kórkem ádebıetti kóp biletin, ónerdiń san-salasyna oı jiberip, jaqsy pikirler aıtyp otyratyn». Klassık jazýshy Sábıt Muqanov akademık Qanysh Sátbaevty osylaısha baǵalaǵan eken. Shynynda da, uly ǵalymnyń aralaspaǵan salasy joq ekeni belgili.
Qazir qazaq tili, onyń qoldaný aıasy týraly da jıi aıtylady, jazylady. Kóptegen sózderdiń orysshadan týra qotarylǵan qalpynda qoldanysta júrgeni de ras. Sondyqtan da, aqyn-jazýshylar, tilshiler, jalpy zııaly qaýym osy taqyryp tóńireginde jıi sóz qozǵaıdy.
Bilýimizshe, til tazalyǵyn saqtaý tek qazirgi kezde ǵana týyndaǵan másele emes eken. Bul ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynyń ózinde de qoǵamnyń ozyq oıly azamattaryn kádimgideı tolǵandyrǵany baıqalady. 2019 jyly jaryq kórgen «Júrekterde janǵan juldyz» dep atalatyn estelikter jınaǵynda partııa jáne keńes organdarynda, bilim salasynda kóptegen jyldar boıy abyroıly qyzmet atqarǵan, qazir aramyzda joq Álken Jaqypbekuly Jylqaıdarov esimdi aǵamyzdyń «Tula boıy tunǵan tálim» dep atalatyn Qanysh Imantaıuly týraly esteligi bar. Bul estelikte 1927 jyly sol kezdegi QazAKSR Halyq Komıssarlar keńesiniń tóraǵasy Nyǵmet Nurmaqovtyń Qarsaqbaıǵa kelgen saparynda respýblıka komsomoldarynyń jetekshisi retindegi tanymal tulǵa Qaısar Táshtıtov, Qanysh Sátbaev bar, báriniń bir úıde qonaq bolǵany baıandalady. Sol dastarqan basynda Qanysh Imantaıuly qazaq tilinde qalaı taza sóıleýge bolatyny jóninde tamasha úlgi-ónege kórsetedi.
«Qazaq qadirli qonaǵyna bas tartatyn ejelgi dástúri emes pe, qonaqtarǵa bas tartyldy. Q.Táshtıtov basty N.Nurmaqovqa berip edi, ol: «О́zderiń ustaı berińder», dep Qanysh pen Qaısardyń aldyna qaraı ysyrdy. Olar da nege ekenin, bas ustaýdan bas tartty. Sol kezde N.Nurmaqov: «Eger Qanysh qalaı uıǵarsa, solaı bolsyn, basty sol adam ustasyn, ári-beri otyramyz ba?» – dep salmaqty Q.Sátbaevqa sala sóıledi. Muny estigen Qanysh: «Solaı deseńiz, munyń sheshimin men bylaı aıtaıyn», dedi de, oıyn ortaǵa saldy. Sondaǵy usynysy «Bárimiz kezekpe kezek birer mınýttan ózimizdiń basymyzdan ótken bir oqıǵany áńgimelep bereıik. Biraq ishine ne tatardyń, ne orystyń sózi aralasyp ketpesin. Eger kim de kim tap-taza qazaqsha sóılep shyqsa, basty da sol ustasyn» degenge saıdy. Mundaıdy buryn kim estigen? Bárimizge myna usynys qyzyqty kórindi» dep jazady estelik avtory.
Bári soǵan kelisip, alǵashqy bolyp Qaısar Táshtıtov talaptanyp kóredi. Biraq áńgimesine orys sózderi aralasyp ketip, «jeńiliske» ushyraıdy. N.Nurmaqov ta kópke bara qoımaı, saptan shyǵyp qalady. Taǵy eki-úsh kisi talaptanyp kórgenmen, alysqa uzaı almaıdy. Kezek Qanysh Imantaıulyna kelgende, «Mashına degen sózdiń qazaqshasy bolsa aıtyńyzdar, áıtpese, men ony sol qalpynda qoldanamyn. Biraq muny oryssha demeıtin bolyńyzdar», dep kóptiń kelisimin alady da, áńgimesin bastaı jóneledi.
Sóıtip, Qarsaqbaıdan Josalyǵa deıin mashınamen qalaı jetkenin, birde-bir orys ne tatar sózin qospaı áńgimelep shyǵady. Qanysh atamyz radıatordy «samaýryn», kran degendi «shúmek» dep qoldanǵanǵa uqsaıdy. Buǵan Á.Jylqaıdarovtyń «Mashınamyzdyń birese samaýryny qaınap ketip, endi birde shúmeginen sý tamshylap, ne sorǵalap, ábden ábigerge túsirdi» degeni jadymda qalyp qoıypty» dep jazýy dálel.
Qanysh Sátbaev áńgimesin aıaqtaǵanda : – Jigitter, osy májilisten ne uǵyp otyrsyńdar? – dep Nyǵmet Nurmaqov dastarqan basyndaǵylarǵa synaı qaraıdy. Eshkim úndeı qoımaǵan soń, jaýabyn da ózi tarqatady.
– Bul Qanysh kesheli beri bizdiń qalaı bolsa solaı sóıleıtinimizdi jaqsy ańǵarǵan eken. Mine, endi bárimizdi qan shyǵarmaı baýyzdap otyr. Qazaq tili degen – keremet baı til. Tek sonyń qadirine jete bermeımiz. Al Qanysh bizge qazaq tilin qalaı qoldaný kerek ekendiginiń tamasha úlgisin kórsetti. Qyzylordaǵa barǵasyn bul máselege arnaıy kóńil bólmesek bolmaıdy eken, – deıdi ol.
Biriniń oıyn biri uǵyna qalǵan, bir-birin túsine bilgen marqasqalar-aı. Qanysh Imantaıulynyń til tazalyǵyn saqtaý turǵysyndaǵy osy bir kórsetken tálimi búgingi bizderge de sabaq bola júrsin.