Álemdi astyqpen jarylqaǵan Altyn Orda
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda Altyn Ordanyń tikeleı murageri Qazaqstan ekenin aıtty. Memleket basshysy osy oraıda atalǵan máselege qatysty halyqaralyq arenadaǵy túsinik Qazaqstanmen tikeleı baılanysty bolýy kerek ekenin aıryqsha atap ótti.
Altyn Ordanyń astyq qoımalary – Qara teńiz jáne Taman jerlerinde kenetten qurǵaqshylyq bastalyp, astyq shyqpaı qalǵan kezde Vızantııada ǵana emes, Jerorta teńiziniń keıbir elderinde de ashtyq oryn aldy. Jahandaný úderisterin bastaǵan tuńǵysh ımperııa Shyńǵys han men onyń nemereleri qurǵan ımperııa edi. Sonyń ishinde álemdik saýda Eýrazııa keńistiginde Tynyq muhıt jaǵalaýynan Jerorta teńizine deıingi aralyqta qarqyndy damı bastady.
Biz búginde kóshpeli qoǵamdarǵa qatysty qalyptasqan burmalaýshylyq ıdeıalardy jıi aıtyp júrmiz. Eýrazııa dalasyndaǵy kóshpeliliktiń negizi maýsymdyq kóshi-qon jaǵdaıyndaǵy mal sharýashylyǵy bolǵany belgili. Degenmen, ataqty orys tarıhshysy I.V.Zaısev jazǵandaı, sharýashylyq qyzmetiniń jalǵyz túri kóshpeli mal sharýashylyǵy bolyp tabylatyn halyqtar joq jáne eshqashan bolǵan emes. Ártúrli tarıhı kezeńderde jáne ár jerde eginshilik, saýda, qolóner, júk kerýeni, áskerı qyzmet, taǵysyn taǵylar azdy-kópti ról atqardy. Bir sózben aıtqanda, kóshpelilerdiń jartylaı otyryqshy jáne otyryqshy halyqqa aınalý úrdisi úzdiksiz júrip jatty.
Kóptegen Orda jáne Ordadan keıingi memlekettik qurylymdarda mal sharýashylyǵy ekonomıkanyń negizi bolǵan joq. Sol Qyrymda mal sharýashylyǵymen qatar, eginshilik, baý-baqsha sharýashylyǵy birdeı mańyzdy ról atqardy. Qyrym handyǵynyń negizgi astyq qoımasy túbektiń ońtústigindegi jaǵalaý beldeýi men Taman boldy. Taman (qazir Reseıdiń Krasnodar ólkesi) men Kýban búginde astyq daqyldarynyń negizgi jetkizýshileri ekendigi kezdeısoq emes.
Altyn Orda ekonomıkasynyń eń mańyzdy tarmaǵy aýyl sharýashylyǵy eksporty, onyń ishinde bıdaı boldy. Orda tarıhynyń bul faktisi, oǵan qatysty basqa da kóptegen derek sııaqty, tarıhnamada sırek kezdesedi. Bul Altyn Ordanyń tek kóshpeli ómir salty týraly qalyptasqan ıdeıalarǵa sáıkes kelmeıdi. Soǵan qaramastan, Ordanyń Vızantııamen saýdasy ishki alaýyzdyq saldarynan azaıǵan boıda Vızantııada asharshylyq zamany bastalǵany belgili.
Kerimsal JUBATQANOV,
Qazaq-orys halyqaralyq ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
ASTANA
Qarapaıym eńbek adamyn qurmettegen
Eldi taza qol, adal júrekpen basqaryp, halqyn súıýdiń eren úlgisin kórsetken Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń bir isin jýyrda tanysqan Meıirhan apadan estigen edim. «Meniń elý jyl otasqan jubaıym – qarapaıym jumysshydan brıgadırge deıin kóterilgen eńbekqor azamat Qyrqynbek О́mirqulov – Dımekeń jaqsylyq jasaǵan myńdaǵan adamnyń biri ǵana bolar, degen edi óz áńgimesinde Meıirhan apa. – Jubaıym 1946 jyly Jambyl oblysy Lýgovoı aýdany (qazirgi Qulan), Jańaturmys aýylynda dúnıege kelgen. Áskerden oralǵan 1968 jyly Almatyǵa soǵyp, joldastarymen qalany aralaǵanda ásem Almaty oǵan birden unaıdy. Qalada qalamyn degen oı úsh uıyqtasa túsine kirmegen shyǵar, biraq taǵdyr aıdap sol kúnderi jumysshyǵa zárý «Almatyotdelstroı» tresine qarasty «SMÝ-19» mekemesine jumysqa ornalasady».
Munyń Almatyda nebir qurylystar salynyp, ásem ǵımarattar boı kóterip jatqan kez ekeni belgili. Elimizdiń sımvolyna aınalǵan eń bıik te sáýletti «Qazaqstan» qonaqúıi, 12 metrlik alyp kúmbezi menmundalaǵan Oqýshylar saraıy, Á.Qasteev murajaıy syndy kórkem de kórnekti ǵımarattardyń qurylysynda jubaıynyń qoltańbasy baryn Meıirhan apa maqtan tutady.
Birde úıge shabyttana kirgen Qyrqynbek aǵa: «Mırash, senesiń be, men búgin Qonaev joldaspen kezdestim ǵoı! deıdi alaburtyp. – Qasynda bir kisi bar, saǵat 10-dar shamasynda qurylysqa kirip keldi. Uzyn boıly, mańdaıy jarqyraǵan kisi eken. Joǵary qabatta jumys istep jatqan jigitterdiń bárin tómenge túsirdi. Bastyǵymyz sonyń aldyn ǵana syrtqa shyǵyp ketken bolatyn, amal joq, qurylystaǵy bar tirshilikti men tanystyrýǵa májbúr boldym. Tómenge túsip, ketýge oqtalǵanda maǵan qarata: «Baýyrym, óte jaqsy túsindirdiń, rızamyn. Almatyǵa qashan kelip ediń? Qaıda turasyń? Baspanań bar ma?» dep surady. Men anammen, úsh balammen páter jaldap turatynymdy, úı kezeginde turǵanymdy jasyrmaı aıttym. «Aty-jónin jazyp alshy», dedi Dımash aǵa qasyndaǵy jigitke. Meniń júregim bir qýanyshty sezgendeı dúrsildep ketti».
Rasynda, arada úsh aı ótpesten О́mirqulovtar otbasy qalanyń ortalyǵyndaǵy Tólebaev pen Qarasaı kósheleriniń qıylysyndaǵy bes qabatty keń úıge kóshedi. «Jaqsydan – sharapat» degen. Mundaı jaqsylyqty qalaı umytarsyń!» deıdi Meıirhan apa. Búginde otaǵasy aramyzda joq eken. Al apamyz tórt balasynan taraǵan nemere-shóberelerine bas-kóz bolyp, Qonaev bergen qutty páterde turyp jatqan kórinedi.
Gúljanat ShONABAI
ALMATY
«Kókeıine qonsyn dep qazaǵymnyń...»
О́zimizdiń oblystyq «Araı» jastar gazetinen «Naǵyz qazaq – qazaq emes, naǵyz qazaq – Dombyra!» degen kólemdi maqala oqyǵan edim. Asyl muramyz jaıly oıymyzdy Qadyr aqynnyń óleń joldarymen órnektegenimiz durys-aq. Men buǵan qýanamyn, quptaımyn. Biraq...
О́z basym «Naǵyz qazaqtyń qazaq emestigin» qabyldaı almadym. О́ıtkeni osy óleń jolynyń maǵynasyn birden túısiný qıyn-aq. Rasynda Qadyr Myrza Álı bulaı jazbaǵan. Pikirime dálel retinde onyń 2003 jyly «Atamura» baspasynan jaryq kórgen «Kókeıkesti» jınaǵyna júginbekpin. Atalǵan kitaptaǵy «Dombyra» óleńinde (154-bet) aqyn oıy bylaı berilipti:
Qazaq – naǵyz qazaq emes,
Naǵyz qazaq – Dombyra!
Mine, Qadyr qalamynan týǵan qundy sóz. Kókeıge qonady. Oqyrmandy ultjandylyqqa, ónerdi súıýge úndeıdi. Osy joldardy dombyra áýeni, kúı qudireti týraly aıtar oıyńyzǵa arqaý etińiz. Babalar únin estısiz.
Meniń aıtpaǵym:
«Kókeıine qonsyn dep qazaǵymnyń,
Bir óleńdi bir emes, jazamyn myń.
Jazyp-jazyp qaljyrap, kelesi kún
Raqatyn kóremin azabymnyń», –
dep jyrlaǵan Qadyr Myrza Álı murasyna abaı bolaıyq.
Quttymurat RAHMANULY
TARAZ