TÝRIZMGE TARTYMDY О́ŃIR
Kóne Taraz aımaǵy – ejelden Shyǵys pen Batysty jalǵastyryp jatqan Uly Jibek joly boıyndaǵy qutty meken. Sondyqtan osy óńirdegi Qóstóbe qalashyǵy men Tómengi Baryshan halyqaralyq týrıstik ortalyq bolyp keldi. Biraq mundaǵy kreatıvti ındýstrııany budan da joǵary deńgeıde damytý kerek dep esepteımin. Máselen, ol úshin halyqtyń qoldanbaly ónerin, onyń ishinde qyshtan túrli buıym jasaý, kilem toqý, ulttyq brendtik kıim tigý, farfor ydys-aıaq shyǵarý sııaqty óner túrlerin damytýǵa bolar edi. Baıyrǵy sheberlerimizdiń atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan óneri – jibek qurtyn ósirý arqyly jibek mata toqý isin de jańǵyrtýǵa bolady.
Búginde óńir aýmaǵyndaǵy arhıtektýralyq eskertkishter – «Qarahan mavzoleıi», «Aısha bıbi kesenesi», «Aqyrtas», Qostóbe qalashyǵy men Baryshan, «Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy», t.b. IýNESKO-nyń qurmet kitabyna engizilgen.
Ejelgi Tarazdyń tarıhy týraly buǵan deıin de jazǵanmyn, al búgin Qóstóbe qalashyǵy haqynda qysqasha aıta ketkendi jón kórip otyrmyn. Atalǵan qalashyq týraly derek X ǵasyr geografy ál-Makdısıde, sondaı-aq Nershahıdiń «Tarıh-ı-Buharasynda» kezdesedi. Ǵalymdarymyzdyń júrgizgen ǵylymı zertteý jumystarynyń qorytyndysynda Qostóbe qalashyǵy Talas alqabyndaǵy iri qalashyqtardyń biri bolǵan. Onyń negizi VI ǵasyrda qalanǵan degen tujyrym bar.
Qostóbe qalashyǵy Sarykemer aýlynan shyǵysqa qaraı ashyq alańda ornalasqan. Ony 1938 jyly KSRO Ǵylym akademııasy Qazaqstan bólimshesiniń tıisti qurylymy zerttegen. Qazba jumystary barysynda VI–XII ǵasyrlarǵa jatqyzýǵa bolatyn qysh buıymdar, tıyndar tabylǵan. Qala ornyndaǵy qazba jumystaryn Qazaq KSR Ǵylym akademııasy arheologııalyq- etnografııalyq zertteý ınstıtýtynyń Taraz arheologııalyq ekspedısııasy 1985 jyly bastasa, 1986–1987 jyldary Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń arheologııalyq-etnografııalyq zertteý ınstıtýty Tarıh jáne mádenıet eskertkishteri jınaǵynyń arheologııalyq ekspedısııasy jalǵastyrdy. 2000 jyly Ońtústik Qazaqstan keshendi arheologııalyq ekspedısııasy (jetekshisi – akademık K.Baıpaqov) zertteý jumystaryn júrgizdi. Al 1985–1987 jyldardaǵy qazba jumystary barysynda eskertkishtiń topografııasy týraly jańa derekter alyndy. Atap aıtqanda, ortalyq qırandylarǵa qazirgi ýaqytta dándi daqyldar egý úshin jyrtylǵan, aýyl sharýashylyǵy muqtajdyqtary úshin uzyn qabyrǵalarmen qorshalǵan aımaq janasyp jatyr degen boljam jasaldy.
Sońynda Qostóbe qalashyǵy 2014 jylǵy 25 maýsymda IýNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı muralar tizimine engizilgenin aıta ketkenniń artyqtyǵy joq dep bilemin.
Ǵaını KО́ShEKBAEVA,
tarıhshy, quqyqtanýshy
Jambyl oblysy
YSTYQ UIа. KÝRSTASTAR. AŃSAÝ
Jumbaǵy men qupııasy mol myna ómirde bir mezette qatar kelip jatatyn jaılar az ba? Endeshe, myna sáıkestikke qarańyz: bıyl ultymyzdyń ǵylym jáne bilim ordasy, qasıetti qara shańyraq QazMÝ-ǵa, keıinnen Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti atanǵan joǵary mektepke 90 jyl tolyp otyr. Sáıkesinshe, bir kezdegi órimdeı jas bizderdiń de osynaý biregeı oqý ornyn bitirgenimizge jarty ǵasyr bolypty. Synaptaı syrǵyp ótip jatqan qaıran kúnder-aı! Uly ámirshi ýaqyttyń máńgilik qozǵalysta ekenin sezinýmen birge, ótken kúnderge osyndaıda kóz júgirtip, qımas shaqtardy eske alady ekensiń.
...1969 jyldyń jadyraǵan jaz aıy edi. Arý qala Almatydaǵy biz áńgime etip otyrǵan joǵary oqý ornynyń jýrnalıstıka fakýltetine qujattaryn tapsyrǵan abıtýrıentterge alǵashqy emtıhan shyǵarma jazýdan bastaldy. Áli esimde, «Eńbek er atandyrady» degen erkin taqyrypqa qalam tartqandardyń qarasy mol boldy. Baıqaımyn, kýrstastarymnyń bári de ózderinshe «myqty». Shetterinen klassık, talant. Álgi kópshilik aıta beretin «sen tur, men ataıynnyń» naq ózderi. Bári de – báıge atyndaı typyrshyǵan júırikter. Bir-birimen jarysyp óleń oqıdy. Júrsin, Nesipbek, Dáýitáli, Janbolat, Muhamedııa, Amanjol, Asqar, Aıtýǵan, Tólegen, Faızolla, Tursyn... qaısybirin aıtarsyń. Solardyń kóbi keıinnen elge belgili azamattar bolyp qalyptasty.
Qazirgi T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasy ornalasqan jaıdaǵy aýdıtorııada alǵash ret dáris tyńdadyq. Turaǵymyz – Vınogradov, 88, «Nıkolskıı» bazarynyń dál janynda ornalasqan. Ataqty «Qyz Jibek» kınofılmin alǵash bizdiń jataqhanaǵa jaqyn «Selınnyı» kınoteatrynan (sol kezdegi ataýy) kýrstas jigitter bolyp tamashalaǵanbyz.
Ol kezderi qazaqtyń kórnekti klassık aqyn-jazýshylarynyń kópshiliginiń kózi tiri. Olarmen oqyrmandardyń kezdesýi jıi ótkizilip turatyn. Sondaı júzdesýlerde S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mustafın, Á.Nurshaıyqov, Á.Álimjanov, Sh.Murtaza, O.Súleımenov, O.Bókeev, Q.Myrza Álı, T.Moldaǵalıev syndy qalamgerlerdi kórgenimizdi ózimizge ájeptáýir mártebe sanaıtyn edik.
Mádenı-kópshilik oryndarǵa barý da daǵdyly ádetimizge aınalǵan-tyn. Ákemteatr jáne Balalar men jasóspirimder teatrynyń repertýaryndaǵy kóptegen spektakldi tamashalaýdyń ózi merekege bergisiz sát sııaqty seziletin. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń mýzeı-úıinde ǵalym Rahmanqul Berdibaev aǵamyzdyń basshylyǵymen ári uıymdastyrýymen «Halyq óner ýnıversıteti» jumys isteıtin. Kezekti basqosýlarǵa túrli óner ıelerin shaqyryp, olarmen júzdesip, áńgime-dúken quratyn. Akademık, ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulanmen ótkizilgen sondaı bir mazmundy kezdesý áli kúnge deıin umytylmastaı bolyp jadymda qalypty.
О́tken kúnderden aýdıtorııadaǵy qyzyqty dárister men olardy ótkizgen aıaýly ustazdardy áli kúnge deıin yntyzarlyqpen eske alamyz. Bes jyl boıy bizge Málik Ǵabdýllın, Qaıyrjan Bekqojın, Taýman Amandosov,Temirbek Qojakeev, Myrzataı Joldasbekov, Belgibaı Shalabaev, Abdýl-Hamıt Marhabaev, Zeınolla Serikqalıev, Ramazan Saǵynbekov, Qapan Qambarov, Roza Qaıyrbaeva, Morozova, Baǵyzbaeva, Sagolovıch, Madzıgon, Jeleznov syndy oqytýshylar sabaq berdi. Olarǵa myń alǵys!
...Keıingi kezderi sol bir aıaýly, qyzyqty kúnderdi, ystyq uıany, kýrstastardy jıi esime alamyn, ańsaısyń árıne. Saǵynysh bolar, bálkim...
Káribaı ÁMZEULY,
QazMÝ-diń 1974 jylǵy túlegi
ShYMKENT