Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan kezeńi álemde beleń ala bastaǵan jahandaný úderisimen tuspa-tus keldi. Bul úderis óz bolashaǵymyzdyń basty baǵyt-baǵdaryn derbes aıqyndaýymyzdy qıyndatyp jiberdi. Sebebi biz egemen memleket bolýǵa umtylyp, ulttyq memlekettiligimizdiń negizin qalaýǵa kiriskenimizde, álemde ulttyq memleketterdiń rólin tómendetýge baǵyttalǵan úrdis kúsheıe bastady. Onyń ústine halyqty ábden mezi qylǵan kommýnıstik ıdeologııa men «sosıalıstik muradan» birjolata bas tartyp, odan arylýǵa degen asyǵystyq taǵy bar. Nátıjesinde, kóp oılanbastan, «attyń jalynda, túıeniń qomynda» naryq pen demokratııany qurýǵa kirisip kettik.
90-jyldary birpolıarly álemge jahandyq kóshý men «transulttyq basqarý» aıasynda geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaı tipten ýshyǵa tústi. Dúnıejúzindegideı burynǵy keńestik keńistikte ıdeologııadan bas tartyp, pragmatıkaǵa den qoıǵan dáýir bastaldy. Ol adamdardyń sanasynan olardyń daralyǵyn, otbasylyq dástúrge degen beriktigin, ulttyq patrıotızm men dinı dogmalardy alastaýǵa ákelip soqty. Bul adamnyń minez-qulqyn túbegeıli ózgertti. Barlyq salada strategııalyq ekiushtylyq ústemdikke ıe boldy. Demek osydan da bolar, táýelsizdik jyldary kóptegen múmkindikti jiberip alǵanymyz da, ókinishke qaraı, belgili.
Mundaı jaǵdaıda ulttyq memleketterden góri álemdik nemese jahandyq Úkimetke basymdyq berilip, basqa memleketterdiń táýelsiz sheshim qabyldaý múmkindigi shekteledi jáne olardyń áleýeti álsireıdi. Eń aldymen bala tárbıesi, ıaǵnı otbasy, bilim júıesi, rýhanı-mádenı qundylyqtar men bılik nysanaǵa alynyp otyr. Ondaǵy basty maqsat – ananyń qyraǵylyǵy men parasattylyǵyn joıý; muǵalimniń yqylasyn ketirý; kóshbasshylardyń abyroıyn túsirý. Bul jerde urpaqty jónge salý men olardy tárbıeleý máselesin sheshýdi qosalqy dúnıe qataryna qosyp, yǵystyryp, ony qoǵamnyń nazarynan tys qaldyrý áreketin baıqaý qıyn emes. Bul úrdis táýelsiz Qazaqstanǵa da óz salqynyn tıgizbeı qoımady.
Mine, qazaq elinde osy túıtkilderdi túsinip, saraptap, qorytyp, ony memlekettilikti nyǵaıtý isine jumyldyra alatyn birden-bir kúsh prezıdenttik ınstıtýt bolyp otyr. Osy tusta Memleket basshysy álemdik tájirıbege ábden qanyq adam retinde álemdegi ahýaldyń, shyn máninde, shekten tys shıelenisip ketkendigin, ondaǵy oryn alyp otyrǵan júıesiz saıası yryqtandyrýlardyń kez kelgen memlekettiń ishki saıası jaǵdaıynyń turaqsyzdanýyna, tipti memlekettiliktiń joıylyp ketýine deıin ákeletinin jaqsy túsinedi. Osyndaı jahandaný zamanynda qoǵamda paternalıstik kóńil kúı jáne áleýmettik masyldyq úrdisi beleń alyp barady. Prezıdent Q.Toqaev atap kórsetkendeı, «el jat jurttyń yqpalyna beısanaly túrde ilesip ketkenin ańǵarmaıdy. Basqasha aıtqanda, májbúrlikten emes, sanasynyń ýlanýy arqyly óz erkimen torǵa túsedi».
Mundaı jaǵymsyz ómir salty urpaq tárbıesine qazirdiń ózinde keri áser etip jatyr. Sondyqtan jańa zamannyń jaqsy-jamanyn ekshep, artyqshylyqtaryn boıǵa sińirýmen qatar tamyrymyzdy berik saqtaýymyz qajet. «Ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenıetimiz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaý – barlyq órkenıet mıdaı aralasqan alasapyranda jutylyp ketpeýdiń birden-bir kepili», dedi Memleket basshysy. Endeshe, bizge túbegeıli ózgeris kerek ekeni aıtpasa da túsinikti. Zań da, qoǵam da, adamdardyń sana-sezimin de ózgertýge jumys isteýge tıis. Sondyqtan Táýelsizdikti damýdyń sapaly jańa deńgeıine shyǵarý qajet. Ol úshin bizdi qandaı qaýip-qater men synnyń kútip otyrǵanyn bilgenimiz abzal. Mundaı baǵyt-baǵdardy prezıdenttik ınstıtýttyń áleýetinen, ony basqaryp otyrǵan Memleket basshysy Q.Toqaevtyń júrgizip kele jatqan saıasaty men ustanymynan kórýge de, tabýǵa da bolady.
Konstıtýsııalyq reformadan keıin zaman talabyna saı tıimdi memleket qurý úshin túbegeıli ózgeristerdiń kerektigi kúdik týdyrmaıtyn qajettilikke aınaldy. Prezıdent Q.Toqaevtyń bastamasymen elimizde keshendi reformalar iske asyrylyp jatyr. Bul saıası ózgeristerdiń basty baǵytyn Memleket basshysy anyqtasa, artynsha ótken referendým men odan keıingi prezıdenttik saılaýda ony Qazaqstan halqy qoldady. Prezıdenttiń basty ustanymy – elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtyp, tabysty ekonomıkalyq reformalardy iske asyrý arqyly qoǵamdyq sana-sezimdi qolaıly áleýmettik-saıası jaǵdaıda damytýǵa qol jetkizý. Alǵa qoıylǵan basty mindet – zaman talabyna beıimdelgen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrý. Endeshe, Memleket basshysynyń Quryltaı minberinen usynǵan qundylyqtarynyń ishinde zań men quqyqtyq tártip – mańyzdy ári negizgi sala. Olar barlyq basqa qundylyqty júzege asyrý úshin qajet. Anyǵynda, qoǵamdyq ómir men qatynastar úshin tikeleı mańyzdy zań men tártipke kóp nárse baılanysty. Ol ádiletti qoǵam ornatý úshin qajet. Munda ádildik – qoǵam damýynyń mańyzdy sharty, al ádilettilik halyqtyń taǵdyryn sheshýdiń quraly retinde ult bolmysynyń jańa qaǵıdattaryn ornyqtyrý mindetin oryndaýy kerek. Tek jańǵyrǵan qoǵamda ǵana jat ádetterden birtindep arylyp, sonda ǵana adamnyń abyroıy óspek.
Sonymen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qoǵamnyń damýyn tejeıtin keleńsizdikterden arylý úshin Qazaqstanda «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesin berik ornyqtyrý saıasatyn qolǵa aldy. Bul baǵytty iske asyrýdyń birden-bir tıimdi tetigi retinde Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń áleýetin paıdalanyp, halyqtyń óziniń rýhanı baǵdarynan aıyrylyp qalmaýyn qamtamasyz etip, ony memlekettiliktiń negizin nyǵaıtýǵa jumyldyryp otyr. Ulttyq quryltaı eń aldymen azamattyq qoǵammen baılanys ornatýdyń negizinde memleket jumysynyń ashyqtyǵyn, tıimdiligi men nátıjeliligin arttyrmaq. Halyqpen dıalog ornatýdyń nátıjesinde qoǵamdaǵy ózekti máseleler qozǵalyp, eń mańyzdy jáne basymdylyǵy bar is-sharalar naqty aıqyndalyp otyr. Onda kóterilgen máseleler jáne qoldaý tapqan bastamalar men usynystar ıdeologııalyq mánge ıe bolyp keledi. Ol óz kezeginde Táýelsizdikti qasterleýge, halqymyzdyń áleýmettik ustanymyn nyǵaıtyp, baǵdarlanyp, onyń qoǵamdyq úmitiniń aqtalýyna ońtaıly jaǵdaı qalyptastyrmaq. Osylaısha, ol el azamattarynyń boıynda rýhanı qundylyqtar men otansúıgishtikke negizdelgen adamgershiliktik qoǵamdyq sana-sezimniń ornyǵýyna oń yqpal eteri anyq. Sonyń nátıjesinde azamattardyń ómirge degen yntasy, qulshynysy men jaqsylyqqa degen umtylysynyń artatyny da aqıqat. Olaı bolsa, Prezıdenttik ınstıtýt memlekettiliktiń shyn mánindegi tiregine aınalyp otyrǵandyǵy sózsiz.
Japsarbaı QÝANYShEV,
qoǵam qaıratkeri