Kez kelgen qylmystyq áreket - memleketimizdiń, qoǵamymyzdyń órkendep ósýine kedergi keltiretin tejegish. Sol qylmystardyń ishindegi elimizge eń aýyr tıetini - terrorızmge baılanysty jan túrshigerlik áreketter. Osy jaǵdaılardyń sońǵy kezde etek ala bastaǵany Qazaqstan Respýblıkasyń sot júıesin de alańdatady. Sottarǵa kelip túsip jatqan terrorızm men ekstremızmge baılanysty qylmystyq isterdiń qaralý barysy endi tómende sóz bolmaq.
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jumys kestesi boıynsha sottardyń terrorızm jáne ekstremızmge baılanysty qylmystyq isterdi qaraý tájirıbesi zerdelendi. Osy sharadaǵy basty maqsattar - sotqa tartylǵandardyń qylmystyq áreketterin zań sheńberinde saralaý, dálelderdi jete tekserý, kináli sodyrlarǵa zańdy jaza taǵaıyndaý jáne aýyr qylmystardyń jasalý sebepterin aıqyndap, bolashaqta olardyń aldyn alý sharalary jóninde tıisti memlekettik organdarǵa usynys jasaý edi.
Negizinde Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 255 babynda (1997 jylǵy redaksııada 233 bap) terrorızm qylmysy kelesideı sıpattalady: «Terrorızm aktisi, ıaǵnı jarylys jasaý, órt qoıý nemese adamdardyń qaza tabýy, eleýli múliktik zalal keltirý ne qoǵamǵa qaýipti ózge de zardaptardyń týyndaý qaýpin tóndiretin ózge de áreketer jasaý, eger bul áreketter qoǵamdyq qaýipsizdikti buzý, halyqty úreılendirý, Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik organdardyń, shet memlekettiń nemese halyqaralyq uıymnyń sheshimder qabyldanýyna yqpal etý, soǵysqa arandatý ne halyqaralyq qarym-qatynastardy shıelenistirý maqsatynda jasalsa, sondaıaq atalǵan áreketterdi dál sol maqsattarda jasaý qaterin tóndirý».
QK-niń 1997 jylǵy redaksııasymen salystyrǵanda jańa QK-niń 255 babynyń 1 tarmaǵynda «Terrorızm aktisi...soǵysqa arandatý ne halyqaralyq qarym-qatynastardy shıelenistirý maqsatynda jasalsa», dep tolyqtyrylǵany kórinedi. Osynyń ózi terrorızm el ishine iritki salýmen tynbaı, qazirgi tańda transulttyq qylmystyq toptar men uıymdar arqyly memleketterdiń arasyna ot salý, dinı aǵymdardy bir-birine qarsy qoıý baǵyttarymen iri-iri qaqtyǵystar ashyp, ári ketkende jer júzinde soǵys ashý pıǵyly bar ekenin kórsetedi.
Qoldanysqa engen jańa QK-niń 255 babynyń 4 bóliginde: «Terrorızm aktisi qoǵamdyq qaýipsizdikti buzý, halyqty úreılendirý, Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik organdarynyń, shet memlekettiń nemese halyqaralyq uıymnyń sheshimder qabyldanýyna yqpal etý, soǵysqa arandatý, ne halyqaralyq qarym-qatynastardy shıelenistirý maqsatynda jasalǵan, adam ómirine qol suǵý, sol sııaqty dál sol maqsattardy, sondaı-aq memleket nemese qoǵam qaıratkeriniń memlekettik nemese ózge de saıası qyzmetin toqtatý ne osyndaı qyzmeti úshin kek alý maqsatynda jasalǵan onyń ómirine qol suǵý ne halyqaralyq qorǵaýdy paıdalanatyn adamdarǵa nemese uıymdarǵa, ǵımarattarǵa, qurylystarǵa shabýyl jasaýmen, adamdy kepilge alýmen, ǵımarattardy, qurylystardy, qatynas jáne baılanys quraldaryn basyp alýmen, áýe nemese sý kemesin, jyljymaly temirjol sostavyn ne ózge de qoǵamdyq kólikti aıdap áketýmen, sol sııaqty basyp alýmen ushtasqan adam ómirine qol suǵý», dep jazylǵan.
Búgingi kúni terrorızm men ekstremızm qylmystarmen kúresýdiń quqyqtyq negizderi Qazaqstan Respýblıkasynyń Ata zańynda, 1997 jyldyń 16 shildesinde, 2014 jyldyń 3 shildesinde shyqqan Qylmystyq kodeksterdiń baptarynda, 1999 jylǵy 13 shildedegi «Terrorızmge qarsy is-qımyl týraly», 2005 jylǵy 18 aqpandaǵy «Ekstremızmge qarsy is-qımyl týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańdarynda, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2001 jylǵy 21 maýsymdaǵy «Sottardyń bandıtızm jáne qylmysqa qatysa otyryp, basqa qylmystar jasaǵany úshin jaýapkershilik týraly zańnamany qoldanýdyń keıbir máseleleri týraly» jáne 2017 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy «Terrorıstik jáne ekstremıstik qylmystar týraly zańnamany qoldaný boıynsha sot praktıkasynyń keıbir máseleleri týraly» normatıvtik qaýlylarynda aıqyndalǵan.
Joǵarǵy Sotta respýblıkadaǵy sottardyń sońǵy jyldarda qaraǵan terrorızm men ekstremızmge baılanysty qylmystyq isterin zerdeleý nátıjesi boıynsha sot júıesi osy sanattaǵy isterdi zań sheńberinde durys tekserip, ádil sheshimder shyǵarǵan dep tapty.
Osy sanattaǵy qylmystyq ister Qazaqstan Respýblıkasy QK-niń 10 taraýyndaǵy jarııalanǵan «Qoǵamdyq qaýipsizdikke jáne qoǵamdyq tártipke qarsy qylmystyq quqyq buzýshylyqtar» qataryna jatatynyn aıta ketý kerek. Terrorızm jáne ekstremızm jónindegi qylmystyq isterdiń basym kópshiligi qatysqan qylmyskerlerdiń jáne olardyń is-áreketteriniń kóp sandylyǵymen, shytyrmandyǵymen erekshelenetindiginen osyndaı isterdi qaraıtyn sýdıalardyń da bilimdiliginiń, biliktiliginiń joǵary bolýyn talap etedi.
Qoǵamǵa, memlekettiń abyroıyna, el azamattaryna keltiretin aýyr zalaldaryna baılanysty kináli dep tanylǵan lańkesterge zań talaby boıynsha sottardyń taǵaıyndaıtyn jazalary da aýyr bolyp keledi. Atap aıtqanda terrorızmdi nasıhattaý nemese terrorızm aktisin jasaýǵa jarııa túrde shaqyrý (233-1 bap), terrorıstik top qurý, oǵan basshylyq etý jáne onyń qyzmetine qatysý (233-2 bap), ekstremızm nemese terrorıstik qyzmetti qarjylandyrý (233-3 bap), terrorızm aktisi týraly kórineý jalǵan habarlaý (242 bap) sııaqty qylmystyq ister qaralyp, kináli sodyrlarǵa bas bostandyǵynan uzaq merzimge aıyrý jazasy qoldanylǵan.
Sot tájirıbesinde ártúrli jaǵdaıda lańkesterdiń qarmaǵyna túsip, ańqaýlyqpen bilmestikke boı aldyrǵan, biraq aýyr qylmys jasap úlgermegen, qateligin der kezinde óziniń túısigimen nemese áke-sheshesiniń, týystarynyń aqylymen túsingen adamdar úshin zań qylmystyq jazadan bosanýǵa múmkindik beredi.
QK-niń 255-babyndaǵy eskertý boıynsha terrorızm aktisin daıyndaýǵa qatysatyn adam, eger ol memlekettik organdarǵa der kezinde eskertýimen nemese ózge tásilmen terrorızm aktisin bolǵyzbaýǵa yqpal etse jáne onyń áreketterinde ózge qylmys quramy bolmasa, qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylady.
QK-niń 257-babynda (1997 jylǵy redaksııamen QK-niń 233-2 babynda) kórsetilgen. «Terrorıstik top qurý, oǵan basshylyq etý jáne onyń qyzmetine qatysý» áreketteri boıynsha zańdy úkimder shyǵarylǵan.
Kórsetilgen baptyń 2-bóliginde terrorıstik toptyń qyzmetine nemese ol jasaǵan terrorızm aktilerine qatysý qylmysy aıqyndalǵan. Bul qylmys úshin kináli múlki tárkilenip, segiz jyldan on eki jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.
Zań boıynsha terrorıstik toptyń qyzmetine qatysýdyń máni ol terrorıstik aktiler jasaýda ǵana emes. Eger terrorıstik toptyń quramyna kirse, qarajat, qarý-jaraq, avtokólikpen qamtamasyz etýge, nysandar tabýǵa, aqparat jınaýǵa kómektesý de terrorıstik toptyń qyzmetine qatysý bolyp esepteledi. Bul toptyń qylmystyq oı-josparlaryn bile tura soǵan múshelikke kelisim bergen ýaqyttan bastap, bul qylmys aıaqtalǵan qylmys quramy bolyp tabylady.
Mysaly, Atyraý qalalyq sotynyń úkimimen J. múlki tárkilenip, 9 jyl merzimge bas bostandyǵynan aıyrylý jazasyna kesildi. Sottyń anyqtaǵany boıynsha ol terrorıstik topqa óz erkimen qosylyp, sol toptyń múshelerimen terrorıstik aktiler jasaý maqsatynda birneshe ret jarylǵysh zattar daıyndaǵan.
Joǵaryda kórsetilgen zań talaby boıynsha sottalǵan J. terrorıstik aktiler jasamaǵanmen, ol terrorıstik toptyń maqsatyn bilip, solarǵa kómekteskeni úshin qatań jazaǵa sottaldy.
Aqtóbe qalalyq sotynyń úkimimen M., A., T. adamdar toby bolyp, áleýmettik jáne dinı alaýyzdyqty qozdyrýǵa jáne azamattardyń dinı sezimderin qorlaýǵa baǵyttalǵan qasaqana áreketterdi telekommýnıkasııalar jelilerin paıdalana otyryp, terrorızmdi nasıhattaǵany, terrorızm aktisin jasaýǵa jarııa túrde shaqyrýmen ushtasqan qylmystar jasaǵandary úshin kináli bolǵan.
M. ıslam dininiń radıkaldy baǵytyn ustanýshy retinde, qasaqana tikeleı nıetpen kórsetilgen is-áreketter barysynda, óziniń abonenttik nómirin qoldaný arqyly terrorıstik áreketterge shaqyrǵan beınerolıkti Shalqar qalasynyń turǵyndaryna jibergen. Sodan keıin sybaılastary A. men T. qosylyp, qylmystyq áreketterin jalǵastyryp, terrorızmdi nasıhattaý baǵytynda «Whats App» messendjerinde birneshe ret dinı alaýyzdyqty qozdyrý úshin tekstik habarlamalar taratqan.
Is boıynsha taǵaıyndalyp ótkizilgen sot psıhologo-fılologııalyq jáne din tanýshylyq sarapshylarynyń qorytyndysyna sáıkes saraptamaǵa usynylǵan beınerolıkterde jáne tekstik habarlamalarda terrorızmdi nasıhattaý, terrorızm aktisin jasaýǵa jarııa túrde shaqyrý belgileri tolyq anyqtalǵan.
Joǵaryda aıqyndalǵan dálelderge súıene otyryp, sot M. jáne A-nyń árqaısysyn 8 jylǵa T-ny 6 jyl 6 aıǵa bas bostandyqtarynan aıyryp, túzeý kolonııasyna jiberdi.
Kórsetilgen sanattaǵy qylmystyq isterdiń qatarynda jıi kezdesetini - QK-niń 273 (1997 jylǵy redaksııamen 242 bap) babynda jazylǵan «Terrorızm aktisi týraly kórineý jalǵan habarlaý» qylmysy. Bul qylmys ta aýyr qylmystar tobyna jatady. Sot praktıkasynda anyqtalǵandaı, jalǵan habarlaý basym kópshiliginde kináli adamdarmen mastyqpen jasalatyny. Túrtki bolatyn sebepter de ártúrli - áldekimnen ósh alý, mekemelerdiń, oqý oryndarynyń ýaqytsha jumysyn toqtatyp, jumysqa shyqpaý, oqýǵa barmaý jáne t.b. Keıbir kináliler, sonyń ishinde jas adamdar, óz áreketterine mán bermegendikten, balalyq oıympazdyqpen jasadyq dep aqtalýǵa tyrysady.
Árıne terrorızm aktisi týraly kórineý jalǵan habarlaý el ishinde qorqynysh týǵyzady, halyqty dúrliktiredi, mekemelerdiń, kásiporyndardyń, kúndelikti jumys kestesin buzady. Osyndaı jalǵan habarlama alysymen quqyqqorǵaý organdarynyń kezekshi qyzmetkerleri, arnaıy organdar qylmys bolady degen jerge jasaqtalyp jetedi. Osynyń nátıjesinde moraldyq, materıaldyq shyǵyndar jumasalady. Árıne, terrorıstik aktisi týraly kórineý jalǵan habarlaý jasaǵandar birden anyqtalyp, qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp sottalady, al keltirgen zalaldyń barlyǵy qylmyskerlerden óndiriledi.
Qarlyǵash ERǴALIEVA,
Qylmystyq ister jónindegi sot alqasy hatshylyǵynyń bas konsýltanty