Bala qııaly ǵaryshty sharlaıdy

«Armanymnyń bárin jazar bolsam, dápterge syımas edi», deıtin Qojany umytpaǵan shyǵarsyz. Iá, arman eshqandaı ólshemge syımaıdy. Ol tap-taza júrekte, aq qaǵaz kóńilde ǵana saltanat qura alady. Ar­manymyzdyń asýdan, qııaly­myzdyń qııadan asa almaı qa­lyp jatqany sodan emes pe eken? Kim bilipti? Áıtse de sana­myzdyń túkpirinde balalyq baǵyndaǵy sáýleli sátterdiń bir ushqyny qalǵany anyq. Olardy tirshilik batpaǵynan arshyp alyp, ǵaryshqa samǵatý úshin kishkentaı qııalshyldardan kóp úı­renýimiz kerek. Mundaǵy «qııal­ger» sózimdi «qııalshyl» degen durysyraq dep qııa basyp júrmeńiz. Eresektigińizge basyp erejeshil bolýdyń qajeti joq. «Qaıratker» dep qoldanyp júrgende, «qııalger» degen de qısyndy emes pe? Sondyqtan sanańyzdaǵy shekaralardy bir mezet alyp tastańyz da, bala qııalynda barlyǵy ruqsat dep, ári qaraı tarta berińiz.

Shekara degennen shyǵady. Baıaǵyda bir top qurbaqa qudyq­tyń túbine qulap ketipti. Ári talpynyp, beri talpynyp shyǵa almaı amaly quryǵan soń, aqsa­qal­darynyń bireýi aqyl aıtypty. «Qudaı buıyrǵan qudyq eken. Seksen qulash tereńnen sekirgennen paıda joq. Myna jer de jaman emes. Osynda ósip-óne bereıik. Keıin urpaǵymyz «ańsap júrgen aspandaryń teńge­deı-aq nárse ǵoı» dep, qudyqta qurqyldasyp jatady áli», dep sabyrǵa shaqyrypty. Aıtyp jat­qa­ny sol edi, bir jas qurbaqa qarǵy­dy da qudyqtan bir-aq shyǵyp ketipti. Sóıtse, álgi baqa sańy­raý bolǵan kórinedi. Eresek baqa­nyń erejesin estimegennen keıin, erkindikke shyǵatyn senimi de óshpegen eken onyń. Sol syndy balanyń da erkin oıyna eresek­terdiń shekteýi qoıylmaǵany lázim.

Iá, armannyń bir aty – er­kindik. Tartylys zańyna tabıǵaty qaıshy qubylys. Onyń aıqyn dáleli – ushýǵa degen umtylys. Eki metr eresekterdiń aspannan qarasań núktedeı ǵana tulǵasy máz qylmaı kórsin balany. Másele onda da emes. Arqasyna qanat baılap, qalyqtap turǵan balaǵa alpaýyt dún-dúnıe kishkentaı oıynshyǵy sekildi kórinedi. Al kishkentaı oıynshyqty barlyq bala jaqsy kóredi. Osy sezimdi bastan keshkisi kelgennen keıin, armanshyl kóńildiń aspandy ańsaıtyny sondyqtan bolsa kerek. Qanattylarmen qatar ushqan qııal ıesi qashanda azat. Al azat sananyń ıesi qashanda baqytty.

Balanyń kelesi ári eń úlken qııal keńistiginiń biri – ǵarysh. Ǵaryshker bolýdy armandamaǵan bala bolmaǵan da shyǵar. Sebebi ǵarysh – ǵajaıyp álem. Al ǵa­jaıyp­ty tanyp-bilý – bala sana­­sy­nyń eń súıikti isi. О́zińiz oı­lańyzshy, juldyzǵa jaqyndap, Aı­dy aınalyp júrýden asqan qýa­nysh bola ma? Sondaǵy kóńil kúıdi óziń de sezinip, qııalyńa qanat baı­laýy úshin balalar ádebıetine barmasa bolmaıdy. Baǵanadan beri osy taqyrypty tóńirektep kele jatqanymyzdy túsingen bolarsyz, qadirli oqyrman. Endeshe, osy týrasynda oıymyzdy ortaǵa salyp, balalar ádebıetindegi ǵarysh taqyrybyna tanymdyq barlaý jasap kóreıik.

Ǵarysh kýlti álem ádebıe­tin­de az oryn alǵan joq. Keri­sinshe, jerdegi qalypty qahar­mandardan góri kishkentaı oqyr­mandar ǵalamsharlarda saıahattap, túrli jaǵdaıdy basynan keshetin ǵaryshkerlerdi janyna jaqyn tuta bastady. Qalamgerler de pálsapalyq mán darytyp, balany bıikke sam­ǵatqan saıyn, júregine tereń­deýdi úıretti. Antýan de Sent Ekzıýperıdiń «Kishkentaı hanzadasy» balalarǵa mahabbat­tyń mánin, dostyqtyń baǵasyn, ómir súrýdiń mazmunyn ǵaryshtan úıretti.

Iýrıı Gagarın ǵaryshqa ush­qannan keıin ile-shala jaryq kórgen Nıkolaı Nosovtyń shyǵar­masy balalarmen qatar eresekterge qatty áser etti. Kim ne dese de «Dymbilmestiń Aıǵa saıahaty» keńes dáýiri balalarynyń otan­shyldyq sezimin erekshe kóterdi. Memlekettiń ǵylymı jetistigi balalar ádebıetinde kórinýi – damýdyń negizgi irgesi. Balalardyń barlyǵy ǵaryshker bolýdy armandaýyna bálkim osy shyǵarma – negizgi sebep. N.Nosov osy oraıda óziniń «Dymbilmesimen» adamshylyq qaǵıdalaryn nasıhattaı otyra, memlekettiń tehnokratııalyq áleýetin beısanaly túrde tanys­tyra bildi.

Qazaq balalar ádebıeti de ǵ­a­rysh­­qa sapar jasady. Fan­tast jazýshy Abdýlhamıt Mar­habaevtyń 1972 jyly jaryq­qa shyqqan «Ǵaryshtaǵy qymyz» shyǵarmasyn oqyrman qaýym jaqsy qabyldady. Mektep baǵ­dar­­lamasyna engizildi. Alfa­lyq­tar týraly qııal-ǵajaıyp áńgimeniń oqıǵasy kúrdeli ekenine qaramastan, tili jeńil, baıandalýy qyzyqty. О́zge órkenıetterdi zertteý arqyly, dostyq, yntymaq taqyryby nasıhattalady.

Al Júnis Sahıevtiń «Aıdaǵy jasyrynbaq» shyǵarmasy balalardy tabıǵat tazalyǵyna ún­deı­di. Oqıǵa Sartaı men Mer­genniń ǵarysh kemesimen qalaı saıahattaǵanyn synyptastaryna baıandaýynan bastalady. Aıǵa baryp jasyrynbaq oınamaqshy bolǵan balalar ondaǵy qaýipti sezedi. Olardy saıahatqa alyp shyq­qan ákesi kezinde aıda da tirshi­lik bolǵanyn aıtady. Alaı­da adamdardyń tabıǵatqa degen qamqorsyzdyǵynan, osyndaı aıanyshty kúıge túskenin túsindiredi.

Iá, bergi zamanda jazylǵan osy taqylettes shyǵarmalar kóp. Alaıda qazaq balalar ádebıetindegi ǵarysh taqyryby HH ǵasyrdan ǵana bastaý alady degen oıdan da alshaq bolǵan durys. Qazaq balasyn eń áýeli ǵaryshqa samǵatqan – Tazsha bala. Áıgili qyryq ótiriginiń birinde ol jeti jylqysyn joǵaltyp alady. Aınalasyna qarasa, eshteńe kórinbeıdi. Boıy jetpegen soń, quryqtyń ústine shyǵyp qaraıdy. Onda da nátıje bolmaıdy. Kenet qaltasynda teben ıneniń bary esine túsip, ony quryqqa qadap, ústine shyǵady. Aınalanyń bári ap-anyq jarqyrap sala bere­di. Ǵalym Aqjan Mashanıdiń piki­rinshe, Tazsha balanyń «ótiri­ginde» ǵaryshtyq ǵylymı shyn­dyqtar tur. Joǵalǵan jyl­qy degen – jeti qaraqshy juldyz­dar shoǵyry. Al olardy aıdan anyq, kúnnen jaryq kórsetken teben ıne – kádimgi kompas. Ma­­shanıdiń bul taldaýyna súıen­sek, ilkidegi ǵarysh týraly túsi­nik­tiń tym tereń bolǵanyn túsinesiz. Sondyqtan qazaq balalar ádebıetindegi ǵarysh taqy­rybynyń geneologııalyq órisi sonaý Tazsha baladan kele jatyr dep aıtýǵa turarlyq.

Balalar sekildi jazý, balalar sekildi oılaný – eń qıyn nárse. Bul janr aqyl aıtyp kósemsýdi, eresekterge tán úıretimpazdyqty unatpaıdy. Balaǵa jaı ǵana dos bola bilý kerek. Shirkin, balany ózi sekildi túsine bilsek qandaı? Sózimizdi myna dıologpen aıaqtaǵymyz keledi:

 – Balaqaı, sen óskende kim bolǵyń keledi?

– Baqytty bolamyn.

– Sen suraqty túsinbegen sııaqtysyń.

– Kerisinshe, siz jaýapty túsinbegen sekildisiz...