El baılyǵy eselenip keledi

Kóksheniń kórkine aınalatyn kóshetter

О́ńirdegi orman qorynyń jalpy aýdany 1,1 mln gektardy quraıdy. Onyń úshten birinde tal-terek, qaıyń-qa­raǵaı, ózge de aǵash túrleri qaýlap ósip tur. Endigi mindet – baryn baǵalaı bilip, burynǵy baılyqtyń ajaryna syzat túsirmeı, molaıta túsý. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasyna qarasty orman sharýashylyǵynyń 13 kommýnaldyq memlekettik mekemesi ár jyl saıyn kóshet otyrǵyzýdy qolǵa alyp keledi. Bul oraıda aýyz toltyryp aıtatyn ta­bys ta az emes. Máselen, 2020 jyly Mem­leket basshysynyń bes jyl ishinde orman qoryn molaıtý úshin eki mıllıard­tan asa kóshet otyrǵyzýǵa qatysty tapsyrmasyn oryndaýǵa óńirdegi tıisti mekemeler jan-jaqty oılastyrylǵan jospar túzip, belsene jumys istedi. Oıǵa alǵan jospar 123,6 paıyz oryndalyp, barlyǵy 12,07 mln dana kóshet otyrǵyzyldy. 2021 jyly 1 370 gektar alqapqa kóshet otyrǵyzý josparlansa, oıǵa alǵan sharýa 141 paıyz júzege asyryldy. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin sál taratyp aıta ketetin bolsaq, 7,6 mln túp kóshet otyrǵyzyldy. Sátimen sabaqtalǵan is 2022 jyly da jalǵasyn tapty. Bul jyly 2845,8 gektarǵa kóshet otyrǵyzý mejelense, alǵa qoıǵan mindet 100 paıyz oryndaldy. Mine, osylaısha Kóksheniń kórkine aınalǵan orman qory jyl ótken saıyn molaıyp, qyrattar men qyrqalar balaýsa aǵash­tarmen tolyqtyrylyp, burynǵy sáýlet aıshyqtalyp, ejelgi dáýlet meltekteı molaıyp kele jatqanyn kóz kórip júr.

Bıyl da orman ishi qyzý eńbekke toly. Basqarmaǵa baǵynyshty orman sharýa­shylyǵy mekemeleri 2 229 gektar alqapqa 13,5 mln dana kóshet otyrǵyzýdy jos­parlap otyr. Kóktem týǵaly tus-tustaǵy jumys shıratyla túsýde. Dál qazir óńirdiń óńin keltirýge 7 mln-nan asa kóshet daıyndalǵan. Bul oraıda qajetti materıal tapshylyǵyn sheshý úshin oblystyq bıýdjetten 325 mln teńge qarajat bólinip, 6 mln túpten asa ár­túrli aǵash kósheti satyp alynbaq. Taǵy bir aıta keterligi, ár jyl saıyn basqarmaǵa baǵynyshty mekemelerge orman mádenı jumystaryn ilkimdi júzege asyrý úshin myńnan asa ýaqytsha jumys orny ashylady.

Kóshet otyrǵyzý isinde tuqymbaq­tardyń qosyp otyrǵan úlesi az emes. Taqyrypty sál ǵana tarqatyp aıta ke­tetin bolsaq, orman sha­rýashylyǵy meke­me­lerinde jalpy aýdany 175 gektardy quraıtyn 13 orman tuqymbaǵy bar. Olardyń ishinde Aqkól, Kishi Túk­ti, Maraldy tárizdi bazıstik tuqym­baqtardy bóle-jara aıta ketýge bolady. Aýmaǵy úlken iske 10 ýaqytsha orman tuqymbaqtary septigin tıgizip jatyr. Jyl saıyn osy tuqymbaqtarda 10 mln-nan asa kóshet ósiriledi. Búgingi sharýa óz aldyna erteńgi istiń barysynda nazardan tys qaldyrmaǵan jón. Bul tarapta da aıta keterlik jetistik bar. Máselen, al­daǵy jyldary kóshet otyrǵyzý úshin qajetti materıaldardyń kólemin kóbeı­tý osy bastan nazarǵa alynyp otyr. Ol úshin ýaqytsha tuqymbaqtardyń búgingi aýmaǵyn meılinshe ulǵaıtýdy maqsat tutqan. Endigi bir másele, kóshettiń kólemin keńeıtýmen birge ondaǵy aǵash túrleriniń, Kókshe topyraǵyn jersinip, ósip ketetin materıaldardy molaıtý maqsatynda ári sapalyq sıpattamalaryn jaqsartý úshin Reseıdiń Túmen oblysyndaǵy «Ahmechet» tuqymbaǵynan tez ósetin jáne sándik tuqym túrlerin satyp almaq. Ári bir tıimdisi alynǵan kóshetter analyq materıal bolyp sanalady. Qazirdiń ózinde aǵash túrleri molaıyp keledi. Tálimbaqtarda aǵashtyń júzden asa túri bar.

Orman qoryn molaıtýdaǵy mándi bir másele osy tuqymbaqqa kelip tireledi. О́ndiristik qajettilikke baılanysty quny 60 mln teńge turatyn, jalpy aýdany 86 gektardy qamtıtyn eki jańa tu­raqty orman tuqymbaǵyn salý úshin jo­balyq-smetalyq qujattama ázirlenip jatyr. Jańa tuqymbaqtyń 61 gektary – Zerendi aýdanynda, 25 gektary Atbasar aýdanynda ornalaspaq. Bıýdjettik ótinim joldandy. О́tken jyly oblystyq bıýdjet esebinen bolashaq tuqymbaqtardy qorshaý jumystary júrgizildi.

Jyl saıyn orman sharýashylyǵy mekemeleri tuqym jınaý jumystaryn yjdaǵatty júrgizip jatyr. Konýstardy óńdep, qaraǵaı tuqymyn alatyn 7 kep­tirgish bar. Jınalǵan tuqymdar orman sharýashylyǵy mekemeleriniń tálim­baqtaryna sebiledi. Tutastaı alǵan­da oblystyq tabıǵı resýrstar jáne ta­bıǵatty retteý basqarmasynyń mekeme­lerinde Kókshe ormandarynyń kólemin keńeıtý oń sıpatqa ıe ekenin aıta ketýge ábden bolady.

Orman sharýashylyǵy mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn ny­ǵaıtý mańyzǵa ıe. Bul tarapta atqa­ry­lyp jatqan jumys aýqymdy. Sózi­mizdi tiriltý úshin naqty derekterge jú­gineıik. 2021–2023 jyldar aralyǵynda memlekettik orman sha­rýa­shylyǵy meke­mele­riniń materıaldyq-te­hnıkalyq bazasyn ny­ǵaıtýǵa oblystyq bıýdjetten 1 mlrd teńgeden asa qarajat bólindi. Osy qarajatqa qajetti tehnıkalar alyn­dy. 2021 jyly jalpy kólemi 290 mln teń­geni quraıtyn 23 birlik tehnıka satyp alyndy. Onyń 20-sy traktor bolsa, úsheýi – tirkeme. Tehnıkamen birge 25 dana órt sóndirý rıýkzaktary da alynyp, órtke qarsy kúres qýaty arta tústi. 2022 jyly 300 mln teńgege 22 birlik teh­nıka alyndy. Bul joly «Fermer» avtokóligi, patrýldik avtokólikter, tirkeme jáne aspaly jabdyqtar alynyp, materıaldyq-tehnıkalyq baza tolyq­tyryla tústi. «Ermak» joǵary qysymdy órtke qarsy qondyrǵylar men «Sýquıǵysh» tirkeme kesheni – taptyrmaıtyn dúnıeler. Sondaı-aq soqa, tyrna, keskishter de jańartyldy.

2023 jyly 470 mln teńgege 103 birlik tehnıka alyndy. Onyń ishinde órt sóndirý, patrýldik avtokólikter men 600 dana arnaıy jazǵy jáne qysqy kıim-keshek te bar. 2021–2022 jyldar aralyǵynda oblystyq bıýdjet esebinen 13 orman sharýashylyǵy mekemesiniń árqaısysyna bir-bir danada pılotsyz ushý apparaty satylyp alyndy. Bıyl oblys ákimdigi 200 mln teńgege 9 shaǵyn orman patrýldik kesheniniń tehnıkasyn satyp alýǵa qarajat bólip otyr. Mine, osylaısha jaraqtanǵan orman sharýashylyǵy mekemeleri ýaqyt ótken saıyn materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartyp, qaýqaryn arttyryp keledi.

Tilsiz jaýdy tizgindeýge ázir

Árıne, qaýip qaıdan deriń bar ma? Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta dala órti jıi oryn alatyny eshkimge jasyryn emes. Sebebi de qa­rapaıym. О́kpek jolaýshynyń sóndirmeı tastaǵan temekisiniń tuqyly nemese qaý shóptiń ústine túsken barmaq basyndaı áınek órtke sebepshi bolýy ábden yqtımal. Al tóngen qaýip jyldar boıy zor eńbektiń kúshimen jaıqalyp ósken tamasha tabıǵatqa orasan zor zııan shektirýi múmkin. Sondyqtan basqarma orman órtteriniń aldyn alý úshin 2024 jylǵa arnalǵan is-sharalar josparyn ázirlegen. Orman órtine qarsy kúres jóninde óristetilgen barsha jumysty ilkimdi uıymdastyrý úshin komıssııa qurylǵan. Osy jyly Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń Málik Ǵabdýllın atyndaǵy Azamattyq qorǵaý akademııasynyń oqý ortalyǵynda órtke qarsy qyzmet salasyndaǵy bi­liktilikti jetildirý maqsatynda orman sharýashylyǵy mekemeleriniń 54 qyzmetkeri oqýdan ótti. О́rt qaýpi kúsheıgen maýsymnan bastap halyqqa túsindirý jumystary júrgiziledi. Jer­gilikti aqparat quraldarynda ma­te­rıaldar jarııalanady. Orman sha­rýashy­lyǵynyń kommýnaldyq mem­le­kettik mekemeleriniń jaýapty qyz­metkerl­eriniń kezekshilik kestesi bekitildi. Qaýipti kezeńde 130 tonna janar-jaǵarmaı qory ázirlendi.

Orman órtteriniń aldyn alý úshin qaý shópterdi kúıdirip, qaterdi seıiltý mejelenip otyr. Jalpy uzyndyǵy 13 574 shaqyrymdyq mıneraldy jolaqtardy talapqa saı etý kózdelgen. Taıaýda oblys­tyq orman sharýashylyǵy jáne ja­nýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy orman sharýashylyǵy mekemeleriniń qaýipti kezeńge daıyndyǵyn tekserip, baǵasyn bergen. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, múmkin bolǵan on baldyń segizi berilgen.

Endi biraýyz sóz – zańsyz aǵash kesý jaıynda. Tól tabıǵattyń taǵdyry alań­datyp, kózdiń qarashyǵyndaı kúzet­kenimen sýmań qaqqan sýyqqol tyıylmaı tur. Orman sharýashylyǵy memlekettik mekemeleri jyl basynan beri 1 494 reıd júrgizgen. 2023 jyly zańsyz aǵash kesýdiń 9 oqıǵasy anyqtalypty. Kel­tirilgen zalal – 438,520 myń teńge tó­ńireginde. Kesilgen aǵash – 38,48 tekshe metr. Zań buzǵandardan 200 myń teńgeden asa qarajat óndirilip alynǵan.

Qoryta aıtqanda, bar jumys to­laıy­m atqarylsa, ormanymyzdyń oısy­ramaıtynyna senim mol.

Aqmola oblysy