Abaı – dana, Abaı – dara qazaqta
Ahmet Baıtursynuly: «Qazaqtyń bas aqyny – Abaı Qunanbaev», dep baǵalaǵan ulttyń ulysy, jurtynyń qaraýyly bolyp «Qalyń elim, qazaǵym!», «Qazaq ta adam balasy ǵoı» dep birde ashynyp, birde basylyp halqyna sóz arnap, tileýin tilegen dara danamyzdyń dúnıege kelgenine bıyl 170 jyl tolǵaly otyr.
Ár dáýirde ómirge kelgen halyqtyń kemel adamy ultynyń súıenishi, súıeýi bolǵanyna arǵy-bergi tarıhty qarap otyrsań kóz jetkizesiń. Abaı da qazaq úshin sondaı teńdessiz aıtýly tulǵa. Aldaǵy aılarda 70 jyldyǵy atalyp ótkeli jatqan Uly Otan soǵysynan qaljyrap shyqqan halyq danyshpan aqynnyń 100 jyldyǵyn atap ótip, sergip, serpilgeni málim. Odan keıin táý eter Táýelsizdigimizge ıe bolyp, tý kótergen tusta taǵy da Abaı dananyń 150 jyldyǵyn tarıhymyzda tuńǵysh ret IýNESKO kóleminde toılap, mártebemiz bıiktep edi. Endi, mine, jańa ǵasyrdyń tabaldyryǵynan batyl attap, elimizdiń qadamyn nyǵaıtqan tusta aqynnyń 170 jyldyǵyn toılaǵaly otyrmyz. Bul taǵy da «...Júregimizge qonymdy Abaı lebi, Abaı úni, Abaı tynysy – zaman tynysy, halyq úni. Búgin ol ún bizdiń de únimizge qosylyp, jańǵyryp jańa óris alyp tur», dep uly jazýshy Muhtar Áýezov aıtqandaı, «Abaıdy taný arqyly biz Qazaqstandy álemge tanytamyz. Abaı árqashan bizdiń ulttyq uranymyz bolýy tıis», dep Elbasy Nursultan Nazarbaev tııanaqtaǵandaı, uly aqyn qazirgideı alasapyran dáýirde uly rýhymen qazaqtyń mártebesin jáne bir bıikten tanytary anyq.
Saz áleminiń sańlaǵy
«Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı bolady», dep tamsanǵan V.Radlovtyń sózi qazaq halqynyń talantyn tanytsa kerek. О́tken ǵasyrdaǵy sondaı dara talanttardyń shoqtyqtysy, tek ıisi qazaqqa ǵana tán perzent emes, tutas túrki jurtyna maqtanysh bolǵan kompozıtor, dırıjer, dombyrashy, KSRO jáne Qazaq KSR-iniń halyq ártisi, táýelsiz elimizdiń Halyq Qaharmany Nurǵısa Tilendıev sáýir aıynda 90 jasqa tolady. Týa bitken daryn ekenin qazaqtyń oıshyl aqyny Qadyr Myrza Áli «Júrek – meniń paıǵambarym, Luqpanym. Sodan meniń bıikterge shyqqanym, Uqpaǵanym kóp boıymda, Nur aǵa! Qaıtalanbas qubylyssyń – Uqqanym!» dep tap basyp aıtqandaı, Nurǵısa Tilendıevtiń saz álemindegi, dırıjerlik erekshe darynyndaǵy, ustazdyq qabiletindegi ustanymdary – bári de onyń ulylyǵyn kórsetedi. «Baıanaýyl valsi», «Araldaǵy jeńeshem», «Kýá bol», «Qustar qaıtyp barady», «Qustar qaıtyp keledi», «Alataý», «Sónbeıdi áje shyraǵyń», «Saryjaılaý», taǵy basqa ánderiniń tyńdaýshylar úshin árqashan jóni bólek. Sonymen qatar, qońyr dombyrany bebeýlete shertkende týǵan «Ata tolǵaýy», «Álqıssasy», «Mahambeti», basqa da kúıleri, ataqty «Qyz Jibek» fılmine jazǵan mýzykasy kimniń de bolsa, júregin tebirentpeı qoımaıdy. Ol óziniń bir suhbatynda «О́ner, bilim ǵana órisimizdi ashady. Qarnymyzdyń bir kúngi ashqanyna shydaýǵa bolady. Al bir kúndik rýhanı ashtyq bolashaǵymyzdy bir jylǵa keri shegeredi. Taǵy da Abaıǵa júginemin: «Paıda oılama, ar oıla, talap qyp artyq bilýge.» Oqyǵan, toqyǵan kisi ǵana ólmeıdi. Meniń soǵan kózim jetedi» dep óziniń ómir boıy bilim qýǵanyn aıtqan eken. Bilim men talantty ushtastyrǵan Nurǵısa Tilendıev týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bizdiń keler urpaqqa máńgilik mıras bolyp qalar eń asyl baılyǵymyz mádenı muramyz. Sondyqtan da qolda barda altynnyń qadirin bilýimiz kerek... Sondaı bitimi de, bolmysy da bólek, qazaq aıtatyn segiz qyrly uldarymyzdyń biri, eńiske salsa tóske ozǵan tulǵalarymyzdyń biri, bir ǵana emes, biregeıi – Halyq Qaharmany Nurǵısa Tilendıev» deıdi. Elbasy baǵalaǵan 90-ǵa tolatyn uly daryn ıesine bergen joǵarydaǵy baǵadan artyq ne aıtýǵa bolady.
Ǵalym, qalamger
Qazaq jurtynyń talantty uldarynyń biri ǵana emes, biregeıi – hımık-metallýrg, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan UǴA akademıgi, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Ebineı Bóketov aldaǵy naýryz aıynda 90 jasqa tolady. Ol qarapaıym assıstentten akademık dárejesine kóterilgen ǵalym, qoǵam qaıratkeri, oqyrmandaryna kóptegen kórkem dúnıeler usynǵan qalamger. Uzaq jyl Qaraǵandy hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń dırektory, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory qyzmetin atqarǵan. Mamandyǵy boıynsha ondaǵan monografııalar jazyp, myńdaǵan shákirtke bilim berip, júzdegen izbasar ázirlegen ǵulama ǵalymnyń ónegeli ómiri kimge de bolsa úlgi bolarlyq. Hımııa-metallýrgııa mamandyǵy boıynsha óndiris salasyna ózindik ǵylymı izdenisterimen keleli úles qosa júrip, ult rýhanııatyna da aıtarlyqtaı olja salǵanyn kózi ashyq qaýym bilse kerek. Ásirese, kórkem pýblısıstıkasy, kórkem dúnıeleri, aıtýly aýdarmalary san-sala. Kórkem prozamen qatar, poezııadan Sergeı Esenınniń «Anna Snegına», Vladımır Maıakovskııdiń «Qandala», «Keremet» sekildi shyǵarmalaryn aýdaryp, jarııalaýy sózimizge dálel. Sondaı-aq, E.Zolıanyń «Áńgimeleri men maqalalaryn», I.Vazovtyń «Tepkide» romandaryn, taǵy da basqa álem ádebıetiniń ozyq úlgilerin tárjimalap, qazaq jurtyna usynýy – onyń san qyrly, bir syrly daryn ıesi ekenin kórseteri haq. Osyndaı tuǵyry myqty tulǵany, ult maqtanyshy deýge ábden bolady.
Shyndyqtyń shyraqshysy
Ult tarıhynyń aqıqatyn jazýda orny erekshe Alash arysy Ermuqan Bekmahanov ekeni belgili. Onyń bıyl týǵanyna 100 jyl tolady. Belgili oqymysty, jurtymyzdan shyqqan tuńǵysh ǵylym doktory Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolatyn. Ol ultymyzdyń tarıhyn alǵash ret jasandylyqqa urynbaı, shyndyqqa súıenip jazý ıdeıasyn usynǵan edi. Munymen qatar, ata tarıhty mektepten bastap urpaqtyń sanasyna sińirý kerektigin eskerip, muǵalimderge ádistemelik oqýlyq shyǵarý máselesin qolǵa alǵany bar. Keıin akademık A.Pankratovamen birge bir tomdyq «Qazaq SSR-iniń tarıhyn» jazý óz sheshimin tapty. Oǵan kóptegen belgili ǵalymdar, arasynda qazaqtyń naǵyz zııalylary: M.Áýezov, Á.Marǵulan, S.Muqanov, taǵy basqalar qatysqany málim. E.Bekmahanov «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldarynda» atty monografııasyn jazyp, onda Kenesary kóterilisiniń aqıqatyn alǵa tartty. Biraq surqııa zamannyń surqyltaılary onyń bul eńbekterinen «jat pıǵyldar» taýyp, taǵdyr tálkegine saldy. Tipti, sondaılardyń kesirinen 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, GÝLAG lagerine aıdaldy. Áıtse de, aqqa Qudaı jaq bolyp, ult tarıhyn tuńǵysh júıelegen ataqty ǵalym keıin aqtaldy. Táýelsizdigimizdi alǵan soń, shań basyp jatqan Bekmahanov eńbekteri qaıta jarııalanýyna jol ashyldy. Qazir ǵalymnyń ult tarıhyna qosqan úlesi jan-jaqty aıtylyp, kitaptaryn keıingi urpaq oqyp, arǵy-bergi halqymyzdyń qıly kezeńderimen, gúldengen sátterimen, aýmaly-tókpeli ýaqyttarmen tereń tanysý ústinde. Osyndaı aıtýly ǵalymnyń, shyndyq shyraqshysynyń 100 jyldyǵy el kóleminde atalyp ótiledi degen senimdemiz.
Maıdanger, qaıratker
Qazaqtyń qas batyry Baýyrjan Momyshuly «Ersiz el bolmas» degen eken. Sondaı eldiń eri, eren tulǵasy, Keńes Odaǵynyń Batyry, akademık, professor, ult zııalysy Málik Ǵabdýllın bıylǵy kúzde – 100 jasqa tolady. Kishiligi men kisiligi, adamdyǵy men azamattyǵy bólekshe jaralǵan maıdanger, qaıratker Málik Ǵabdýllınniń boıyndaǵy asyl qasıeti, ásirese, bııazy minezi kimge de bolsa úlgi bolarlyq edi. Ol ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary burynǵy QazPI-diń, qazirgi Abaı atyndaǵy Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń túlegi bolatyn. Jastaıynan qazaq folkloryn jan-jaqty bilip qana qoımaı, tereń zertteýge den qoıǵan tusta, surapyl soǵys bastalyp, maıdanǵa attanady. General I.Panfılov bastaǵan dańqty 28 gvardııa dıvızııasy quramynda soǵysqa bastan-aıaq qatysady. Máskeý irgesindegi qandy shaıqasta qaharmandyq kórsetip batyr atanady. Beıbit ómirde Málik Ǵabdýllın ǵylymǵa den qoıyp, ózi bastaǵan qazaq folkloryn zerttep, zerdeleıdi. Kóptegen monografııalar men oqýlyqtar jazady. Túlep ushqan QazPI-diń rektory qyzmetin atqaryp, eki ret KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılanady. Kórikti Kókshetaýdyń baýraıynda ómirge kelgen ult zııalysy júzdegen emes, myńdaǵan urpaqtyń ustazy bolyp, artyna óshpes ulaǵatymen iz qaldyrdy. Maıdandaǵy erligimen, beıbit kúndegi adal eńbegi – onyń atyn ár kez bıikten kórsetip keledi. Sondaı arys bıyl 100 degen jastyń bıiginen ólmes murasy arqyly ún qatyp, jurt qurmetine bólenedi.
Tyń taqyryptarǵa túren salǵan qalamger
Qazaqtyń kórnekti jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ilııas Esenberlın – ult tarıhyn kórkem ádebıette alǵash sýrettegen qalamger. Qaısar jazýshynyń «Kóshpendiler» trılogııasy jaryqqa shyqqanda qylyshynan qan tamǵan KSRO-nyń meımanasy asyp turǵan edi. Biraq arǵy-bergi dáýirlerden habary mol, halqynyń ótkenine jetik ult zııalylarynyń sharapaty halqymyzdyń búkil bitim-bolmysyn, ıaǵnı batyrlyǵy men batyldyǵyn, tar kezeńde jol taýyp ketetin aqyldylyǵyn, sheshendigin, sheberligin baıandaǵan trılogııanyń jaryq kórýine múmkindik jasady. Bul dúnıe uıqyly-oıaý jurttyń oı-sanasyna sáýle túsirdi. Qyzyl ıdeologııa basshylarynyń halyqty aldap-arbaýyn qalamger «Kóshpendilerde» astarlap «Hannyń aldaýy – halyqtyń sory bolatynyn» eske salyp otyrdy. Bul aldaýdyń aqyry uzaqqa barmaıtynyn, túptiń túbinde quldyrap qurıtynyn arǵy zamanda dep qoıyp astarmen ańǵartyp otyrdy. Shirýi jetkende KSRO omaqasa qulap, eldigimizge qol jetkizgen soń, kórkem dúnıe delinip kelgen «Kóshpendiler» keıipkerleri ultymyzdyń ulylary bolyp saltanatty túrde sap túzedi. Jalpy, shyǵarmashylyǵyn aqyndyqtan bastaǵan, týǵanyna 100 jyl tolyp otyrǵan Ilııas Esenberlın qazaq jurtynyń arǵy-bergi dáýirin, ıaǵnı Altyn Ordadan bastap keshegi keńes zamanyn da jan-jaqty sýrettegen. Oǵan «Aıqas», «Qaterli ótkelden» bastap «Aqqý qustyń qýanyshy» atty sońǵy romanyna deıingi kesek-kesek dúnıeler dálel bolady.