О́tken jyldyń sońynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty (dırektory Z.Qabyldınov) smaǵultanýǵa úles bolyp qosylatyn úsh jınaq shyǵardy. Olar: «Gosýdarstvennaıa, obshestvennaıa ı naýchno-pedagogıcheskaıa deıatelnost Smagýla Sadvokasova. Sbornık dokýmentov», «Gosýdarstvennaıa, obshestvennaıa ı naýchno-pedagogıcheskaıa deıatelnost Smagýla Sadvokasova (na osnove novyh arhıvnyh ı pısmennyh ıstochnıkov)», «HH ǵasyrdaǵy Qazaqstan men Ortalyq Azııa tarıhyndaǵy ulttyq qundylyqtar máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa materıaldarynyń jınaǵy. Bul jumystar Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń qarjylyq qoldaýymen (AR 09261139 jobasy) ázirlendi. Taqyryptyń júıelenip, zerttelip, jarııalanýynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty «Otan tarıhy» jýrnalynyń bas redaktory, professor Gúlnar Muqanovanyń eńbegi zor. Sondaı-aq osy eleýli ǵylymı jumysqa atsalysqan ǵalymdar: Z.Qabyldınov, D.Qamzabekuly, Z.Baıjumanova, Sh.Bulǵaýov, D.Qasymova, S.Jumataı, S.Súleımen.
Jınaqtarǵa engen materıaldar arhıv materıaldary Qazaqstannyń jáne sheteldiń (О́zbekstan Respýblıkasy, Reseı Federasııasy) muraǵattarynan, ulttyq kitaphanalarynyń sırek kitaptar men qoljazbalar bólimi qorynan alyndy. Usynylǵan qujattardan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jýrnalıst, ádebıettanýshy, jazýshy, mádenıettanýshy Smaǵul Sadýaqasulynyń (1900-1933) qalyptasý, damý kezeńderi kórinis tapqan. Sondaı-aq osy qaıratkerdiń HH ǵasyrdyń 20-jyldardaǵy túrli saıası, mádenı, áleýmettik-ekonomıkalyq izdenis pen teketirestegi ustanymy, oı-pikiri jetkizilgen. Alash zııalylarynyń bilik-tilik deńgeıi men bolshevızm tusyndaǵy alýan taǵdyry S.Sadýaqasulyna qatysty derekter negizinde baıyptalǵan.
Eńbektiń alǵysózinde tarıhshy Gúlnar Muqanova: «Aýyr kezeńniń qujattaryna qarap, adam jany qanquıly repressııa men túrli naqaq aıyptaýlardyń qurysh mashınasy aldynda qandaı názik, shetin bolsa, Otan, el, adamshylyqqa degen senim, mahabbat syndy kıeli uǵymdardyń aldynda asqaq ekenin baıqadyq», dep jazady.
«HH ǵasyrdaǵy Qazaqstan men Ortalyq Azııa tarıhyndaǵy ulttyq qundylyqtar máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa materıaldarynda S.Sadýaqasulynyń ómiri men qyzmetindegi aqtańdaqtar jańa ádisnama aıasynda zerttelip, onyń áriptesteri men zamandastarynyń kópqyrly murasy da qarastyrylǵan. Bul jınaq jalǵyz bir tulǵaǵa ǵana arnalmaǵan, el tarıhynyń kúrdeli kezeńin, tulǵalardyń saıası portretin qamtyǵan.
Smaǵulǵa arnalǵan jınaqtardyń taǵy bir ereksheligin aıta ketken oryndy. Ǵalym G.Muqanova S.Sadýaqasulynyń buryn belgisiz bolyp kelgen birneshe eńbegin ǵylymı aınalymǵa engizip otyr. Mysaly, «Marttyń 18-i Parıj komýny», «О́zgeris hám oqyǵandar», 1923 jyl kalendaryndaǵy «Kommýnıstik partııa manıfesi», 1925 jyly «Ýchıtelskaıa gazeta» basylymyna shyqqan suhbaty, t.b.
Arhıv qujattary ishinde S.Sadýaqasuly qaıtqannan keıin otbasyna «derbes zeınetaqy» taǵaıyndaýdy suraǵan T.Rysqulov pen N.Nurmaqovtyń haty, qaıratkerdiń saıasattan shettetilgen kezeńiniń buıryq-sheshimderi, osy tulǵa qatysqan jıyndardyń stenogrammasy, irgeli maqalaryna baılanysty túrli kózqaras (jazbalar), 1930-1932 jyldary OGPÝ-NKVD suraq-jaýaptarynda Smaǵulǵa baılanysty derekter ǵalymdar men mamandardy selt etkizbeı qoımaıdy.
Osy ǵylymı jobaǵa qatysqan jas ǵalym Samat Jumataı: «Reseı arhıvteri qoryndaǵy materıaldyń kóshirmesin arnaıy ruqsatpen nemese qaıratker týysqandarynyń kelisimimen ǵana alasyz. Kórýdiń de ózi sondaı. Osyndaı sátte qolushyn bergen Álıhan Bókeıhannyń shóberesi, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, otstavkadaǵy podpolkovnık Petr Evgenevıch Bókeıhanovqa alǵysymyz sheksiz. О́zderińizge málim, Smaǵul – Álekeńniń kúıeý balasy. Petr aǵamyzdyń Máskeýde turǵanyna qýanyp kettik. Mine, osyndaı tosyn oqıǵa boldy», dep eske alady. Ol osy jáne basqa da qyzyqty sátter týraly taıaýda Astana qalasyndaǵy S.Sadýaqasuly atyndaǵy №78 mektep-gımanzııada ótken kezdesýde aıtty.
Smaǵultanýǵa qatysty jańa zertteýler, tyń qujattar ǵalymdar men bilim júıesi mamandary arasynan óz oqyrmanyn tabady dep esepteımiz.
Sabyr ShÁRIP,
PhD