Budan jarty ǵasyr burynǵy jaǵdaı kóz aldymyzda tur. 1965 jyldyń kúzi edi. Atyraýdyń aqıyq aqyny atanǵan Ábý Sársenbaevtyń 60 jyldyq mereıtoıy qurmanǵazylyq jerlesteri ortasynda baqandaı bir aptaǵa jalǵasqany bar. Ataǵy Ábýge arnalǵanymen, qazaq zııalylarynyń sol kezdegi qaımaqtary Qajym Jumalıev, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Hamza Esenjanov, Tahaýı Ahtanov, Ábdijámil Nurpeıisov, Zeınolla Qabdolov jáne basqalary aýdan turǵyndarymen emen, jarqyn dıdarlasqan erekshe bir kezdesýler jasalǵan-dy. Osyndaı kórinis birde Qıǵash ózeni boıyna jaıǵasqan «Krasnaıa Armııa» kolhozynyń klýbynda boldy. Bulardyń barlyǵy kezinde talaı-talaı jazyldy, bir-eki kitabyma da engizgenmin. Al qazir erekshe bir jaǵdaıdy eske alyp otyrmyn.
Aǵashtan jasalǵan tórt dońǵalaqty alasa qolarbaǵa eki qarasanynan tańyp, baılap otyrǵyzǵan eńgezerdeı azamatty eki jigit balasha kóterip, adamdar lyq toly zalǵa alyp keldi. Muny kórgen Ábý Sársenbaev ornynan atyp turyp, qolarbaǵa qundaqtalǵan múgedek jaýyngerdi qaýsyra qushaqtady.
– Qaıran Qusaıynym-aı, qyranym-aı, bar ekensiń ǵoı. Elińdi qorǵap,nemistiń oǵyna eki aıaǵyńdy baılaǵan erim-aı! Aý, halqym, muny bilip qoıyńdar, buǵan taǵzym etińder. Men endigi sózimdi óleńmen jetkizemin, munyń ómiri eshqashan aıaqtalmaıtyn dastan! Aqıyq aqyn tolǵana turyp jyr joldaryn tókken-di.
Sen qurmette ony,
túsindiń be, qaraǵym!
Keshe elge qater tóngende,
ol jaýǵa qarsy shapty.
Bizdi jalmamaq bolǵan tajaldy,
ol keýdesimen qaqty.
Ol arystansha alysty,
ólim soqqysyn óz ústine aldy.
Denesin oq párshelese de,
ol namysyn qorǵap qaldy.
Sen qurmette ony,
túsindiń be, qaraǵym.
Seniń keleshegiń úshin
berdi ol azattyq jolynda aıaǵyn!
Abyz aqyn tolǵana toqtalǵan-dy. Eki aıaǵy tizeden joq jaýjúrek jaýynger Qusaıyn О́teshqalıevtyń maıdanda kórsetken janqııarlyq erlik isteri, qaısarlyq pen qajymas kúreske toly ómir hıkaıattaryna arnalǵan «eshqashan aıaqtalmaıtyn dastan» jazbalary osylaı bastalyp, óziniń maıdandas qandy kóılek joldasy bolǵan Qusaıynnyń erligi Ábý aqynnyń birqatar shyǵarmalarynyń basty taqyrybyna aınaldy. Mine, endi sol týyndylar keıingi urpaqtyń qolyna jeter muraǵat kózine aınalyp otyr.
Qurmanǵazy aýdanyndaǵy jýrnalıster de «Juldyzsyz batyr» atanǵan О́teshqalıev Qusaıyn jaıly ár jyldary mezgil-mezgil qalam tartyp otyrdy. Sebebi, bul jazbalar jaýjúrek jaýynger Qusaıyn О́teshqalıevtiń juldyzsyz batyr beınesin, onyń esimi aýyldastary ortasynda máńgilikke saqtalsa degen jerlesteriniń usynys-tilekterin jamaǵatqa jarııa qylýdy tolyqtyra túsedi.
Aqıyq aqyn Ábý Sársenbaev soǵysqa qatysa júrip, maıdandyq gazetterdiń tilshisi boldy, talaı-talaı jaýjúrek jaýyngerlerdi kózimen kórip, qoıyn dápterin erlik shejiresine toltyrdy. Solardyń bir kórinisindeı «Jaýynger monology» kitabyn jazdy. Sonda ol: «Biz keýdesine Altyn juldyz» taqqandardy ǵana Batyr dep tanımyz. Al Altyn juldyzy joq Baýyrjan Momyshuly qusaǵan batyrlarymyz qanshama! Solardyń biri – Otanyn qorǵaý jolynda eki aıaǵyn kesip bergen Qusaıyn qusaǵan qyrandarymyzdyń kezinde kózge túspeı qalǵandary da jetip artylady», dep jazady maıdan oqıǵalarynyń kýágeri bolǵan abyz aqyn.
Qusaıyn О́teshqalıev Astrahan oblysynyń Zelenga (qazir Volodar) aýdanynda Saqma selosynda 1915 jyldyń 24 qazanynda aǵash sheberi, baltashy О́teshqalıdyń otbasynda ómirge keldi. Ol 1941 jyly 12 qyrkúıekte 26 jasqa qaraǵan shaǵynda ásker qataryna alyndy. 1147-motoatqyshtar polkinde kishi serjant sheninde barlaýshy mindetin atqardy, top basqardy. Batyl barlaýshynyń 14 nemis soldatyn tutqyndap, bireýin tiri ákelgeni qujattarynda jazylǵan. 1942 jylǵy 18 maýsymda osy atqyshtar polkiniń quramynda basqynshylarmen qııan-keski shaıqasta júrip, jeńil jaraqat alady. 1942 jyldyń qyrkúıeginde Stalıngrad mańyndaǵy joıqyn soǵysta buǵan deıin taǵy da jıyrma shaqty «til» ákelip, batyl barlaýshy atanǵan Qusaıyn alǵash ret gospıtalǵa tústi. Emdelip shyqqan soń joryq joldary jalǵasa berdi.
Maıdan tarıhynda «Melıtopol operasııasy» atalǵan kúndizdi túnge ulastyrǵan joıqyn shabýylda 1943 jyly 13 aqpanda aýyr jaralanyp, qos aıaǵynan aıyryldy. 1945 jyly elge oraldy. Osylaı 34 jyl boıyna qolarbaǵa qundaqtalǵan tirshilikte ǵumyr keshken qaısar barlaýshy Qusaıyn О́teshqalıuly 62 jasynda, 1977 jyldyń 22 jeltoqsanynda baqı dúnıege attandy.
Osy jyldyń qarasha aıynda iri deneli bir jigit úıime izdep kelip sálemdesti. Anyq tanymaı, ańtarylyp qalsam kerek:
– Aǵa, men eki aıaǵy joq, jarymjan jaýynger atanǵan Qusaıyn О́teshqalıevtiń balasymyn. Esimim Maǵzom, biraq bertin kele Maksım ataldym, – dep tanystyrdy ózin.
– Ákemizdiń bar ǵumyry erlik pen órliktiń, qaısarlyq pen tózimdiliktiń erekshe qýattylyǵy jaǵdaıynda, tynymsyz kúrespen ótti ǵoı, – dedi ol aman-esendik surasqan soń. – Eki aıaǵy kesilgennen keıin ótken 34 jyl ómiri qıyndyq pen qorlyqqa toly boldy... Keıde túnimen uıyqtaı almaı mazasy ketetin. Anamyzdyń ony jas balasha mápelep baǵyp-kútýiniń arqasynda ákemiz Paıǵambar jasyna deıin ǵumyr keshti.
Jaraly, jarymjan jaýyngerdiń adal jary, otbasyndaǵy qamqorshysy, shańyraqtyń jarylqaýshysy bolǵan marqum Naǵıma Meńdeshqyzynyń bekzattyq is-qımyly keıingi urpaqqa úlgi-ónege. Qusaıyn syndy azamatyn alaqanynda aıalap, baryn aldyna tosty. Al Qusaıyn men Naǵıma 1940 jyly otaý qurǵan edi. 1941 jyly ómirge tuńǵyshtary Muqametjan, odan keıin Ahmetjan, Aqjan, Jumajan, Maǵzom (Maksım), Aıjan, Zınahan, Gúlnar, Esimjan atalatyn ul-qyzdary ómirge keldi. Qusaıyn aǵadan taraǵan urpaqtar búginde ár salada jemisti eńbek etip júr.
Biraq taǵdyrdyń tarpańdyǵy talaıdy tarshylyqqa tiregen ǵoı. О́teshqalı men Násip ájeniń otbasynda13 perzent kóringenimen, shetinen shetinep kete beripti. Qusaıyn da eki aıaǵynan aıyrylǵan jarymjan. О́teshqalı aqsaqal qonys aýdaryp, shańyraq jańǵyrtýdy jón sanaıdy. Sóıtip onyń otbasy 1947 jyly Sahmadan Shora ózeniniń boıyndaǵy Zormata qonysyna kóship, osyndaǵy Molotov atyndaǵy kolhozda eńbekke aralasady. Biraq kolhozdar irilendirilip, kóshý-qoný bastalǵanda, Qusaıynnyń qalaýymen bular Qıǵash ózeniniń jaǵasyna irge jaıǵan MRS (mashına – jóndeý stansasy atalǵan) aýylǵa kóship keledi. Bul eldi meken ol kezde «Qyryq úıli» atalatyn. Balyq-shabaǵy óte mol, óndirisi, kolhozy bar berekeli Qıǵash boıyna sonaý Narynnan údere jurt aýdarýshylar kóp bolady.
Qusaıyn shańyraǵy 65 jyldan beri úlken áýlettiń berekeli báıteregine aınalyp otyr. Osy eldi mekende «Juldyzsyz batyr» Qusaıyn О́teshqalıev ǵumyr keshti. Turǵyndar onyń atyna bir kóshe berilýin suraıdy. Bul másele kezinde kóterilgen de bolatyn. Osy jyldyń aqpanynda soǵys ardagerine kóshe atyn berý jóninde taǵy bir jıyn ótti. Soǵan sáıkes hattama toltyrylyp, tıisti oryndarǵa joldandy. Al Qusaıynnyń urpaqtary alǵa úlken úmitpen qaraıdy. Olar Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda týǵanyna 100 jyl tolatyn jaýjúrek jaýynger Qusaıyn О́teshqalıevtiń bir ǵasyrlyq mereıtoıyn aýdandyq deńgeıde atap ótýge daıyndalyp jatyr.
Rahmet IMANǴALIEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri.
Atyraý oblysy,
Qurmanǵazy aýdany.