2023 jylǵy 17 maýsym Túrkistan qalasynda ótken «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» atty Ulttyq quryltaıynyń ekinshi otyrysynda Prezıdent qoǵamda jańa qundylyqtardy ornyqtyrý úshin qajetti segiz naqty baǵytty atap ótti. Onyń ishinde, 2024 jyldyń 8-13 qyrkúıek aralyǵy ótetin V Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndary máselesin kóterdi.
Osy oraıda, elimizdiń eleýli sporttyq jańalyqtaryna oıyssaq, 2024 jyldyń mamyr aıy Ispanııanyń Santa Sýsanna qalasynda Halyqaralyq sport basylymdary qaýymdastyǵynyń (AIPS) 86-shy kongresi ótti. Kongres aıasynda, bıyl kúzde Astana qalasynda ótetin V Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynyń baǵdarlamasy tanystyryldy.
Naqtyraq aıtsaq, 2024 jyldyń 8-13 qyrkúıegi V Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndaryna álem boıynsha 100 elden 3 myńnan astam myqty sportshylar men jankúıerler kútilýde.
Sport – memlekettiń bedelin nyǵaıtý quraly. Básekelestiktiń bul túri memleketter arasynda baılanys ornatýǵa, mádenı, ekonomıkalyq jáne saıası baılanystardy saqtaýǵa kómektesedi. Mundaı deńgeıdegi jarystardy ótkizýge múmkindik alý qazirdiń ózinde úmitkerler arasyndaǵy básekede úlken jeńis bolyp tabylady, bul elimizdegi sporttyń damyǵan deńgeıin emes, elimizdiń álemge tanylǵanyn kórsetedi.
Ulttyq sport – elimizdiń brendi. Qazaq halqy ejelden barlyq merekelerde jarys uıymdastyryp, jekpe-jekke degen súıispenshilik qanymyzda bar. Qazaq úshin kúres sporttan da artyq. Aqyndar men jyraýlar óz óleńderi men dastandarynda eli men jeriniń dańqyn asqaqtatýdy birinshi bolyp jyrlaǵysy kelgen. Zaman men adamdardyń ómirlik qundylyqtary ózgeredi deı turǵanmen halyqtyń dástúri saqtalady. Osy tusta, «Qazaqstan Barysy» týrnıriniń sátti bolýyna ulttyq joba deýge ábden bolady. «Qazaqstan Barysy» týrnıriniń aqtyq synyna qatysýshylar elimizdiń eń myqty balýandary desek artyq emes. Rasynda da, Astana qalasynda ótetin fınalǵa shyǵý úshin olar óz aımaqtarynda qıyn synaqtan ótýi kerek. Búgingi tańda «Qazaqstan Barysy» týrnırine qatysý tek bedeldikti ǵana kórsetpeıdi, sonymen qatar úlken mańyzǵa ıe.
Memleket basshysy 2020 jyly halyqqa Joldaýynda buqaralyq sportqa, dene shynyqtyrýǵa jáne balalarǵa basym kóńil bólý kerektigin atap ótti. Ár oblysta, iri oblys ortalyqtarynda sport seksııalaryn ashýdy tapsyrdy. Osylaısha dene shynyqtyrý men buqaralyq sportty damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary qabyldandy.
Jyl saıyn biz buqaralyq sporttyń áleýmettik mańyzdylyǵynyń arttyrý úrdisin baıqaımyz. Ony memlekettiń sport salasyn damytýǵa, ásirese, buqaralyq sporttyń ózin damytýǵa qoldaý kórsetýdegi rólinen baıqaýǵa bolady.
Buqaralyq sporttyn damýy úshin oblys ortalyqtarynda sport nysandaryn salý qajettigin tolyqtaı qoldaımyn. О́ıtkeni, Qazaqstannyń úzdik sportshylarynyń 80-90 paıyzy aýyldan shyqqan. Sporttyq ómir saltyn tanymal etý sporttyq merekeler, marafondar, týrnırler men jarystar sııaqty ártúrli buqaralyq is-sharalardy uıymdastyrýdan bastalady. Bul sportqa degen qyzyǵýshylyqty oıatyp, halyqtyń dene shynyqtyrýmen aınalysýyn belsendi etedi.
Sondaı-aq, jol kartasyn taldaýdy mamandar jasaý kerek, onyń tıimdi nemese tıimsiz ekenin qarapaıym halyq qalaı aıta alady. Bul naqty taldaýdy qajet etedi, biraq biz jańa Qazaqstandy qurǵymyz kelse, kez kelgen jańalyq oryn alýy kerek.
«2023-2025 jyldarǵa arnalǵan Salaýatty ómir saltyn nasıhattaýdy kúsheıtý, halyqtyń densaýlyq saqtaý saýattylyǵyn arttyrýdyń 91-tarmaǵyn iske asyrý jónindegi Jol kartasyn bekitý týraly» Premer-mınıstrdiń ókiminiń jobasy daıyndaldy.
zakon.kz aqparattyq saıtynda berilgen statıstıkalyq málimetterge súıensek, jol kartasyn júzege asyrýdan kútiletin nátıjeler ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa ákeledi.
2025 jylǵa qaraı salaýatty ómir saltyn ustanatyn Qazaqstan azamattarynyń úlesin 30%-ǵa deıin arttyrý.
2025 jylǵa qaraı Qazaqstannyń 15 jastaǵy turǵyndary arasynda temeki shegýdiń taralýyn 19%-ǵa deıin tómendetý.
2025 jylǵa qaraı balalardyń (0-14 jas) semizdik aýrýyn 100 000 halyqqa shaqqanda 90-ǵa deıin tómendetý.
Azamattardyń ómir súrý uzaqtyǵyn 2020 jylǵy 71,37 jastan 2025 jyly 75 jasqa deıin ulǵaıtý.
Táýelsizdik alǵannan beri Qazaqstannyń úlken sporttaǵy alǵashqy jeńisi 1994 jyly Lıllehammerdegi Qysqy Olımpıada oıyndarynda boldy. Sol kezde shańǵyshy Vladımır Smırnov elimizdiń qorjynyna alǵashqy altyndy saldy. Sodan beri, qazaqstandyq sportshylar quramanyń qorjynyn birneshe ret Olımpıada júldesimen tolyqtyryp otyrdy.
Sportshylarymyzdyń jeńisteri elimizdiń halyqaralyq sport arenasyndaǵy ımıdjin kóterýdegi orasan zor qadam boldy jáne Qazaqstanǵa álemdik deńgeıdegi sporttyq jarystardyń jarqyn alańy retinde nazar aýdardy.
2011 jyly elimiz alǵash ret 26 memleket qatysqan Halyqaralyq Olımpıada komıteti – VII Qysqy Azııa oıyndarynyń «qojaıyny» atandy. Sol kezeńde Qazaqstan quramasy jalpy 70 medal jeńip aldy, onyń 32-si altyn. 2017 jylǵy 28-shi Dúnıejúzilik qysqy Ýnıversıadany ótkizý respýblıkanyń mańyzdy jetistigi boldy, oǵan 50-den astam elden 1500-den astam sportshy qatysty. Sondaı-aq Qazaqstan úshin 2024 jyldyń 8-13 qyrkúıegi aralyǵynda ótetin, jalpy sany 3000-nan astam adam qatysatyn Kóshpendiler oıyndary sııaqty tarıhı oqıǵany atap ótkim keledi.
Qazaqstandaǵy eń tabysty sport túri – boks dep sanalady. Qazaq bylǵary qolǵap sheberleri Olımpıada oıyndarynda jeti altyn medal jeńip aldy.
Sportshylar arasynda basty máselesi – sportshylardyń psıhologııalyq jaǵdaıy. Sportshylardyń eń kóp kezdesetin psıhologııalyq máseleleri - kúızelis, depressııa jáne alańdaýshylyq. Kúrdeli jattyǵýlar men uzaq daıyndyq kezeńderiniń arqasynda sportshylar joǵary deńgeıdegi kúızelisti bastan keshirýi múmkin, bul ónimdiliktiń tómendeýi, alańdaýshylyq, minez-qulyqtyń ózgerýi jáne tipti depressııa sııaqty ártúrli máselelerge ákelýi múmkin.
Kásibı sportpen shuǵyldanýǵa eń basty sebep, meniń oıymsha, jarystarda sátti óner kórsetý jáne tańdaǵan sport túrinen daryndy bolý.
Sportta árqashan jeńiske jetý múmkin emes. Áıtpese, jarys maǵynasyn joǵaltady. Jeńilisterge tótep bere bilý, synbaý jáne berilmeý – kez kelgen sportshy bilýi kerek óner. Tipti Uly kormchıı Mao Szedýn: «Jeńilisterdiń nátıjesi aıqyn jeńiske aparady» degen. Jaǵdaıdy emosıonaldy túrde bastan keshirip, adamdy myqty etetin (eseıtetin) tájirıbeni alý kerek. «Sportta kezdeısoqtyq múldem bolmaıdy» degen kózqarasty ustaný paıdaly. Mysaly: «Eger men jeńilip qalsam, bul qateleskenimdi bildiredi. Qarsylas jeńse, onda onyń qateligi az boldy degen sóz. Qatelik jasaý qabiletsiz degendi bildirmeıdi, árkim qatelesedi, bul jalpy tulǵa men qabiletter týraly eshteńe aıtpaıdy. О́z qatesin moıyndaý sportshy úshin uıalatyn nársege aınalmaýy kerek, bul jumys isteýge múmkindik, jáne de isteıtin nárse bolǵany jaqsy. Endi, eger qateler bolmasa, siz ózińizge ýaqytynda qıynyraq tapsyrma bermeseńiz, bul shyǵarmashylyq ósý men damýda qaýip týdyrady. Alǵa kelesi máselelerdi qoıý kerek. Mysaly: «Nemen jumys isteý kerek? Maqsatyńyzǵa jetýge ne kedergi? Qatemdi tapqan soń ne isteımin? Jeńilistiń tıimdi tájirıbesi sportshynyń «jaǵymsyz emosııalardan, úmitsizdik órisinen» shyǵý tájirıbesin alýyna, olardan qorqýdy, jeńilýden qorqýdy toqtatady, bul ony úlken oıshyldyq jáne qozǵalystyq erkindikke ákeledi, sonymen qatar jeńiske jetý yqtımaldyǵyn aıtarlyqtaı arttyrady.
Osy oraıda, jeńilý yqtımaldyǵyn azaıtý úshin maqsatty daıyndyq qajet, naqty is-qımyl jospary jáne «V» jospary, ıaǵnı yqtımal tosyn jaǵdaılar kezinde aldyn ala josparlanǵan qadamdar. Tabysty sportshy taldaý jáne júıeleý qabiletin damytýy kerek. Kásibı sporttyń basty maqsaty – jeńis. Sportshylar júldeler, medaldar men ataqtar úshin jarysady, halyqaralyq jáne respýblıkalyq jarystarda óz komandalary men elderiniń namysyn qorǵaıdy.
Sporttyq jetistikke jetý jolyndaǵy eń qıyn nárse – adamnyń tabıǵı jalqaýlyǵyn jeńý. Kóptegen jeńil qol jetkize alatyn qyzyqtyratyn dúnıelerdiń bolýy búginde sportshylardyń yntasyn túsiredi, olardy sportpen tolyqtaı aınalysý múmkindiginen aıyrady. Ártúrli shekteýlerge toly kúndelikti óz-ózimen jumys jasaý - sporttyq tabystyń negizi. Sondyqtan eń aldymen, jańa bastaǵan sportshyǵa keńes berýge bolatyn nárse - tártipti saqtaý, jattyqtyrýshysyna senim bildirý. Osy faktorlardy biriktirý arqyly ǵana tabysqa jetýge bolady. Sporttyq mansaptaǵy ózgeristi kezeń ádette 15-18 jasta bolady. Sportshynyń aldynda tańdaý turady: oqý men sportty biriktirý, tolyǵymen sportpen aınalysý nemese sportty tastap, oqý. Mektepti aıaqtaǵan kezde oqý jáne sonymen birge sporttyq mansapty alyp júrip jetistikke jetý qıynǵa soǵady. Sonymen qatar, osy jasta gormonaldy fon ózgeredi jáne jańa qyzyǵýshylyqtar paıda bolady - munyń bári sportshylardy ómiriniń kóp bóligin arnaǵan nárseden bas tartýǵa ıtermeleıdi.
Sondyqtan sporttyq qyzmet, ásirese básekege qabiletti, adamnan úlken kúshti, onyń ishinde emosıonaldy kúshtiń bolýyn talap etedi. Jattyqtyrýshy, ádette, jarys aldynda ártúrli sharalardy qoldana otyryp, start aldyndaǵy reaksııanyń qalyptasýyna oń áser etýge umtylady. Maksımaldy nátıjege jetý úshin psıhıkany ońtaıly kúıge keltirýge qajetti ýaqyt barlyq sportshylar úshin ártúrli bolýy ábden múmkin. Árbir jattyqtyrýshy óz sportshysyn ıntýıtıvti túrde túsinýi qajet. Jarys bastalmas buryn, dene shynyqtyrý kezinde siz sportshyǵa baǵyttalmasa da, ózińizdi, sózderińizdi jáne áreketterińizdi muqııat baqylaýyńyz kerek. Sportshy jattyqtyrýshydan qoldaý, keńes, proseske qatysýdy kútedi. Al jattyqtyrýshynyń aldaǵy jarysqa degen oń kózqarasyn qalyptastyrý, senimdi nyǵaıtý kóbine mańyzdyraq bolyp tabylady. Jattyqtyrýshy árqashan tálimger bola alady degendi alǵa tartsaq, jattyqtyrýshy mamandyǵyn tańdaı otyryp, sportshylar barlyq nıýanstar men ózekti máselelerdi biletin súıikti isimen aınalysady. Bul olardyń jumysqa tez úırenýine kómektesedi.
Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2023 jylǵy 3 shildedegi buıryǵymen sportshylar men jattyqtyrýshylarǵa ómir boıy aı saıynǵy materıaldyq qamtamyz etý qaǵıdalary bekitildi. Sportqa keminde 20 jyl eńbek etken Olımpıada chempıondary men olardyń jattyqtyrýshylary ómir boıy aı saıynǵy qarjylyq qoldaýǵa quqyǵy bar. Osy oraıda, men balalarymdy olar beıim jáne jeke ózderine paıdaly bolatyn sport túrimen aınalysqanyn qoldaýdy jón sanaımyn. Balanyń qalaýy – zań, al bizdiń basty mindetimiz – ózimizdiń qalaýyzymyzdy oryndaý úshin ol úshin sheshim jasamaı, durys baısaldy tańdaý jasaýǵa úıretý. Balalardyń ómiri dál osyndaı jaǵdaılarmen qıyndatylǵan, sebebi balalarǵa tańdaý múmkindigi sırek beriledi, sondyqtan tańdaý jasaýǵa múmkindik berý kerek. Aldymen, motıvasııa - bul sizdiń maqsattaryńyzǵa jetýge jáne oǵan jetý úshin múmkindik beretin qýatty jeke qural ekenin aıtý kerek.
Motıvasııa adamnyń barlyq is-áreketinde jáne, árıne, jattyǵýlar men jarystarda mańyzdy. Meniń oıymsha, starttarda sátti óner kórsetý jáne joǵary sporttyq nátıjege jetý úshin qarjylyq jáne jeke motıvasııany biriktirý qajet.
Kásibı sportta jetistikke jetý jolynda kıynshylyqtarǵa tap bolmaý múmkin emes. Biraq eger siz olardy ýaqytynda baıqap, jeńe alsańyz, bolashaq chempıondy maqsatqa jetý jolynda eshteńe toqtata almaıdy.
Chempıondardy tárbıeleýge degen qyzyǵýshylyq eń aldymen sportshylardyń ata-analarynda, sportshylardyń ózderinde, sanaly sportshylarda bolatyny búginde jıi kezdesedi. О́kinishke oraı, keıbir sport mekemeler basshylary, sheberler komandalary, jattyqtyrýshylar qyzyǵýshylyq tanytpaıdy, qazirgi sport kóbine paıda tabýdy kózdeıdi.
Sondyqtan da bolar, qazir sportshylar arasynda qyzyǵýshylyqsyz jattyǵý sııaqty qıynshylyqtarǵa kezigýdemiz, bul daıyndyqty uǵynbaı jasaýǵa ákeledi. Nemese erekshe jaǵdaılar, jasyna sáıkes kelmeıtin jumys júktemesi, jaǵymsyz áleýmettik-psıhologııalyq klımat, áleýmettik rólderdi aýystyrý, durys emes qalpyna keltirý jáne ádiletsiz tóreshilik, kez kelgen jolmen nátıje, ózine senimsizdik, kútý nevrozy bolady.
Kútpegen kedergiler – bul sportshylar tabysqa jetý jolynda kezdesetin qıyndyqtar, kedergiler, qaýipter. Jáne olardy jeńip, maqsatyna jetý – basty paryz.
Búginde elimizdiń sport maıtalmandary mańyzdy jarystar aldynda tyńǵylyqty daıyndyq jattyǵýlaryn ótkizdi. Qytaıdyń Hanchjoý qalasynda ótken HIH Jazǵy Azııa oıyndarynda el namysyn qorǵaǵan elimizdiń sportshylary 10 altyn, 22 kúmis, 48 qola medal ıelengeni barshamyzǵa málim.
Olımpıada oıyndary aǵymdaǵy jyldyń 26 shildesi men 11 tamyzy aralyǵynda Fransııanyń Parıj qalasynda ótedi. 2024 jyly Parıj (Fransııa) qalasynda ótetin Jazǵy Olımpıada jáne para Olımpıada oıyndaryna eskersek, ýaqyt az. Aýqymdy jumystar atqarý kerek! Búgingi tanda Parıj-2024 Olımpıada oıyndaryna Qazaqstan Respýblıkasynyń qurama komandasy qorjynynda 53 lısenzııasyna ıe.
Parıj-2024 Olımpıada oıyndaryna lısenzııa tizimi: Bokstan (er) 6 lısenzııa
Baıdarka men kanoeda esý 6 lısenzııa
Semserlesý 5 lısenzııa
Nysana kózdeý 5 lısenzııa
Grek-rım kúresi 4 lısenzııa
Sadaq atý 4 lısenzııa
Velosport 3 lısenzııa
Erkin kúres 3 lısenzııa
Qazirgi bessaıys 2 lısenzııa
Taekvondo 2 lısenzııa
Sporttyq gımnastıka 2 lısenzııa
Stend atý 2 lısenzııa
Jeńil atletıka 2 lısenzııa
Velotreký 2 lısenzııa
Áıelder boksy 1 lısenzııa
Kórkem gımnastıka 1 lısenzııa
Akademııalyk esý1 lısenzııa
Batýttyq gımnastıka 1 lısenzııa
Badmınton 1 lısenzııa
Jazǵy paralımpıada oıyndary 28 tamyz ben 08 qyrkúıek aralyǵynda Parıj (Fransııa) qalasynda ótedi.
Ulttyq qurama komandasy kelesi sport túrleri boıynsha qatysýy josparlanýda: para dzıýdo, para júzý, para ústel tennısi, para oq atý, para jeńil atletıka, para paýerlıftıng, para taekvondo, para kanoe, voleıboldy otyryp oınaý.
Búgingi tańda Qazaqstan sportshylary voleıboldy erler arasynda otyryp oınaý-1, para jeńil atletıka-1, para dzıýdo, para júzý-3, para kanoe-1, para paýerlıftıng-1, para taekvondo-3, para oq atý-1 sport túrleri boıynsha 11 lısenzııaǵa ıe boldy.
Qazaqstan quramasyna Olımpıada oıyndarynda birinshi kezekte sáttilik tileımin! Bizdiń sportshylar mańyzdy synaqtardan ótti jáne aldaǵy baıraqty básekelerde de jeńistiń týyn jelbiretedi degen senimim mol!
Oljas ÁKIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, PhD doktor