Danyshpan Abaı talaptyǵa kez bolǵanda ǵana atanyń sózi yntaly júrekke jetetinin, degenmen kóp jaǵdaıda «oılaǵany aıt pen toı» aıtýshy men tyńdaýshynyń «kóbi nadan», «uıqyly-oıaý boıkúıez» keletinin, sóıtip, «qaıran sózdiń qor» bolatynyn aıtyp ketken-di. Abaı atamyz «jaqsysy men jamany birdeı» (Qadyr) qara buqaranyń psıhologııasyna (oryssha «psıhologııa tolpy»; ókilderi Karl Iýng, Gıýstav Lebon, Zıgmýnd Freıd), Aımaýytulynsha aıtsaq «jan júıesine» tereń boılaǵandyqtan, Otyz altynshy sózinde «Sokratqa ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa órtegen, Ǵaısany darǵa asqan, paıǵambarymyzdy túıeniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe kópte aqyl joq. Ebin tap ta, jónge sal» deıdi.
Osy oraıda aqtóbelik ǵalymdardyń «Abaıdyń týyndylary el bıleý máselesinde halyq pen bıliktiń arasyn jalǵaıtyn altyn kópir bola alady» degen kózimizge túsken tujyrymy tolyqtyryp, shıratýdy ári naqty usynystar qalybyna salýdy qajet etetindeı.
Abaı – realıst, qazirgi tilmen aıtsaq, realpolıtık baǵytyn (nemisshe realpolitik) jaqtaýshy. Uly oıshyldyń birqatar shyǵarmalarynda qylań beretin bul ıdeıa ataqty nemis fılosofy Frıdrıh Nıssheniń ultshyl sosıalızm jalaýyn kótergen «Also sprach Zarathustra» («Zaratýstra osylaı degen edi») atty eńbegine ózek bolǵan. Búginde qońsy qonǵan eldegi buqara sanasyn áp-sátte jaýlap alǵan qarymtashylyq ıdeıasyn ótkizý úshin qolǵa alynǵan «myltyqsyz maıdannyń» ózegi – aqparattyq-psıhologııalyq arnaıy operasııalarǵa qyrýar qarjy bólinip jatyr. Ǵalamtordyń arqasynda bul qareketti jaqtaıtyndar tipti muhıttyń arǵy jaǵynda da jetip artylady eken.
Endi «aıańdap ózimizge kelsek», bılik tarapynan bolsyn, azamattyq birlestikter tarapynan bolsyn qoǵamdyq sanaǵa kóńil aýdaryp, el raıyn baǵý syndy memlekettik basqarý tetikterine kópten nazar aýdarylmaǵandyqtan, tot basa bastaǵanyn baıqaımyz. Qazirgi tańda shoý-bıznes jarnamasy bel alyp tur. Sondaı-aq eski Qazaqstannyń at quıryǵyn short kesip, qosh aıtysatyn sarqynshaqtarynyń biri – qazynaǵa qoldy molynan suǵý psıhologııasy áli kúnge jadydan óshken joq. Bul rette jelkildep ósken quraqtaı jas býyn baǵzy Qazaqstannyń «el shaýyp, jurtty talaǵan» «batyr baǵlandaryna» áli kúnge deıin elikteıtinin, «tender tarlandaryn» ónege tutatynyn eskersek, aqparattyq-nasıhattyq, ıdeologııalyq-tárbıelik jumystyń, qasań tilmen aıtsaq qoǵamdyq-áleýmettik marketıngtiń, ıdeıalar marketınginiń qanshalyq mańyzdy ekendigine kóz jetkizemiz.
Endi osy ıdeıalar marketıngine keleıik. Ekonomıkada promoýshen (aǵylshynsha promotion – ótkizý, ilgeriletý, jyljytý) degen uǵym bar. Kez kelgen oı-pikirdiń taralýy, buıym men taýardyń qoldan-qolǵa ótýi úshin ony jaqsylap jarnamalaý kerek. Bul tilge tıek etilip otyrǵan joǵarydaǵy maqalǵa tikeleı qatysty. Aıtalyq, «ata atymen ótetin sóz» qoǵamdyq-áleýmettik marketıng aıasynan tabylatyndyqtan ári kópshilikke usynylatyn ıdeıa bolǵandyqtan qaımana jurttyń «jaqsysysynyń da, jamanynyń da» kóńilinen shyǵa bilýi shart. Bıylǵy jyldyń osyndaı sózine, ıaǵnı ıdeıasyna Joshy ulysynyń 800 jyldyǵyn jatqyzýǵa bolady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda «memlekettiligimizdiń tamyry tym tereńde jatqanyn áıgileıtin osynaý aıtýly dataǵa qurmet kórsetý elimizdiń jalpyulttyq biregeıligin nyǵaıta túsýge zor septigin tıgizedi» dep atap ótti.
Al budan bes jyldaı buryn, 2019 jyly Ulytaýda bolǵanda «Ulytaý topyraǵy – alyp tulǵalardyń rýhy toǵysqan jer. Halyq bul jerge Joshy han, Alasha han, Dombaýyl kesenelerin, Han ordasy men Áýlıetaýdaı kıeli oryndardy kórý úshin keledi. «Azııanyń arystany» atanǵan ataqty Aqsaq Temir de osy óńirge at shaldyrǵan. Ulytaý ańyzdarynda ulttyń uıysýy, jurttyń jumylýy aıqyn kórinis tapqan. Al uly hannyń úlken uly – Joshynyń mazary qazaq jerinde turǵanyn búginde elimizdegi jáne sheteldegi jurtshylyqtyń kóbi bile bermeıdi. Ata-babalardyń amanatyna adal bolý – bizge syn» degen edi.
Sóıtip, Memleket basshysynyń bastamasymen «ata-babalardyń amanaty» ispetti osynaý asa mańyzdy tarıhı datanyń «promoýsheni» klassıkalyq marketıng talaptaryna saı bastalyp ketti. Bul mysaldy strategııalyq josparlaýdyń úlgisi retinde oqýlyqtarǵa engizýge de bolady. Ideıa-usynys sóıtip, el sanasyna aqparat arnalary arqyly birtindep sińirile bastady. Munymen qatar mektep baǵdarlamasynda Joshy ulysy týraly aıtylyp, kesenesiniń kórinisi berilgeni, osy maǵlumattyń ustaz aldyn kórgen qaımana qazaqtyń jadynda saqtalǵany aqparattyq-nasıhattyq jumysty jeńildete túskendeı. Sóıtip, «Atany da alasartpaýdyń, matany da tozdyrmaýdyń» (Oljas aǵamyzsha aıtsaq) tásili tabylǵan sııaqty.
Memleket basshysy basylymǵa bergen suhbatynda «jyldar boıy qordalanǵan áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardyń, jalpy toqyraýdyń bılik pen qoǵamdy azdyryp-tozdyrýynyń» sebepterine toqtalyp, alda turǵan mindetterdi saralap ótti. Máselen, eski Qazaqstan tusynda jalpy jamıǵatqa arnalyp, ortaǵa tastalǵan urandar men úndeýlerden kende bolǵan joqpyz. «Jemqorlyqqa jol jabyq!», bolmasa «О́ndiristi órge súıreıik!» syndy jalyndy joldaýlarǵa jurtshylyq áýelde eleń etkenimen, sóz ben istiń basy birikpegen soń kóńilderi pás tartyp, sýı bastaıtyn. Al endigi bastamalardyń jóni bólek. Prezıdent budan bir jyl buryn Túrkistanda bolǵan Ulttyq quryltaıda «Jańarý jolyndaǵy elimizdiń qundylyqtaryn ornyqtyrý úshin saıası-ekonomıkalyq reforma jasaý jetkiliksiz» dep atap ótti. Bul úshin júıeli jumys júrgizilýge tıis. «Eń bastysy, ár azamattyń sana-sezimi jańǵyrýy qajet. Halqymyzdyń dúnıetanymy jáne ómirlik ustanymdary ózgerýge tıis. Áıtpese, basqa reformanyń bári beker».
Bul rette Memleket basshysy «aqparat saıasatynyń tıimdiligin arttyrý» qajettigine toqtalǵan edi. Ǵylymı jáne pedagogıkalyq, praktıkalyq shyǵarmashylyq qyzmetim aqparattyq menedjment pen marketıngke qatysty bolǵandyqtan pikir bildire ketkendi jón sanap otyrmyn. Menińshe, qoǵamdyq-áleýmettik kózqarastardyń jáne ekonomıkalyq baǵdarlamalardyń mán-mańyzyn jurtshylyqqa jetkizý úshin aqparattyq saıasat boıynsha tenderler ótkizip, toqsandyq bolmasa jyldyq medıa jospar jasap, saqaldy sıpap otyrýǵa bolmaıdy. Aýdıtorııany zerttep, tanymdyq-nasıhattyq jumysty, ekonomıkalyq reformalarǵa kórsetiletin aqparattyq qoldaýdy halyqtyń kásiptik, ulttyq sıpaty men jas ereksheligine, bilim-biligine oraılastyra júrgizgen jón. Ortalyq jáne jergilikti buqaralyq aqparat quraldaryna jáne mınıstrlikter men ákimdikterdiń, basqa da mekemelerdiń baspasóz qyzmetterine jón kórsetip, joba silteý barysynda Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti men Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi osy údeden shyǵyp kele jatqanyna kúmán joq.
Shetelderdegi qandastarymyzben mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar bir jaǵynan syrtqy saıası qarym-qatynastar aıasynan tabylatyndyqtan, Almaty qalasyndaǵy «Qazaqstan dıplomattary birlestigi» aımaqtyq qoǵamdyq qaýymdastyǵynyń múshesi retinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń suhbatyna ózektes oılarymdy da múmkindikti paıdalanyp, ortaǵa salǵym keledi. Joshy ulysynyń qurylǵanyn memlekettik deńgeıde atap ótý ustanymy tarıhymyzdyń kókjıegin keńeıtip qana qoımaı, qazirgi tańdaǵy álemdik geosaıası jáne órkenıettik óriste ıelener ornymyzǵa jańasha kózqaras qalyptastyrýdy talap etetini aqıqat. Ulyq ulystan bastaý alatyn tól memlekettigimizdiń keregesi Shyǵys Eýropa óńirinde de kerilgenin ǵalymdarymyzdyń sońǵy zertteýleri dáleldep otyr. Bul tujyrym qazirgi Polsha Respýblıkasy, burynǵy Rech Pospolıtaıaǵa da tikeleı qatysty. Ulys áskerleriniń aldyńǵy shepterinde maıdandasqan qazirgi qazaq rý-taıpalarynyń jaýynger sarbazdarynyń at tuıaǵy jetip, ornyqqan jerlerinde, atap aıtqanda Polshada turaqtap qalǵandary, Jaǵaltaı dep atalatyn handyq qurǵandary polıak-lıtvan tarıhynan málim. Búginde polıak úısinderiniń, jalaıyrlary men arǵyndarynyń, naımandary men qońyrattarynyń urpaqtary ádebıet pen ǵylymnyń, sporttyń, saıasat pen áskerı istiń álemge áıgili, tanymal tulǵalary sanalady. Sondaı-aq Polsha arhıvterinde Joshy ulysynyń Eýropa memleketterimen dıplomatııalyq qarym-qatynasyna qatysty túren túspegen, óz zertteýshisin tosyp otyrǵan qujattary jetkilikti. Al Majarstandaǵy qypshaqtardyń ótken ǵasyrdyń basyna deıin tildi umytpaǵanyn saıahatshy Álibı Jangeldınniń jazǵany bar (keıbir jerlerde, máselen Rýmynııada, áli de saqtalǵan). Torǵaı óńirindegi madııarlar men majar qypshaqtary arasynda búginde berik baılanys ornaǵan.
Prezıdentimizdiń alǵa qoıyp otyrǵan mindeti ótkenge jáne búgingi bolmysqa ózgeshe, tyń kózqaraspen qaraýdy talap etedi, Eýropadaǵy jáne basqa óńirlerdegi túbi bir týystarymyzdyń qonys aýdarý jáne ornyǵý tarıhyn oı eleginen ótkizýge úndeıdi, túbegeıli etnosaıası, etnogenetıkalyq turǵydaǵy izdenisterge muryndyq bolý qajettigin atap kórsetedi. Osy oraıda atalǵan másele jyl saıyn ótkizilip kele jatqan Eýropa qazaqtarynyń bıylǵy quryltaıynyń kún tártibine engizilip, otyrystary tilge tıek etilgen taqyrypqa arnalyp jatsa, quba-qup bolar edi.
Jetpisbaı Bekbolatuly,
Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, professor