Aldyńǵy aptada áleýmettik jelilerde ajyrasýdan elimizdiń álemde «kóshbasshy» ekeni týraly aqparat keńinen tarap ketti. Keıin belgili bolǵandaı, bul jalǵan aqparat bolyp shyqty. Alaıda ishinara shyndyǵy da joq emes edi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine súıensek, 2023 jyly 128 359 neke qıylyp, 44 517 ajyrasý faktisi tirkelgen. Qalada 33 229 jup ajyrassa, aýylda 11 228 jup bólek ketken.
Sarapshylardyń aıtýynsha, ajyrasýdyń basty sebepteri – ata-analardyń erli-zaıyptylar isine aralasýy, moraldyq shekteýlerdiń joqtyǵy jáne ajyrasý úderisiniń tym jeńildigi. Jaýapty oryndardyń dereginshe, ishimdik pen nashaqorlyqqa salyný, qumar oıynǵa úıirsekteý, turmystyq zorlyq-zombylyq, zınaqorlyq jáne minez úılesimsizdigi. Ipotekalyq sarapshy retinde bul tizimge «úı kezegine turý úshin bolatyn ajyrasýdy da» qosar edim.
«Ajyrasqannan» keıin qujat boıynsha áıel tolyq emes otbasy sanalyp, áleýmettik osal top sanatyna jatqyzylady. Tıisinshe, bul sanat negizinde memlekettik úı kezegine turyp memlekettik baǵdarlama arqyly ıpotekaǵa baspana satyp alý múmkindigi týyndaıdy. Bul jolmen úı alý esh zańsyz áreketke jatpaıdy. Qalaı bolǵanda da turǵyn úı memleket tarapynan tegin berilip jatqan joq, halyqta tek arzan ıpoteka rásimdeý múmkindigi bar.
2012 jyldan bastap halyqta turǵyn úıge qol jetkizetin táp-táýir múmkindik boldy. Sol kezde buqara halyq, onyń ishinde áleýmettik osal toptar men jas otbasylar úshin jergilikti atqarýshy organdar men memleket qatysatyn kompanııalar arendalyq turǵyn úı, sondaı-aq turǵyn úı qurylys jınaq júıesiniń kredıttik turǵyn úı qurylysy engizilgen bolatyn. Ol boıynsha azamattar qazirgi «Otbasy bankte» aqsha jınap, baǵalaý kórsetkishin arttyryp, tıimdi paıyzdyq mólsherlememen ıpoteka rásimdeı alatyn. Turǵyn úı qurylys jınaq banki memleketpen, ákimdikpen kelisip arzan úıler saldy. Mysaly, Almaty qalasyndaǵy ál-Farabı dańǵyly men Rozybakıev kósheleriniń qıylysyndaǵy «Áıgerim» turǵyn úı kesheniniń sharshy metri 90 myń teńgeden satyldy. Keıin osyndaı arzan úıleri bar «Mamyr», «Jas Qanat» shaǵyn aýdandaryn saldy. Ol kezde naryqtaǵy baspana baǵasy 200 myń teńge (sharshy metrine) kóleminde saýdalanyp jatty. Sondaı úıdi alý úshin adamdar depozıt ashyp, aqsha jınaıtyn jáne konkýrs oınatatyn.
Keıin 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy paıda boldy da, tıimdi shartpen úı satyp alý múmkindigi joıyldy. Iаǵnı «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasyna buryn kezekte turǵan, belgili bir sanatqa jatatyn adamdar ǵana qatysty. Al sanatqa kirmeıtin, kezekte turmaǵan azamattar úshin 3 jyl Turǵyn úı qurylys jınaq bankinde depozıt jınap, tómengi bank ústemeaqysymen jáne arzan baǵamen úı alý múmkin bolmaı qaldy. Endi olar turǵyn úı kezegine turýǵa talpyndy. Alaıda onyń da áýre-sarsańy, kezektiń jaqyn arada kele qoımaıtyny belgili edi. Bank salymshylaryna bul jańalyq ońaı tımedi, sebebi olar eshqandaı sanatqa jatpaǵandyqtan, baǵdarlamaǵa qatysa almaıtyn.
Osy oraıda zańger retinde tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn izdedik. Al sonda baǵdarlamaǵa kimder qatysa alady? Ádette halyqtyń áleýmettik osal tobyna Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerleri, sol kisilerge teńestirilgen ardagerler, basqa memleketter aýmaǵyndaǵy urys qımyldarynyń ardagerleri, I jáne II toptaǵy múgedekter, múgedek balalary bar nemese olardy tárbıeleýshi otbasylar, sozylmaly aýrýlardyń aýyr túrimen aýyratyn adamdar, jasyna baılanysty zeınetkerler, jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, qandastar, tótenshe jaǵdaı saldarynan turǵyn úıinen aırylǵan adamdar jatady. Sondaı-aq kópbalaly analar men kópbalaly otbasylar, tolyq emes otbasylar da osy sanatqa kiredi. Mine, osy kisiler «Nurly jermen» úı alý múmkindigine ıe. Al tabysyn resmı túrde rastaı alatyn jastar bul sanatqa jatpaıtyn bolǵandyqtan olardyń aldynda eki tańdaý turady, biri – kópbalaly otbasy ataný, ekinshisi – tolyq emes otbasy ataný. Árıne, kópbalaly otbasy ataný birden júzege asa qoıatyn is emes, al tolyq emes otbasy bola salýdyń túk qıyndyǵy joq – erli-zaıyptylar resmı túrde ajyrasýdy iske asyra qoıady.
Sol kezde biraz adam osy joldy tańdap, kezekke turyp jatty, tipti kóbi úı de aldy. Biraq keıin mundaı amalǵa tosqaýyl qoıyldy. Endi memlekettik baǵdarlamaǵa qatysý úshin ajyrasqannan keıin 3 jyl ótý kerek degen shekteý engizildi. Azamattardyń mundaı qadamǵa barýyn turǵyn úıdiń qoljetimsizdiginen týyndaǵan qajettilik dep sanaımyn. Sonda jarııa aqparatta tarap jatqan ajyrasý statıstıkasy tek minez-qulyqtyń úılespeýiniń, ne turmystyq zorlyq-zombylyqtyń saldary emes, jastardyń baspana alý jolyndaǵy ynta-áreketimen de baılanysty bolyp tur.