Qazaq-qyrǵyz bir týǵan, alǵa qaraı umtylǵan...

Qyrǵyz Respýblıkasynyń Pre­zıden­ti S.Japarov: «Biz jańa qyrǵyz elin qurý isinde Manasty halqymyzǵa taǵy da túsindirip, ony jańasha qabyldap, jańasha sanaǵa sińirýden bastaǵaly otyrmyz» deıdi.

Qyrǵyz-qazaq halyqtarynyń má­de­nı baılyǵynyń tamyry tereńde ja­tyr. Áıgili «Manas», «Er Tóstik», «Qur­manbek» dastandary qazaq baýyrlaryna qandaı jaqyn bolsa, «Er Tarǵyn», «Qo­bylandy», «Alpamys», «Qyz Jibek» qyrǵyzdardyń ǵasyrlar boıy súıip oqıtyn shyǵarmalarynyń qataryna ja­tady. Bul epostar men dastandardyń sıýjettik motıvterin, obrazdar júıesi­niń uqsastyǵyn ońaı ańǵarýǵa bolady. Al ertegiler men maqal-mátelderdiń kóp­shiligi eki halyqta birdeı. Keıbir shy­ǵarmalarda eki ult ókilderiniń ke­ıip­­­kerleri qatar kezdesedi. Mysaly, «Ma­nas» eposynda Aıdarhannyń balasy Kókshe batyr Aıkól Manaspen birge azattyq úshin jaýlarǵa qarsy kúresedi. Manasshy Saǵymbaı Orazbaqovtyń nusqasynda Er Kókshe batyr bylaısha sýretteledi:

Aıdarhan uly Er Kókshe,

Aıbaty jurttan bólekshe.

«Manas» eposynyń tarıhı taǵdyryn sóz qylǵanda qazaq halqynyń qos uly­nyń esimi árqashan erekshe ystyq yqy­laspen, zor iltıpatpen eske alynady. Birinshisi – Shoqan Ýálıhanov, ekinshisi – Muhtar Áýezov. Ekeýi qyrǵyz jerinde eki mezgilde bolsa da bir pikirde «Manas» eposyn joǵary baǵalaǵan. Shoqan Ýálıhanov «Ystyqkól sapary kúndeligi», «Qyrǵyzdar týraly jazbalar», «Jońǵar ocherkteri» atty tereń ǵylymı eńbekter jazǵan. Ol «Manas» eposyn eń alǵash qaǵaz betine túsirip, epostyń «Kóketaıdyń asy» bólimin orys tiline aýdaryp, keń aýqymǵa alyp shyqty. Ol epopeıany «Qyrǵyz tarıhynyń ensıklopedııasy» dep atady.

Muhtar Áýezov Lenıngrad ýnıver­sıtetiniń aspıranty kezinde-aq «Manas» eposyna qyzyǵýshylyq tanytty. Nátı­jesinde, jıyrma jyl ýaqytyn jumsap, «Qyrǵyzdyń batyrlyq eposy «Manas» degen irgeli monografııasyn jazdy. Onda belgili manasshylar S.Orazbaqov pen S.Qaralaevtyń varıanttaryn salys­tyryp, árbiriniń jeke erekshelikterin, basty keıipkerlerdiń portretteri men obrazdardy, tabıǵat kórinisterin, soǵys epızodtarynyń sýrettelýin, kórkemsóz tirkesteriniń qoldanylýyn, epostyń shyǵý dáýiri sııaqty máselelerdi tereń zerttegen.

«Manas» eposyn «Ilıada», «Odısseıa», «Roland týraly jyr», «Nıbelýngtar týraly jyr», «Kalevala», «Geserıada», «Mahabharata» jáne orystyń «Igor polki týraly jyr» epostarymen salys­tyryp, olardyń aıyrmashylyqtaryn anyqtaǵan.

Muhtar Áýezov pen «Manastyń» ajy­ramas birligi 1952 jyly Frýnze (qa­zirgi Bishkek) qalasynda ótken «Manas» eposyna arnalǵan Búkilodaqtyq konferensııada aıqyn kórindi. Muhtar Omarhanuly «Manas» eposyna qarsy shyq­qan Klımovıch, Borovkov, Baltın, Nýrovtardy qatty synǵa alyp, «Manas» eposynyń halyqtyq nusqasyn jasaý qajet» dep, qyrǵyzdyń belgili ǵa­­lymy Bolot Iýnýsalıevpen birge epos­qa qatysty daýǵa núkte qoıdy. So­ny­men qatar «Manas» eposynyń bi­rik­tirilgen qurama nusqasyn jasaýda aqyn-jazýshylarymyz Kýbanychbek Málıkov, Aaly Tokombaev, Túgólbaı Sydyqbekovke qundy keńester berdi. Bul eńbekti joǵary baǵalaǵan kitaptyń bas redaktory B.Iýnýsalıev kitaptyń kirispe sózinde «kóp alǵys aıtamyz» dep erekshe jazdy.

M.Áýezov pen S.Qaralaev óte ja­qyn bolǵan. Muhań oǵan birneshe ret «Manasty» aıtqyzyp, tyńdaǵan.

1957 jyly Qyrǵyzstan Mádenıet mınıstrligi Muhtar Omarhanulyna «Semeteı – Manastyń uly» degen kórkem fılmniń ssenarıı avtoryn jiberip, aqyl-keńesin suraǵan.

Shyńǵys Aıtmatovtan: «Qaı jerden­siń?» dep suraǵanda, «Manas» paıda bol­ǵan, Áýezov týǵan jerdenmin» dep jaýap berýi beker bolmasa kerek.

Qyrǵyzdyń tókpe aqyndary Toqtaǵul, Osmanqul, Qalyq, Alymqul qazaqtyń jyr alyby Jambyl, Kenen, basqa da aqyndarmen tyǵyz baılanysta boldy. Ýaqyt ótken saıyn eki el arasyndaǵy qarym-qatynas tereńdeı tústi. Qyrǵyz ádebıetiniń negizin salýshylar Qasym Tynystanov, Sydyq Qarashev, Qasymaly Baıalınovtiń alǵashqy shyǵarmalary qazaq tilindegi gazet-jýrnaldarda ja­ryq kórdi. Belgili aqyndar Maǵjan Jumabaev pen Sáken Seıfýllınniń óleń­deri qyrǵyz aqyndaryna qatty áser etti. Mysaly, jas aqyn Qasym Ty­nys­tanov qazaq zııalylarymen, Ahmet Baıtursynulymen aralasqandyqtan «Alash» partııasynyń ıdeıalary týraly bil­meı qalýy múmkin emes edi.

Muhtar Áýezov qyrǵyz keńes ádebıeti ókilderi A.Tokombaev, T.Sydyqbekov, M.Elebaev, J.Bókenbaev, T.Úmetálıev, K.Málıkovtiń shyǵarmashylyq tabysyna qýanyp otyrdy.

Belgili synshy K.Asanalıev aıtqan­daı, Shyńǵys Aıtmatov esimin Muhtar Áýezovtiń atymen udaıy qatar aıtamyz degendi kim oılaǵan?

Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıt­matov, biri – ustaz, biri – shákirt, jaryq janǵan qos juldyz sekildi.

1958 jyly «Jámılá» povesi týraly talas-tartys máselesinde Muhtar Áýezov «Lıteratýrnaıa gazetaǵa» jaz­ǵan «Saparyń qutty bolsyn!» degen maqa­lasynda «Shyńǵys Aıtmatovtyń áńgi­mesi psıhologııalyq, tabıǵı, názik jáne qarapaıym» dep sheshýshi pikir bildirip, fransýz jazýshysy Lýı Aragonǵa povesti aýdarýǵa usynys bildirgen.

Shyńǵys Aıtmatov ustazynyń shy­ǵar­malaryn nasıhattaýshy, qorǵaýshy, bastyryp shyǵarýshy. Shyńǵys Aıt­matovtyń sózimen aıtsaq, «Muhtar Áýe­zovtiń «Abaı» epopeıasy – bizdiń kór­kemdik jáne áleýmettik ensıklopedııa­myz, ol – bizdiń ortaq mandatymyz».

M.Áýezovtiń 1916 jylǵy ult-azattyq kúresti baıandaıtyn «Qıly zaman» povesi 1928 jyldan beri shyqpaı jatyp qalǵan edi. Degenmen 1977 jyly Sh.Aıtmatovtyń bastamasymen ári alǵy sózimen povest baspadan shyǵady.

M.Áýezovtiń «Kókserek» (qyrǵyz­sha – «Kók karyshkyr») povesiniń qyrǵyz­sha aýdarmasy Qyrǵyz memlekettik mu­raǵatynan tabylýy – ádebıettaný salasynda úlken oqıǵa.

Muhtar Áýezov dúnıeden ótkende Shyńǵys Aıtmatov ushaqpen ushyp ba­ryp, ustazyna topyraq salýǵa úlger­gen edi. О́tkende men Almatyda M.Áýe­zovti sońǵy saparǵa shyǵaryp salý­daǵy fotosýretterdi kórdim, sonda Sh.Aıt­matov tereń qaıǵyǵa batyp turǵany baıqalady.

Árıne, Sh.Aıtmatov ustazy M.Áýe­zovtiń «Qarash-Qarash oqıǵasy», «Kók­serek» sııaqty shyǵarmalaryn ekranǵa shyǵarý maqsatynda Bolotbek Shámshıev pen Tólómúsh О́keevke tapsyrma berip, olar álemdik shedevrge laıyqty kórkem fılmder túsirdi. Basty rólderdi belgili qyrǵyz-qazaq ártisteri somdady.

Túptep kelgende, Sh.Aıtmatov aıt­qandaı, «Muhtar Áýezov sııaqty bıik kór­kemdik shyńdar kerek». Muhtar Áýezovtiń bıik shyńynan biz ózimizdi baǵalap, ózge mádenıettermen etene aralasamyz.

Muhtar Áýezov aýqymyndaǵy baılanysty Shyńǵys Aıtmatovtan kóre alamyz. Qyrǵyz jazýshysynyń Á.Nurpeıisov, O.Súleımenov, Q.Muhamedjanov, Á.Mámbetov, Sh.Murtaza, Q.Nurmahanov, Z.Qab­dolov, Á.Kekilbaev, M.Shahanov jáne basqalarmen shyǵarmashylyq baı­la­nysy kimdi bolsa da tolǵantpaı qoımaıdy.

Shyńǵys Aıtmatov Lenındik syı­lyqty ıelengende alǵashqylardyń qata­rynda batyr Baýyrjan Momyshuly, professor Beısenbaı Kenjebaev, basqa da kóptegen qazaq baýyrlar quttyqtaǵan. Dosy, akademık Zeınolla Qabdolov bylaı deıdi: «Shyńǵys týdyrǵan Tolǵanaı analardyń anasyna aınaldy. Bul ne degen sóz? Bul – bizdiń qandas qyrǵyzdyń alǵash bir jarq etken ulttyq rýhynyń ushqyny – Shyńǵys Aıtmatov jalpy adamzattyń sanasynda asqaqtaǵan Prometeı esimine aınaldy degen sóz». Bir qyzyǵy, Shyńǵys Aıtmatov Zeınolla Qabdolovqa arnap «Qyzyl alma» áńgimesin jazǵan bolatyn.

Shyndyqty aıtý – paryz. Sh.Aıt­matovtyń eńbekteri qyrǵyz oqyr­mandaryna jetkenshe qazaq aýdarmashylary jazýshynyń shyǵarmalaryn qazaq oqyrmandaryna jetkizip úlgeretin. Jazýshynyń týyndylaryn aýdarý isinde Q.Nurmahanov, A.Nurqatov, Z.Qabdolov, Sh.Murtaza, Á.Kekilbaev, N.Orazalın aıryqsha shyǵarmashylyq kúsh jumsady.

Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmalary jalpy qazaq mádenıetine úlken áser etti. Onyń barlyq shyǵarmasy sah­naǵa shyǵarylyp, astanadan aýdandyq teatrlarǵa deıin qoıylyp, kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi. Máselen, 1964 jyly rejısser Á.Mámbetov qoı­ǵan «Ana – Jer-ana» (qyrǵyzsha «Sa­man­chynyń joly») qoıylymy teatr­dyń maqtanyshyna aınalyp, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atan­dy. S.Maıqanova, F.Sháripova, Y.Noǵaıbaev, A.Áshimov, N.Jantórın oınaǵan keıipkerlerdiń beınesi mıl­lıondaǵan kórermenniń jan dúnıesin baýrady. Al N.Jantórınniń Sh.Aıtma­tov shyǵarmalary boıynsha túsiril­gen «Aptap», «Jorǵa sapary» fılmde­rine qatysýy, F.Sháripovanyń Bıbijan ró­lin somdaýy, D.Sadyrbaevtyń «Mahabbat ­dastany» kórkem fılmi eshkimdi beıjaı qaldyrmasy anyq.

Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» ro­manynyń birinshi kitabyna alǵysóz jaz­­ǵan Sh.Aıtmatov «Kak chelovek, kak so­besednık on vsegda glýbok, mýdr ı sder­­jen. Takov on ı v svoem tvorchestve» («Adam retinde, suhbattas retinde ol qa­­shanda tereń, dana, ustamdy. Ol óz shy­ǵar­mashylyǵynda da sondaı») degen bolatyn.

Shyńǵys Aıtmatov Q.Muhamed­j­a­nov­­pen birlesip «Kóktóbedegi kezdesý» dramasyn jazdy. Bul drama búkil álem­ge ta­rady. Sondaı-aq M.Shahanovpen biri­gip jazǵan «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» shyǵarmasy da kóne zamannan bú­gin­gi kúnge deıingi túıtkildi máselelerdi qozǵaıdy. Á.Nurpeıisov, Z.Qabdolov, Q.Muhamedjanov, Á.Kekilbaev, Q.Nur­ma­hanov, I.Jaqanov, M.Shahanov, N.Ora­zalın, basqalarmen jeke dostyǵy týraly uzaq-sonar sóz aıtýǵa bolady.

Shyǵystan kele jatqan jańa Shyńǵys,

Taza boıaý qaıratkeri, qara sózdiń pat­shasy, –

deıdi Oljas Súleımenov Aıtmatovqa.

О́z kezeginde Sh.Aıtmatov ta O.Sú­leı­menov, Á.Kekilbaev, S.Sanbaev syn­dy qazaq jazýshylaryna arnap bas­pa­sózderde jyly pikirin bildirip otyrdy.

Sattar Seıithazın men Jappar О́mir­bekovtiń sózderine jazylǵan Ilııa Jaqanovtyń «Danııardyń jyry», «Jámılániń jyry», «Áselim» ánderi elý jyl­dan beri qyrǵyz ben qazaq sahna­synda shyrqalyp keledi.

Shyńǵys Tóreqululyn pafospen «Adamzattyń Aıtmatovy» dep ataǵandar da qazaq aǵaıyndar.

Qyrǵyz-qazaq ǵylymı ıntellıgen­sııasynyń qalyptasýynda eki halyq­tyń ǵalymdary úlken ról atqardy jáne atqaryp keledi. Ol qubylys A.Baı­tur­synulynan, Muhtar Áýezovten basta­lady. Ishenaly Arabaev, Qasym Tynys­tanov qyrǵyz tiliniń álipbıin, jazý ere­jelerin Ahmet Baıtursynulynan úırendi. Muhtar Áýezov muraǵatynan Q.Imanalıev, J.Tashtemırov jáne Z.Mamytbekovtiń ǵylymı eńbekterine jazylǵan pikirler saqtalǵan.

Mine, osy ǵylymı dástúrdi ádebıet­shi-ǵalymdar Z.Qabdolov, Z.Ahmetov, R.Ber­dibaı, S.Qasqabasov, T.Kákishev, B.Ábil­qasymov, Ý.Qalıjanov, Sh.Ibraev, D.Ys­qaquly, J.Dádebaev, Z.Bısen­ǵalı, Q.Ergóbek, Q.Ábdezuly, B.Ybyra­ıym, B.Mamyraev, О́.Ábdimanuly, K.Matyjanov, A.Buldybaı, D.Qam­za­bekuly, B.Omaruly, D.Qydyráli, S.Ana­­neva, A.Shárip, basqalar jalǵas­tyryp, kandıdattar men doktorlardy daıarlap shyǵardy. Men de ondaǵan qazaq ǵalymdaryn daıarlaýǵa járdem berdim.

Qazaq-qyrǵyz ádebı baılanysy ­týra­ly R.Myltyqbaev, A.Mýsınov, A.Aqma­talıev, B.Omaruly monogra­fııalar jazdy.

Ádebıettanýshy-ǵalym Baýyrjan Omarulynyń «Zar zaman» aǵymyna qatysty ǵylymı eńbegin erekshe atap ótýge bolady. О́ıtkeni onda keńestik kezeńde oqyrmanǵa jetpegen, jetse de ıdeologııa áserinen teris baǵa berilgen qazaqtyń Dýlat Babataıuly, Shortanbaı Qanaıuly, Murat Móńkeuly, Ábýbákir Kerderi, qyrǵyzdyń Qalyǵul Baıuly, Arystanbek Buılashuly, Molda Nııaz, Molda Qylysh, Aldash Molda jyrlary salystyrylyp, uqsastyqtary men erekshelikteri qarastyrylǵan.

Búginde qyrǵyz ǵalymdary qazaq áriptesterimen birge «Aıtmatov jáne Qazaqstan» ensıklopedııasyn daıyndaý ústinde. Bul eńbek mádenıet, ádebıet, óner jáne ǵylym salalary boıynsha jan-jaqty qarastyrylyp, keń aýqymdy máselelerdi qamtıdy.

Qyrǵyzstan men Qazaqstanǵa kóktem keldi. Taýlar men dalalar qulpyrdy. Qy­zyl, sary gúlder kilemdeı jaına­dy. Bish­kekte Abaı men M.Áýezov eskert­kish­teri, kósheleri, Astanadaǵy Aıtmatov kó­sheleri kózge jyly ushyraıdy. Mine, qa­zir Aıkól Manastyń músini Astanada alys­tan kózdiń jaýyn alyp, asqaqtap tur...

Biz elordaǵa bet alǵanda:

Qazaq-qyrǵyz bir týǵan,

Alǵa qaraı umtylǵan, –

dep kelemiz...

 

Abdyldajan AQMATALIEV,

Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń dırektory, Qyrǵyzstan UǴA akademıgi