Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly, Nursultannyń nurly joly

Elbasynyń «Nurly Jol» atty jańa ekonomıkalyq saıasatqa baǵdarlanǵan Joldaýy tól tarıhymyzda «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» degen atpen búginge jetip otyrǵan qazaq halqynyń handyq dáýirindegi ádet-ǵuryptyq zań erejeleri men quqyqtyq normalary ispettes qundy qujat. Halqymyzdyń erteńin oılaǵan, bolashaǵyn boljaǵan handarymyz ben bılerimiz sol kezdiń ózinde-aq elimizdiń dáýleti men sáýletin, yntymaǵy men qaýipsizdigin arttyrý baǵytymen júrip, ony jalpaq qazaq dalasyna jarııalap otyrǵan. Qasym hannyń, Esim hannyń joldary men Táýke hannyń «Jeti jarǵysy», mine, osyndaı izgilikti maqsattardan týyndaǵan ıgilikti sharalar edi. Múlik zańy, qylmys zańy, áskerı zań, elshilik joralary, jurtshylyq zańyn taraý-taraý­ymen taldaı otyryp, kúndelikti ómirge engizgen Qasym hannyń erejeler jıyntyǵy halyq arasynda joǵary iltıpatpen «Qasym hannyń qasqa joly» atanyp, ol HVII ǵasyrda handyq qurǵan Esim hannyń «eski jolyna» ulasty. Tarıhtan biletinimizdeı, Esim han Qasym hannyń ǵasyrlar boıy suryptalyp, ornyqqan osynaý ómirsheń erjelerin ózgerissiz paıdalanyp, el ishinde jappaı qoldandy, ári ony óz zamanynyń qajettiligine oraı jetildirip, júıeledi. Sóıtip, ony halyq «Esim hannyń eski joly» dep atap, el ortasynda ádil tórelik aıtyp, daý sheship júrgen bı-qazylardyń osy erejeni bilýi mindetti sanaldy. Al Táýke hannyń tusynda (1680-1708 j.j.) halqymyzdyń dana bıleri Táýke han basshylyǵymen bes taraýdan turatyn Qasym han, Esim han erejelerine qalmaqtyń jortýyl-shapqynshylyǵyna baılanysty tarıhı-saıası jaǵdaıdyń asa shıelenisken qıyn kezeńinde taǵy da eki taraý qosyp, «Jeti jarǵy» dep atady. Iаǵnı, Táýke han kezinde qosylǵan eki taraý – jesir daýy men qun daýy edi. Halqymyzdyń basyna túsken sol bir zulmatty zamanda shapqynshylyq, kisi óltirý kóp bolǵandyqtan, qun daýy óz aldyna bólektenip, qylmys zańyna aınalǵan. Búginde ata-babalarymyz armandap ketken Táýelsizdik týy kókte jelbiregen bizdiń keń-baıtaq Qazaqstanymyzda sol handarymyz ben bılerimizdiń joldary men jarǵy-josyndaryn qazirgi dáýir talabyna saı ár­túrli zamanaýı zańdar men júıe­li josparlar, san alýan baǵdar­lamalar almastyrǵan. Solardyń barlyǵy búginde elimizdiń órkendep-ósýine, alǵa qoıǵan maqsat-murattarymyzǵa jetýimizge qyzmet etýde. Bul rette basqasyn bylaı qoıǵannyń ózinde Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń barsha qazaqstandyqtarǵa jyl saıynǵy strategııalyq Joldaýlaryn aıtsaq ta jetkilikti. Strategııa – kúnnen kúnge, jyldan jylǵa elimizdi, qazaqstandyqtardyń ómir, turmys-tirshiligin jarqyn ete túsetin naqty praktıkalyq ister baǵdarlamasy. Al biz­diń elimizdiń osyndaı baǵdarla­malary – baıandy, josparlary – júıeli, joldary – aıqyn. Sonyń arqasynda egemendik alǵan jıyrma jyldan sál astam ýaqyt ishinde elimizde ǵajaıyp ister atqaryldy. Kún ótken saıyn memleketimizde alǵa qaraı qaryshtap damýdyń ózindik erekshe úrdisi qalyptasyp, árbir qazaqstandyqtyń júreginde Otan­ǵa degen sheksiz maqtanysh, úlken senim ornyqty. Az ǵana merzimde Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń nátıjesinde álemniń alpaýyt elderin moıyn­datqan Qazaqstanymyzdyń ekono­mıkalyq júrek dúrsili jahan elderi basshylary men saıasat­kerleri nazaryn eriksiz ózine aýdardy. Barshamyzǵa belgili – 2007 jyldary álemdik daǵdarystyń bastalǵan kezeńinde, ıaǵnı kópte­gen elderdiń toz-tozy shyǵyp, turalaǵan tusynda bizdiń Elbasy abdyramady, saspady, kerisinshe halqyn sabyrǵa shaqyrdy jáne tek shaqyryp ǵana qoıǵan joq, sol daǵdarystan Qazaqstanymyzdy is-áreketimen, salıqaly saıasaty­men alyp shyqty. Endi, mine, bú­ginde álem tanyǵan Qazaqstan yntymaǵy jarasqan, kók baıraǵy kók kúmbezimen talasqan, ekonomıkasy artyp, baq-bereke qaras­qan, asýdan asýǵa adaspaı asqan eńsesi eren egemen elge aınalyp otyr. Biraq, buǵan toqmeıilsip, mise tutyp otyrǵan biz joq! Biz shyn máninde irgetasy myǵym, ekonomıkasy damyǵan, órkenıetti, áleýeti joǵary, myzǵymas Máń­gilik Elge aınalýymyz kerek. Bul jóninde Prezıdentimiz ótken jylǵy «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty óziniń halyqqa Joldaýynda jan-jaqty tereńnen tolǵap, zerdelep aıtqan edi desek te, bıylǵy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar Jol» Joldaýynda Máńgilik El ıdeıasyn taǵy da naqtylaı tústi. «Máńgilik El – eldiń biriktirýshi kúshi, eshqashan taýsylmas qýat kózi. Ol «Qazaqstan-2050» Strate­gııasynyń ǵana emes, HHI ǵa­syrdaǵy Qazaqstan memleketiniń myzǵymas ıdeıalyq tuǵyry!» deı kele Nursultan Ábishuly Máńgilik El ıdeıasynyń bastaýy tym tereńde jatqanyn, osydan 13 ǵasyr buryn Tonykók abyzdyń «Túrki jurtynyń mu­raty – Máńgilik El» dep ósıet qaldyrǵanyn, bizdiń jalpy­ulttyq ıdeıamyzdy ómirsheń etetin – eldiń birligi ekenin, birlik bolǵan jerde tirlik bolatynyn taǵy bir shegeledi. Prezıdentimiz bıylǵy nurly Joldaýynda el damýynyń barlyq salasyna jeke-jeke toqtalyp, onyń ishinde, ásirese, ultaralyq keli­sim men turaqtylyq, álemdik qarjylyq jáne ekonomıkalyq daǵdarystar qaterimen kúres, shaǵyn jáne orta kásipkerlikke qoldaý kórsetip, jaǵdaı jasaý, halyqtyń áleýmettik jáne turmys-tirshilik ahýalyn kóterý, jańa jumys oryndaryn kóptep ashý, bilim men densaýlyq jáne aýylsharýashylyq salasyn jaqsartý, otandyq bank salasyn turaqtandyrý, qaıtarymsyz nesıelerdi memleket esebinen óteý, jalǵa beriletin qoljetimdi turǵyn úı qurylystaryn salý, barsha qazaqstandyqtardy aýyz­birshilikke úndeý, memle­ketimizdiń bolashaǵy jolynda aıanbaı eń­bek etý sııaqty qadaý-qadaý má­selelerdiń sheshimine naqty ba­ǵyt-baǵdarlar berdi. Jáne osy maqsattarǵa jetý jolynda Ult­tyq qordan mıllıardtaǵan teńge bólinetinin de aıtty. Elbasy el ıgiligi úshin qara­jatty aıap otyrǵan joq. Tek bóliner osynaý aýqymdy qar­jylar talan-tarajǵa ushy­ramaı, tıimdi, maqsatty jumsalsa eken degen tilek bar. Bul turǵyda Nursultan Ábishulynyń ózi Joldaýda: «Men qurǵan komıssııa qarjynyń tıimdi jumsalýyn qatań qadaǵalap, jeke ózime baıan­dap otyratyn bolady. Ár teńge úshin qatań suraý bolmaq. Barlyq ákimderge aıryqsha jaý­ap­kershilik júkteledi. «Nur Otan» osy jumysqa belsendi aralasyp, barlyq deńgeılerde qatań partııalyq baqylaý ornatýy tıis» degeni kóńilge medeý. «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýynda Elba­sy kóliktik-logıstıkalyq já­ne ındýstrııalyq, sondaı-aq ener­getıkalyq, áleýmettik ınfra­qurylymdardy damytýǵa, sonymen qatar, turǵyn úı-kommý­naldyq sharýashylyq ınfra­qurylymdaryn jańǵyrtýǵa, tur­ǵyn úı ınfraqurylymyn ny­ǵaıtýǵa, shaǵyn jáne orta bıznes pen iskerlik belsendilikti qoldaý boıynsha jumysty jal­ǵastyrýǵa basa nazar aýdardy. Jáne kún tártibindegi osynaý máselelerdiń qordalanǵan tustaryn sheshý joldaryna toqtalyp, jaýapty tulǵalarǵa naqty tapsyrmalar júktedi. Onyń ishinde birinshi kezekte, negizgi avtojoldar jobasyn júzege asyrý, jumys istep turǵan ekonomıkalyq aımaqtarda ınfraqurylymdar qalyptastyrý jumystaryn aıaqtaý, tabıǵı gaz tapshylyǵy sezilip otyrǵan «Ekibastuz – Se­meı – О́skemen» jáne «Semeı – Aqtoǵaı – Taldyqorǵan – Almaty» baǵyttarynda joǵary kerneýli jeliler salý, jylý jáne sýmen qamtamasyz etý júıelerin jańǵyrtý qarqynyn jedeldetý, jalǵa beriletin turǵyn úı qurylysyna kózqarasty qaıta qaraý, mektepke deıingi mekemelerde oryndar tapshylyǵyn sheshý men joǵary oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn qalyptastyrý, shaǵyn jáne orta bıznesti ekonomıkalyq ósimniń draıveri retinde damytý jáne onyń úlesin 2050 jylǵa qaraı IJО́-niń 50 paıyzyna ulǵaıtý boıynsha jumysty jalǵastyrý sııaqty asa mańyzdy máseleler bar. Sonymen qatar, Nursultan Ábishuly alda úlken de jaýapty jumystardyń kútip turǵanyn, tolysqandyqtyń jahandyq synynan ótý úshin bizdiń toptasa bilýimizdiń, barlyq qazaqstandyqtar arasyndaǵy senimdi nyǵaıtýǵa tıis ekenimizdi, bir-birimizge taǵatty bolýymyz kerektigin, bulardyń Qazaq­stannyń bolashaǵyna kiltter ekenin, etnosaralyq kelisimniń ómirsheńdik ottegisi ekenin basa aıtty. Osy oraıda Elbasymyz turaqtylyq pen kelisim sıpatyna naqty anyqtama bere kele: «Turaqtylyq pen kelisim degenimiz ne? Ol – otbasylyq ál-aýqat, qaýipsizdik, baspana. Beı­bitshilik – áke men ana qýanyshy, ata-analar densaýlyǵy jáne bizdiń balalarymyzdyń baqyty. Beıbitshilik – turaqty jumys, jalaqy jáne erteńgi kúnge degen senim. Beıbitshilik pen turaqtylyq – kún saıynǵy eńbekpen qorǵap, nyǵaıtýdy qajet etetin jalpyhalyqtyq jetistik» dedi. Sonymen qatar, Nursultan Ábishuly Joldaýda keler jyldyń ulttyq tarıhymyzdy ulyqtaý jáne búgingi bıikterimizdi baǵalaý turǵysynan mereıli belester jyly ekenin, ıaǵnı elimizdiń 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ata Zańymyzdyń 20 jyldy­ǵyn, sondaı-aq, Uly Jeńis­tiń 70 jyldyǵyn saltanatpen atap óte­tinine toqtaldy. Bul mereke­lerdiń el mereıin ulyqtaý men urpaq jadyna sińirýde erekshe mánge ıe bolarynda daý joq. Bizdiń jalpyulttyq ıdeıamyzǵa aınalǵan Máńgilik Elge jetý jolyndaǵy osyndaı árbir merekelerimiz ben berekelerimiz, jetistikterimiz ben alǵan asýlarymyz barsha qazaqstandyqty shattyqqa bóleıdi, mereıin ústem etip, bolashaqqa degen senimin arttyra túsedi. Jáne bizdiń Táýel­siz memleketimizdi adastyrmaı Máńgilik Elge jetkizetin – tek qa­na nurly joldar ekenin árdaıym esimizge salyp turady. Sarqytbek MOLDABAEV, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qarjy polısııasy akademııasynyń bastyǵy.