Memleket dıplomatııasynyń tarıhı belesi

HH ǵasyrda qazaq halqy eki mem­­­­lekettiń quramynda boldy. Al­­­­ǵash­qysy – 1920 jyly 26 ta­myz­­da qurylǵan Qazaq keńestik so­sıa­­lıstik avtonomııalyq respýb­lı­kasy, astanasy Orynbor qala­sy edi. Ekinshisi – Ońtústik Qazaqstan­nyń 5 oblysy (Taldyqorǵan, Alma­ty, Jambyl, Shymkent, Qyzyl­or­da) Túrkistan keńestik sosıa­lıs­tik respýblıkasynyń quramy­na en­di. Sol kezde astanasy – Tashkent qa­lasy. Bul respýblıka­nyń bas­shy­lyǵy quramynda Turar Rys­qulov, Sultanbek Qojanov, Názir Tóre­­qululy, Mustafa Shoqaı, Muha­med­jan Tynyshbaev sekildi qa­zaq halqynyń azamattary tur­dy. Úkimet músheleri retin­de kóptegen bilimdi, bilikti qazaq jumys atqardy. Buǵan deıingi Túrkistan muhtarııaty men Alash avtonomııasynda da syrtqy isterdi qadaǵalaıtyn qurylym jasaqtaldy. Túrkistan Respýb­lı­kasynda alǵashqy Syrtqy ister komıssarıaty 1920 jyldyń basynda quryldy. Qazaqtan shyqqan Saýd Arabııasyndaǵy tuńǵysh elshi Názir Tórequluly edi. О́kinishke qaraı, oǵan jalǵan aıyp taǵylyp, tutqyndalyp, 1937 jyly atý jazasyna kesildi.

Keıin keńes ókimeti odaqtas respýblıkalardan syrtqy saıasatty tolyq óz qolyna alyp, respýblıkalardaǵy syrtqy ister vedomstvosyn joıdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezin­de 1943 jylǵy 28 qarasha – 1 jeltoq­san aralyǵynda Tegeran qalasynda ótken konferensııada úsh memleket­tiń basshylary: keńes odaǵynan Iosıf Stalın, Amerıka Qura­ma Shtattarynan Franklın Rýzvelt, Ulybrıtanııadan Ýınston Cherchıll fashıstik Germanııa­men soǵysýdy jedeldetý jáne jeńisten keıin halyqaralyq qaýipsizdikti, turaqty beıbitshilikti saqtaý týraly uıym qurý qajettigin málimdedi. Soǵan baılanysty I.Stalın jańa qurylatyn halyqaralyq uıymǵa keńes odaǵynyń 15 odaqtas respýblıkalaryn kirgizbekshi boldy. Sóıtip, KSRO Joǵarǵy keńesi «biryńǵaı odaqtyq Syrtqy ister halyq komıssarıatyn odaqtyq-respýblıka­lyq Halyq komıssarıaty retin­de óz­gertý týraly jáne odaqtas res­pýb­lıkalarǵa syrtqy baıla­nys jasaýǵa ókilettilik berý týraly» zań qabyldady. Osy zań­nyń negizinde Qazaq KSR Joǵary Keńesi Tóralqasynyń tóraǵasy A.Qazaqbaev, Qazaq KSR Joǵary Keńesi Tóralqasynyń hatshy­sy S.Nurmaǵambetov 1944 jyl­ǵy 13 sáýirde Almaty qalasynda «Qazaq KSR biryńǵaı odaqtyq-res­pýblıkalyq Halyq komıssarıatyn qurý týraly» zańǵa qol qoıdy.

Respýblıka Konstıtýsııasyna 16-bap qosyldy. Bul bap boıynsha Qazaq keńestik sosıalıstik res­pýblıkasyna shet memleketter­men tikeleı baılanys jasaý, olar­men dıplomatııalyq kelisimge otyrý, dıplomatııalyq jáne konsýl­dyq ókildikterimen almasý quqyǵy be­rildi. Konstıtýsııanyń 16-baby­men Qazaq KSR dıplomatııalyq ókildikterin taǵaıyndaıdy jáne qaıtarady. Sonymen qatar kele­sideı tolyqtyrý berilgen – KSRO-nyń shet memlekettermen jalpy bekitilgen qarym-qatynas aıasynda Qazaq KSR shet memlekettermen qarym-qatynasyn júzege asyrady. Shet memleketterdiń dıp­lo­ma­tııalyq ókilderinen Senim gramotasyn qabyldaıdy.

Sóıtip, Qazaq KSR jáne basqa da odaqtas respýblıkalarda Syrtqy ister mınıstrlikteri quryldy. Alaı­da joǵaryda kórsetilgen bap­tar is júzinde júzege aspady, óıt­keni Máskeý memlekettiń shetelmen baılanys tizginin bergisi kelmedi.

1945 jyldyń 4-11 aqpan ara­ly­ǵynda ótken Iаlta konferensııa­synda úsh jetekshi derjava bas­shylarynyń kezdesýinde Ger­ma­nııany kúıretkennen keıin álemde turaqty beıbitshilik ornatý úshin jańa halyqaralyq uıym qurý týraly másele sheshildi. Onyń aty Birikken Ulttar Uıymy dep atalatyn boldy.

KSRO basshysy I.Stalın 15 odaq­tas respýblıkany bolashaq qu­ry­­latyn BUU-ǵa kirgizýdi usyndy. AQSh Máskeýdiń 15 respýblıkasy­nyń jańa uıymǵa múshe bolýyna qar­sy shyqty. Vashıngtonnyń aıtýynsha AQSh 49 shtattan qura­la­dy, shtat degenimiz «ózinshe bir mem­leket», olardyń federaldyq zań­­dy qabyldaý ne qabyldamaýy óz er­ki. Ár shtat óz zańdaryn shyǵara alady. Osylaısha, Máskeý 15 respýblıkany usynsa, Vashıngton 49 shtatyn jańa uıymǵa kirgizbekshi boldy. Kelissóz barysynda ortaq mámilege kelip, eki jaq ta óz usynystaryn qaıtyp alýǵa májbúr boldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Ýkraına men Belarýs halqynyń Germanııaǵa qarsy qajyrly kúresin jáne soǵys zardabyn eskerip, qaǵıdattan tys eki respýblıkany da BUU-ny qurýshy 51 memlekettiń quramyna kirgizdi.

Joǵaryda aıtylǵan Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrligi 1944 jyly 13 sáýirde qurylǵanyna qara­mastan, Qazaqstan Respýblıkasy Syrt­qy ister mınıstrligi óz qu­­rylý tarıhyn 1992 jylǵy 2 shildeden bastady. О́ıtkeni 2 shilde­de Qazaqstan Prezıdenti­niń Syrt­qy ister mınıstrliginiń jumy­sy týraly Jarlyǵy shyqty. Osy ­qu­jat­ty mınıstrlik negizge alyp, Qazaqstannyń Syrtqy ister vedom­stvosynyń qurylǵanyna 30 jyl toldy dep toılady. Bizdińshe, bul máselege tereń, jan-jaqty qara­ýy­myz kerek.

Qalaı degende bıyl 13 sáýirde eli­miz­diń Syrtqy ister halyq komıs­sa­­rıatynyń qu­rylǵanyna 80 jyl to­ldy. 1944 jyly taǵaıyndal­ǵan Tólegen Tájibaev alǵashqy Syrt­qy ister halyq komıssary boldy. Budan bu­ryn ol 1940-1944 jylda­ry Ha­lyq aǵartý komıssary qyz­me­tin at­qar­ǵan. Keıin Úndistandaǵy KSRO elshiliginde О́kiletti ýákil re­tinde dıplomat bolyp jumys is­te­di. T.Tájibaev belgili ǵalym, pe­da­gogıka ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Ǵylym akademııasy­nyń akademıgi, «Abaı Qunanbaıuly­­­nyń fılosofııalyq, psıhologııalyq jáne pedagogıkalyq kózqarastary», taǵy da basqa kóptegen qun­dy ǵy­lymı eńbektiń avtory.

80 jyldyq tarıhy bar Qazaq­stan dıplomatııasy eleýli jetistik­ter­ge jetti. Táýelsiz Memleketter Dos­tas­tyǵyna múshe elder arasy­nan Qazaqstan Respýblıkasy al­ǵash­qy bolyp BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń múshesi boldy. Álemdik beı­bitshilikti saqtaý maqsatynda ıadro­lyq qarý-jaraqty 2045 jylǵa deıin joıý máselesin usyndy. Ortalyq Azııa jáne túrki memleketteriniń ynty­maqtastyǵyn nyǵaıtýǵa uıyt­qy bolyp otyr. Elimizdiń syrtqy saıa­­satynyń basty ustanymy tatý kór­shilik qatynas pen ózge mem­le­­kettiń ishki isine aralas­paý, bas­qa mem­lekettermen teń quqy­lyq jaǵ­daıynda túrli salalarda yn­ty­maq­­tastyqty damytý, týyndaǵan má­se­lelerdiń bárin beıbit jáne dıp­­lo­matııalyq jolmen sheshýge um­tylý qaǵıdattaryna negizdelgen. Qa­zaq­stannyń syrt álemmen syndar­ly qarym-qatynas ornata bilýi eko­nomıkalyq áleýetimizdiń artýy­na, saýda-ekonomıkalyq, son­daı-aq ın­vestısııalyq baılanys­ta­rymyzdyń nyǵaıýyna jol ashyp otyr. Búginde álemdik qoǵamdastyq elimizdi senimdi áriptes retinde tanıdy.

Syrtqy ister mınıstrligi qu­ryl­ǵannan beri 20-ǵa jýyq mınıstr qyzmet atqardy. Olardyń ishin­­de dıplomatııa tarıhynda qal­­ǵan tulǵalar – T.Tájibaev, Á.Shá­ri­pov, B.Bóltirikova, M.Fazylov, M.Esen­álıev bar. Tá­ýelsiz Qazaq­stan dıplomatııasy­na úlken úles qos­qan belgili mınıstr­ler – A.Arys­tan­bekova, T.Súleı­menov, Q.Toqaev, M.Tá­jın, Q.Saýdabaev, E.Qazyhan, Q.Ábdirah­manov, M.Tileýberdi jáne basqalar. Búgin, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen el tarıhynyń kóptomdyǵy jazylyp jatqan ýaqytta, Qazaqstan dıplomatııasynyń týýy men qalyptasýynyń bel-belesterin naqty saraptap, tujyrymdaýdyń ýaqyty týdy dep esepteımiz.

Saılaý BATYRShAULY,

Qazaqstan dıplomatııalyq qyzme­tiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri