Atalarymyzdyń “Uly jol úıińniń tabaldyryǵynan bastalady” deýi tegin emes. Barsha qazaqstandyqtar úshin Elbasy Nursultan Nazarbaev negizdegen “Qazaqstandyq joldyń” etene bolýy da sondyqtan shyǵar. Sebebi, Nursultan Ábishuly bizdiń sara da dara jolymyzdy aıqyndaǵanda ondaǵy árbir qaǵıdattyń, árbir mindettiń ár qazaqstandyqqa tıimdi de paıdaly bolý jaǵyn qarastyrǵan. Sondyqtan da “Qazaqstandyq jol” bizdiń árqaısymyzdyń maqtanyshymyzǵa aınalyp, ondaǵy mindetterdi iske asyrýdy paryz sanaımyz.
Iá, týǵan jerge degen súıispenshilik Otanǵa degen uly súıispenshilikke ulasatyny anyq. Týǵan jerińdi súımeı, elińdi, Otanyńdy súıe almaısyń. Osyndaıda Elbasymyzdyń “О́z halqyn súıgen adam ǵana onyń taǵdyry úshin kúıe alady” degen sózi oıǵa oralady.
Men úshin Elbasy men el egiz uǵym sekildi. Ekeýin bóle-jara qaraýǵa áste bolmaıdy dep aıtar edim. Elbasy degen qasıetti uǵym. El kóshiniń ilgerileýi men eńsesiniń bıik, mártebesiniń ulyq bolýy árkez sol kóshti bastaıtyn adamnyń jasaıtyn qadamyna baılanysty bolady. Sondyqtan elińniń taǵdyry Elbasyna qatysty.
Qostanaı-Torǵaı óńirine belgili ulaǵatty ustaz Edires Álimov kezinde10 synypta oqyp júrgen Nursultan Nazarbaevqa sabaq beredi. Ol kezde Edires aǵamyz S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń stýdenti eken. Almaty oblysy, Qaskeleń aýdany, Abaı atyndaǵy qazaq orta mektebine óndiristik tájirıbeden ótýge keledi. Nursultan men onyń synyptas joldastaryna qazaq ádebıetinen dáris oqıdy. Erekshe áserli ótken bir sabaqtyń taqyryby Ǵabıt Músirepovtiń “Amangeldi” pesasy edi. Torǵaıdyń tól týmasy stýdent Ediresiń sonda keń kósilgen. Oqýshy Nursultannyń jas ustazdyń ár sózin muqııat tyńdap, qyzyǵýshylyq tanytqany esinde. Keıin oqýshylardyń ózderine suraq qoıǵanda tolymdy da tııanaqty jaýap bergen de osy Nursultan edi.
Edires aǵamyz ómirindegi osy bir este qalǵan sátterdi jıi aıtyp otyratyn. Ásirese, jastarmen kezdeskende búgingi Elbasynyń shákirttik shaǵyn áńgimeleýden jalyqpaıtyn. Keıin Nursultan Ábishulynyń ózine jazǵan hatyn da qasterlep saqtap júrdi.
– Kóziniń oty bar, tereńnen oılaıtyn, oıyn dál de tııanaqty jetkizetin, zerdeli jas edi, – dep sol bir shaqty eske alǵanyn ózimizdiń de estigenimiz bar. – Aýylda ósken, aýylda oqyǵan, keıin Temirtaý sııaqty alyp óndiriste shyńdalǵan, komsomol, partııa organdarynda qyzmet istep, adamdarmen jumysta tájirıbe jınaqtaǵan Elbasynyń búkil bolmysynan onyń izgiligi men meıirimi menmundalap turatyn. Áıtpese, budan elý jyl buryn bir kórgen stýdent aǵasyna erekshe bir iltıpatpen hat jazyp, tilektestik kóńilin bildire me?! Búkil álem tanyǵan qaıratkerdiń osynaý kishipeıildigi ózimdi erekshe tánti etti, – dep Zatoboldaǵy N.Naýshabaev atyndaǵy qazaq orta mektebinde oqýshylarmen kezdeskende aǵynan jarylyp edi ustaz.
Nurekeńniń myna bir sózin umytýǵa haqym joq: “Tamaǵyńdy taýyp jerlik kásip, odan da táýir qyzmet jolyǵar. Biraq, ol qara ormannyń, ósken elińniń ortasynda júrip ishken bir jutym qara sýǵa qaıdan tatysyn?!”
Elbasynyń qashanda elin oılap, qabyrǵasy qaıysatynynyń kýási bolyp júrmiz. El muńyn oılaǵan jan ǵana ishki dúnıesiniń tolǵanystaryn aq qaǵazǵa túsirip syrlasady. Sol qasıet Nursultan Ábishulynyń boıynda bar.
“О́mir – ótken kúnder emes, este qalǵan kúnder” dep qalaı dál aıtylǵan deseńizshi. 1995 jylǵy 29 qyrkúıekte Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń Jarlyǵymen meni Qostanaı oblysynyń ákimi etip taǵaıyndady. Elbasy osy óńirdiń túlegi retinde maǵan erekshe jaýapkershilik júktedi. О́ıtkeni, Qazaq eliniń kıeli óńiri – jeri de, eli de baı oblystyń ekonomıkasy men áleýmettik salasynyń órkendeýi búkil Qazaqstannyń alǵa basýyna, táýelsizdiktiń nyǵaıýyna qosylar úles edi. Ony men de jaqsy túsindim. Biraq bul kezeń burynǵy ekonomıkalyq baılanystardyń úzilip, jańa júıe qalyptaspaǵan, Táýelsiz elimizdiń endi ǵana aıaǵynan turyp jatqan erekshe bir qıyn shaǵy edi. О́ndiris toqtaǵan, aýyl sharýashylyǵynan bereke ketken, jumysshylar da, bıýdjettik mekeme qyzmetkerleri de eńbekaqysyn ala almaı, zeınetkerler de taryqqan qysyltaıań kez edi. Sony sheshimder qabyldaýǵa, ishki múmkindikter men rezervterdi tereńirek izdestirýge, oblys halqyna rýhanı dem berýge týra keldi.
Ásirese, Elbasynyń Qostanaıǵa ár kelgen sapary umytylmastaı áser qaldyratyn. Halyqpen kezdesýi, aıtqan áńgimesi maǵan shyn máninde úlken oı salatyn, júregime toqyp alýshy edim. Ár kezdesken saıyn Nursultan Ábishulynyń boıyndaǵy qabiletke, erekshe qasıetke tánti bolyp, úırene tústim. Bizderge qoıǵan basty talaby – halyqtyń jaǵdaıyn jasaý. Ol tusta basty másele jekeshelendirýdi, memleket ıeliginen alýdy barynsha tez júrgizý, orta jáne shaǵyn kásipkerlikti jedel damytý edi. Birde Nursultan Ábishuly “Baıan sulý” aksıonerlik qoǵamynda bolǵan kásipkerlermen kezdesýde “Kásipkerlikti damytý halyqqa da, memleketke de birdeı tıimdi, ony oblys ákimi qazir tereń túsinedi, meniń oǵan kózim jetti”, – dep erekshe atap kórsetti. Qoldaý kórsetip, jurtshylyqtyń aldynda osylaı joǵary baǵa berdi, ońashada aqyl-keńesin aıtty. Nurekeń tóńiregin nurlandyryp, jan-jaǵyna shýaq shashyp júretin qaıtalanbas tulǵa ǵoı.
Elbasy 1997 jyly Qostanaıǵa kelgende Fedorov aýdanynda bolyp, osynda aýylsharýashylyq qurylymdarynyń basshylarymen júzdesti. Sol kezde oblysta “Djon Dır” kombaınyna erekshe den qoıǵan edik. Elbasy sol “dala kemesin” kórip, kabınasyna kóterilip, kombaınshymen tildesti. Osyndaı 200 alyp tehnıkany satyp alatynymyzdy aıtqanmyn. О́nimdiligi úırenshikti “Enıseılerden” 3-4 ese artyq, astyq ysyrabyn 10 ese azaıtatyn, jaǵar-janarmaıdy 2 ese az jumsaıtyn dala kemesi Qostanaı dıqandarynyń qolyn uzartty. Jylma-jyl mol egindi qysqa merzimde, ysyrapsyz jınap alatyn bolsaq, sonyń negizi sol bir qıyn shaqta qalanǵan edi. Sol jyly Nurekeń saparynyń nátıjesin qorytyndylaı kelip, Qostanaı oblysynda ekonomıkalyq reformalardyń oıdaǵydaı ótip jatqanyna rızashylyǵyn bildirdi.
Elbasy Qostanaıǵa kelgen bir saparynda qalada “Apogeı-Banktiń” jańa ǵımaratynyń ashylý saltanaty boldy. Adam kóp jınaldy. Mundaı saltanattarda bolatyn rásimder ótip bolǵan sátte orystyń bir egde tartqan áıeli Elbasyna jaqyndap kelip:
– Qurmetti Nursultan Ábishuly, men myna úıde turamyn. Shańyraǵyma kirip, dám aýyz tıińiz, – dep qolqa saldy.
– Nesi bar, bastańyz úıińizge, – dedi Elbasy oılamaǵan jerden.
Men aldyn ala josparlanbaǵan bul iske yńǵaısyzdanyp qaldym.
– Toqtarbaı, sen qysylma, zeınetkerlerimizdiń qalaı turatynyn kórip shyǵaıyq, – dedi Nurekeń.
Úıdiń ishi tap-taza, árbir zat óz ornyn taýyp, úılesimdi jınalǵan. Úı ıesi jańa ǵana pisken bálishti alyp shyqty:
– Dám tatyńyz, qurmetti Nursultan Ábishuly, Qudaıym Sizge densaýlyq, uzaq ǵumyr bersin, Qazaqstanymyz gúldensin! – dedi álgi keıýana.
Nurekeń qustyń uıasyndaı jyp-jyly páterdi, ondaǵy berekeli tirshilikti kórip, rıza boldy.
Shyǵyp kele jatqanda esik aldynda qazaqtyń bir qarııasy:
– Nursultan balam, endi bizdiń úıge bas suǵa ket, dám tat, – dep ótinish aıtty. Nurekeń ádemi bir jymıdy da:
– Bastańyz onda, aqsaqal, – dedi.
Bul páter de kirse shyqqysyz eken.
– Jeńgeı qaıda? – dedi Prezıdent.
Aqsaqal áıeliniń ótken jyly dúnıe salǵanyn aıtty. Elbasy úı ıesine qazaqy dástúrmen kóńil aıtyp, arǵy jaǵyn ázilge burdy:
– Baıqap otyrmyn, tuǵyrdan túsip turǵan joqsyz, úılenbeısiz be, aǵasy? – dedi.
– Balalar ósti, kelinder bar... – deı bastap edi, Elbasy sózdi bólip:
– Balalarǵa men aıtaıyn, teń-teńimen degen emes pe? – dep kúldi.
Aqsaqaldyń úıinen de Nurekeń erekshe kóńildi shyqty. Halyqtyń turmysy jaqsara bastaǵanyn, kóńil-kúıleriniń kóterińki ekenin sezdi.
Bul Elbasynyń qarapaıymdyǵynyń, únemi halyqpen birge, sol halyq múddesimen tynystaıtyndyǵynyń kórinisi bolsa kerek. Osy arada ózim kýási bolǵan taǵy bir mysal keltire keteıin. Ol týraly Qostanaıdaǵy Ahmet Baıtursynov atyndaǵy ýnıversıtettiń bastaýynda turǵan akademık Zulqarnaı Aldamjar óziniń “Tarıh: paıym men taǵylym” atty kitabynda bylaı dep jazdy:
“1991 jyldyń kúz aıynda Qostanaı oblysyna Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev jumys saparymen kelip, el aralady. Qashanǵydaı, Elbasyn qarsy alyp, jol bastaǵan oblystyq keńes tóraǵasy N.Knıazev bizdiń ýnıversıtet qurý umtylysymyzdyń tonyn aınaldyryp, basbuzar berekesiz top retinde myqtap jamandaǵan. Sol sebepten Almatyǵa qaıtar aldynda oblys azamattarymen ótkizgen keńeste Prezıdent meniń atyma qatty syn aıtyp, ýnıversıtet quram dep oblysta daý-damaı kótergenim úshin, eki birdeı ǵımaratty tartyp almaq bolǵan jaýapsyzdyq berekesizdigim úshin tártipke shaqyrýdy jergilikti basshylyqtan talap etti. Prezıdenttiń bul sózine prezıdıýmda otyrǵan N.Knıazev jáne birli-ekili basshy qol soǵyp, máz-meıram boldy da qaldy. Endi jaǵdaı kúrt múshkildep ketti. Ýnıversıtet kózden bul-bul ushpaq, ınstıtýt ujymy qyspaqqa alynady, al meniń qýǵynǵa túsýim sózsiz. Ne amal bar, sheshý túıini qaıda dep aýyr oıǵa tereńdeı berdim. Jaǵdaıdy túsindirýge sóz surasam, odan eshnárse shyqpaıdy. Ne de bolsa Prezıdentpen tikeleı sóılesip qalýym kerek.
Prezıdıýmnan túsetin baspaldaqtar zalǵa tómendeıdi de, sodan burylyp aýyz bólmege ketedi. Jınalys jabylǵan boıda Prezıdent shıraq basyp baspaldaqqa bet aldy. Sol kezde men de Prezıdentke qaraı júrdim, biraq araǵa bir top adam kıligip te úlgerdi. Degenmen áli de baspaldaqtan túsip úlgermegen Prezıdentke aldymdaǵy adamdardyń ıyqtarynan asyra qolymdy sozyp, daýsymdy kóterińkireı: “Assalaýmaǵaleıkúm, qurmetti Nureke, men jańaǵy ózińiz synaǵan pedınstıtýttyń rektory Aldamjarovpyn”, – dedim. Nurekeń de qolyn soza meniń qolymdy alyp: “Men, Záke, sizdi bilem ǵoı,” – dedi. Endi arada kisi joq, olar yǵysqan, Nurekeń baspaldaqta tur. Men ile-shala: “Nureke, Qostanaıdyń hal-ahýalyn jete bilesiz ǵoı, jańaǵy sózińizden keıin qazaq jastarynyń ýnıversıtet bola ma degen úmitine balta shabyldy, al bizdiń bar úmit-talaıymyz Sizde, Nureke”, – dedim. Prezıdentke oıymdy mundaı túrde aıtaıyn dep oılanbaǵan da edim, biraq osy bir sózder meniń janaıqaıym sııaqty, aýzymnan qalaı shyqqanyn bilmeımin. Nurekeń ótkir kózin jalt etkizip, maǵan qadala karady. Sol sátte Knıazevtiń bizdi orynsyz jamandaǵanyn bile qoıǵandaı bolyp kórindi maǵan. Júzine jyly shyraı júgirip: “Jaqsy, ýnıversıtet bolsyn”, – dedi. Sol sátte aınalada turǵan eki-úsh qazaq aqsaqaldary, jınalyp qalǵan adamdar Nurekeńe alǵysyn aıta bastady. Bul jerde meniń erekshe atap aıtarym, tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishulynyń oı ushqyrlyǵy, aq pen qarany qas qaǵym sátte-aq paıymdap, jedel de batyl sheshim qabyldaý qabilettiligi, ultymyzdyń jas urpaǵynyń bolashaǵy úshin oqytý, bilim berý, onyń mádenı, rýhanı bolmysy úshin qandaı da bolsyn qamqorlyǵyn shektemeıtindigi, bolashaqqa sara jol silteı bilýi. Al mundaı qasıettilik, daryndylyq tek uly adamǵa ǵana tán.
Joǵary laýazymdy qyzmet atqaryp júrgende keıbireýler Elbasynyń atyna shań juqtyrmaı, ony kókke kóteredi. Al qyzmetten túsken boıda er-toqymyn baýyryna alyp, týlaı jóneledi. Oppozısııalyq topqa qosylyp, qaıdaǵyny kóleıtedi. Sóziniń, pikiriniń, oıynyń ilip alar dáni bolsa bir sári, tyrnaq astynan kir izdep, qısyny joq qıqarlyq tanytady. Árıne, kemshiliksiz qoǵam bolmaıdy. Elbasynyń ózi de sol kemshilikterdi atap kórsetip, sony joıý jolynda janqııarlyq jumys jasap júrgenin olar bilse de bilgisi kelmeıdi.
Máńgilik eshkim de, eshteńe de joq. “Máńgilik degenimiz – qarǵa jazylǵan jazý sııaqty”, – dep bizdiń dańqty jerlesimiz, memleket jáne kórnekti qoǵam qaıratkeri, asqan gýmanıst jáne patrıot Ilııas Omarov aǵamyz bilip aıtqan. Degenmen, qyzmetten kettim dep Elbasyna ókpe artý parasattylyqtyń belgisi emes. Zaman talaby solaı. Bul dúnıejúzilik úrdis, damýdyń zańdylyǵy. Muny keıbir aǵaıyndarymyzdyń túsinbeýi ókinishti-aq. О́z basym ákimdikten keıingi eńbek jolymda da Elbasynyń senimdi kómekshileriniń biri bolyp qalýǵa tyrystym.
Atam qazaq “bireý basshy, qalǵany qosshy bolý kerek” dep tegin aıtpasa kerek. Búkilhalyqtyq saılaýda halyqtyń báriniń derlik (91%) daýsyn alǵan Kóshbasshymyzǵa kóldeneń sóz aıtý búkil bıliktiń bastaýy – halyqtyń ózine qarsy daý aıtý ekenin uǵynýymyz kerek. Osyndaıda uly Abaı atamyzdyń “Bas-basyna bı bolǵan óńsheń qıqym, minekeı, buzǵan joq pa eldiń sıqyn” degen dana sózi eriksiz oıǵa oralady. Taǵdyrymyz talqyǵa túsken tarıhı shaqta el bıligin Nursultan Nazarbaev syndy reformator-qaıratkerdiń ustaǵany sol halyqtyń baǵy, ony búgin búkil el biledi, ony búgin búkil álem biledi, ony ómirdiń ózi dáleldedi.
Halyq úshin týǵan ul sol halyqtyń tarıhyndaǵy betburys kezeńinde tizgindi ustaǵany taǵdyrdyń qazaq halqyna bergen uly syıy, táńiriniń qoldaýy dep bilemin. Aınalasy on jeti-on segiz jyl ishinde Qazaq elin búkil álem tanydy, Qazaqstan ǵasyrlarǵa bergisiz joldan ótti, búginde álemdegi eń damyǵan elý eldiń qatarynda bolýdy maqsat etip, órkendi isterge uıytqy bolýda. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyn basqarý qurmetine ıe bolýy – Qazaqstannyń jeńisi, Elbasy isiniń jemisi der edim.
Áli esimde, 1997 jyly elimizde “Qazaqstan-2030” Strategııasy qabyldanyp, jarııalanǵanda keıbir áriptesterimizdiń oǵan kúmánmen qaraǵany, onda alǵa qoıylǵan mindetterdiń oryndalýyna shúbá keltirgeni jasyryn emes. Al el ómirinde erekshe mańyzdy oryn alǵan bul qujatta Qazaq eliniń basty maqsattary men basymdyqtary taıǵa tańba basqandaı anyq kórinis tapqan edi. Búginde ótken jolymyzǵa muqııat kóz salsaq, alǵashqy onjyldyqqa belgilengen belesterdiń oıdaǵydaı alynǵanyn kóremiz. 2008 jylǵa deıin respýblıkada ishki jalpy ónim kólemi eki ese ósti, memleket ózine alǵan áleýmettik mindettemelerdi oıdaǵydaı júzege asyrdy. Sodan beri aılyq jalaqy 5 esege, al zeınetaqy mólsheri 3 esege ósti. Tabysy ómir súrý deńgeıinen az turǵyndar sany 4 ese azaıǵan eken.
Dúnıejúzilik qarjylyq daǵdarys usynyqty adamdy kóp jáıtke úıretti dep oılaımyn. Buryn biz naryq bárin ózi retteıdi dep keldik. Shyndyǵynda múldem olaı emes eken. Kerek kezinde memleket oǵan tikeleı aralasyp, ózi bastamashy bolmasa, daǵdarys dendeı túsetinin kórip otyrmyz. Al bizdiń elde dál der kezinde Elbasynyń bastamasymen qoldanylǵan pármendi sharalar arqasynda halyq daǵdarys saldaryn bálendeı sezgen de joq. Ony biz depýtat retinde jer-jerde bolyp, saılaýshylarmen kezdeskende de anyq ańǵaryp júrmiz.
Osy dúleı daǵdarystyń shyǵý sebebin, ony eńserý joldaryn ǵylymı negizdep, jalǵannyń jalpaǵyna jarııa etken de bizdiń Elbasy. Onyń osy taqyrypqa jazǵan maqalalary men bergen suhbattary búkil álem saıasatkerleri men ekonomısterin eleń etkizdi. Olardyń qaı-qaısysy bolsyn N.Nazarbaev negizdegen “Qazaqstandyq joldy” moıyndady, oǵan qoldaý bildirdi.
Túsine bilgen janǵa osynyń bári Nurekeńniń kóregendiginiń, tektiliginiń arqasy. Elin oılaǵan jannyń júreginde jyr tunatynyn tulǵalyq beınesimen dáleldeı bildi jáne dáleldep keledi.
Elbasy salǵan, árbir qazaqstandyq óz úıiniń tabaldyryǵynan bastalatyn uly jol retinde qabyldaǵan sara jol qazaqtyń dara jolyna aınalyp keledi. Men osyǵan qýanamyn.
Toqtarbaı QADAMBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty.