Ult tarıhyndaǵy qaıta órleý kezeńi

Aldymen qazaqty el qyla­myz, basqa­larmen teń qylamyz dep jar­ǵaq qula­ǵy jastyqqa tıme­gen ultymyzdyń sút betine shy­ǵar qaımaqtary túgelge jýyq qy­ryldy. О́tken ǵasyrdyń 20–30-jyl­dary – 10 jyl boıy qu­ıyndaı tıgen óki­mettiń jaza­laý mashınasy «Qa­zaqstanda bas­qalarmen teń, prog­ressıvtik par­lamenttik júıemen bas­qary­latyn «Alash» avtonomııa­syn qu­­­raıyq» degen qozǵalys múshe­le­­riniń bárin «jaý» dep tanytatyn radıkaldy saıasat ustanyp, ony halyqtyń sanasyna kúshpen sińirdi. «Alash» ataýynyń ózin az ýaqytta qubyjyqqa aınaldyryp, ony aýyzǵa alýdyń ózinen qalyń buqarany bezdirip jiber­di. Osy saıasattyń qor­qytyp-úrki­tip sińirgen qasireti sondaı, sol sındromnan áli aryla almaı kele jat­qan adamdar bar aramyzda.

Qaıta órleý kezeńi qalaı bastaldy?

Jýyrda Petropavl qala­syn­da 31 mamyr saıası qýǵyn-súr­gin jáne ashar­shylyq qurban­da­ryn eske alý kúnine oraı «Qy­zyljar­dyń sherli tarıhy» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Bul kúnniń elimiz úshin ma­ńyzy asa zor ekenin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áleýmet­tik jelidegi paraqshasynda: «Biz ót­ken zamandaǵy qasiretti oqıǵalar­dan taǵylym alyp, ony ult jadyn­da saqtaı bilýimiz kerek. Sonda ǵana kez kelgen synaqtan súrin­beı ótip, ádiletti memleket jáne ór­ke­nıet­ti qoǵam qurý jolyndaǵy bıik belesterdi baǵyn­dyra alamyz», dep jazdy.

Qyzyljar konferensııasy­­­­­nyń jumy­syna Memleket basshy­­­sy­nyń Jar­lyǵymen qurylǵan ­Saıa­­sı qýǵyn-súrgin qurbanda­ryn to­­lyq aqtaý jónindegi memleket­tik ­komıssııa jobalyq keńse­siniń ­basshysy, «Qaharmandar» – res­pýb­­lı­ka­lyq qorynyń tóraǵasy Sa­byr Qasymov, «Alash» ǵylymı zert­­teý ortalyǵynyń dırektory ­Sul­tan-Han Aqqululy, Alash bas­shy­larynyń biri, ataqty Mirja­qyp Dýlatulynyń jıeni, «Mek­tep» bas­pasynyń bas dırektory Er­lan Satybaldıev, A.Baıtursyn­uly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnı­­versıtetiniń professory, ta­rıh ǵylymdarynyń doktory Aman­jol Kúzembaıuly, M.Qozy­baev atyn­daǵy Soltústik Qazaqstan ýnı­versıtetiniń professory Zarqyn Taıshybaı, t.b. qatysty.

Osy konferensııada jasaǵan baıandamasynda Sabyr Qasymov buryn qupııa saqtalyp kelip, soń­ǵy ýaqyttarda ǵana memleket­tik ko­mıssııanyń kúshimen a­shyl­ǵan qujattardyń, ortalyq, jer­gilikti jáne aýdandyq arhıv­ter derek­teriniń, kózqarasy joǵary, oı-órisi bıik tarıhshylardyń, saıa­satkerlerdiń, fılosoftar men zańgerlerdiń pikirlerin, qý­ǵyn-súrginge ushyraǵandar urpaq­tarynyń esteligin saraptaý barysynda «Alash» partııasy qozǵaly­sy men Alashorda úkimeti kezeńi Qazaqstandaǵy ulttyq qaıta ór­leý (renessans) kezi bolǵanyna ǵy­lymı negizde kóz jetkizilgenin aıtty. Burynǵy zertteýshiler negizinen onyń ult-azattyq kúres sıpatyndaǵy rólin ǵana tanyp, óz qorytyndylaryn bergen. «Al biz «Alash» qozǵalysynyń saıa­sı, ıdeologııalyq, ǵylymı, aǵar­týshylyq, dıplomatııalyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq, ulttyq mem­leket qurylysy jáne bas­qa sa­lalardaǵy qyzmetterin qam­­typ, barlyq áreketin zer­de­ledik. Sonyń nátıjesinde mem­le­kettik komıssııa Alashtyń ár qyryndaǵy eńbeginen 10 eks­klıýzıvti jınaq daıyndady», dedi ol.

Qazaq halqynyń sol kezdegi eń ozyq oıly, patsha óki­me­ti­niń jetildirilgen joǵary oqý oryn­darynan bilim alǵan Á.Bó­keı­han, A.Baıtursynuly, M.Dý­­latuly, M.Jumabaı, H.Dosmuhameduly, J.Dosmuhameduly, M.Ty­nysh­baıuly, t.b. ókil­deri Re­seı ım­perııasynyń azııalyq-mu­syl­­­man­­dyq bóli­ginde ult-azattyq kúres­tiń órkenıetti baǵdarlama­syn halyqaralyq standarttar men saıası-quqyqtyq talapqa saı jasap shyqqandyǵynyń ózi fenomen deýge turarlyq jaıt ekeni aıtyldy. «Bul baǵdarlama qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan strategııalyq jáne taktıkalyq túp­ki múddelerinen týǵan arman­dary edi. Alash basshylary pat­sha ókimetiniń otarlyq saıa­saty­nyń qursaýynda qazaq hal­qynyń tolyqqandy jáne prog­ressıvti damýyna jol joq ekenin ashyq aıtty», dedi S.Qasymov. Odan ári Alash qaıratkerleri ult-azat­tyq kúres qarýly kóterilispen nátıjeli bolmaıtynyn ha­lyq­qa uǵyndyryp, ony tek órke­nıetti jolmen júrgizýge sha­qyrǵanyn atady. Al órkenıetti jol – halyqqa bilim berý, saıası sa­nany kóterý, ulttyq patrıotızm rýhyn egý, ulttyq jáne saıa­sı quqyn qorǵaýǵa úıretý ekeni tú­sindirilgen. «О́kinishke qaraı, kóptegen alashtanýshymyz Mir­jaqyptyń «Oıan, qazaǵyn!» qa­rýly kóteriliske shaqyrý dep uǵa­dy. Aqyn bul jerde sana­nyń oıanýyna, qalǵyǵan estiń uıqy­dan serpilýine shaqyrǵan edi», dedi ­baıandamashy.

Odan ári alash tulǵalary ha­lyqqa belgili «Qazaq» gazeti men «Aıqap» jýrnalyn ǵana emes, kóptegen aımaqtyq, ólkelik gazetter, jastar únparaqtary men jýrnaldar shyǵaryp, Qazaqstannyń otarlyq ezgide ekenin, odan qu­tylý úshin bilim alý keregin, demo­kratııalyq qundylyqtardy taný­dyń mańyzyn túrli jolmen jetkizgeni aıtyldy. Sonymen bir­ge halyqqa uly Abaıdyń ósıe­tin bilýdi, onyń aıtqan syndarynan qorytyndy shyǵarýdy, tár­bıesin boıǵa sińirýdi úıretti. Álıhannyń, Ahmettiń, Maǵjan­nyń, Mirjaqyptyń, t.b. Abaı týraly jazǵan maqalalary men óleńderi osyǵan kýá. «Memlekettik komıssııa músheleri ózderine deıin keshendi túrde emes, kóbinese Alash tarıhyn birjaqty ǵana saralap kelgen zertteýshilerdiń eńbegin tolyqtyryp, tutastaı zerdelep, Alash kósemderiniń memlekettik sanamen qolǵa alǵan ulan-ǵaıyr isterin qazaq dalasynyń qaıta órleý dáýiri dep atasaq, dál bolady», dedi S.Qasymov.

Osy qaıta órleý kezeńinde Alash qaıratkerleri memle­kettik jáne saıası qurylymda burynǵy, kúni ótken, saıası, ıdeo­logııalyq júıeden alǵash ret bas tartyp, jańa saıası mádenıettiń negizin qalady. Atap aıtqanda, bú­kil halyq qoldaǵan óz zamanynyń ozyq saıası partııasyn qurdy. Bul partııanyń muraty kez kelgen saıa­sı kúshterden, sonyń ishinde ha­lyqty aldaý men qara kúshke ǵana sú­ıengen bolshevıktik partııadan áldeqaıda bıik boldy. Eger bolshe­vıkter bılikke jetý jolynda qarýly kóteriliske, tótenshe jáne jazalaýshy organdar­dyń qa­ra kúshine súıenbeı, demo­kra­tııalyq saılaý jolymen kúres­ken bolsa, Qazaqstanda «Alash» partııasynan jeńilgen bo­lar edi degen qorytyndyǵa mem­lekettik komıssııanyń qura­myn­­da jumys istegen barlyq sarap­­shy men ǵalym kóz jet­kizgeni aıtyldy.

Ekinshiden, Alash kóshbas­shy­larynyń bul­tart­pas dáleliniń ar­qasynda Lenın bastaǵan ókimet Qazaq hal­qyna tıesili jerdi to­lyq qaı­taryp, shekarasyn moıyn­daý­ǵa máj­búr boldy. Qazir álem­de 9-oryn alatyn terrıtorııa­ny hal­qyna qaıtarý – Alash kósh­basshylarynyń ǵana eńbegi. Al M.Ju­mabaı, Á.Bókeıhan, bas­qa da zııalylardyń qatysýy­men jasalǵan «Al­qa» baǵdarlamasy ıdeolo­gııa, ǵylym, mádenıet, shyǵarma­shy­lyq salalaryndaǵy barlyq memlekettik saıasatty damyǵan demokratııalyq elderdiń úlgi­simen jasady. Átteń, sony Qazaq­stan táýelsizdigin alǵanda óki­met basyndaǵylar eskermeı, mem­lekettik saıasattyń bar­lyq qyryn bolshevıktik qaǵı­dat­ty basshylyqqa alyp jasap, aqyrynda elimizdi saıası daǵ­darysqa soqtyra jazdady. Sonyń ishinde eń basty adasý – saılaý júıesin durys, demokratııalyq prınsıpti ustanǵan adal jolmen júrgizbeı, tek bıliktiń aıtqanyna «lábbaı, taqsyrlap» turatyn burynǵy keńestik kóngishter men bas ızeýshiler otrıadynyń parlamentke ótýine múmkinshilik týdyrdy... Sanada ózgerister jasap, saıası otarsyzdandyrý, demokratııa­lyq qurylym jasaý jumysta­ryn qolǵa almady. Totalıtar­lyq júıeden shyqqan ıdeologteri­miz ulttyq jańǵyrtýdy mádenıet pen óner salasynda ǵana bolady dep oılasa kerek, aqyndar aıty­sy sııaqty ónerimizdi ǵana jań­ǵyrtyp, batyrlar men bıler­diń, aqyndar men handardyń me­reı­toılaryn ótkizýmen, eskert­kishter turǵyzýmen máz bolyp, dalaqtap júrdi. Qoǵam sondaı jyltyraqtarǵa aldanyp qaldy, al bıliktegilerge sonyń ózi jaıly boldy. Memleket quryly­syn jańalaýdy, totalıtarlyq jú­­ıeden aryltýdy eshkim oıǵa al­ǵysy kelmedi. Eń basty ult­tyq ıdeıa jalpyulttyq demo­­kra­tııalyq qundylyqtardy ornatý­­da ekenin eshkim eskermeı, jeke bas­qa tabyný jolyna túsirdi. Onyń aqyry nege soqtyrǵanyn kó­zi­miz kórdi. Prezıdent Q.Toqaev­tyń bastamasymen qolǵa alyn­ǵan Ádiletti Qazaqstan ıdeıasy­nan úlken úmit kútemiz. Onyń qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıs­sııa qurǵyzǵany sol sanany otar­syzdandyrý jolyndaǵy uly mu­rat­tyń úlken qadamy dep bile­miz. Bul iste ozyq elderdiń demo­kra­tııalyq qurylysymen qa­tar Alash­ qaıratkerligi úlgisin de alý kerek.

Al Alash tulǵalary Qazaq­standa tuńǵysh ret saılaýdyń de­mo­kra­tııalyq jolmen daýys berý úlgi­­­sin jasap edi. Halyqtyń bas­tama­­shyl quqyn iske asyrýyna múmkin­­dik beretin azamattyq jáne saıa­sı ıns­tıtýttardy qurdy. Ult-azat­tyq ıdeıalardy beıbit jolmen iske asyrýdy kózdegen onda­ǵan qoǵamdyq uıym, onyń ishinde jas­tar odaqtaryn jáne baspasóz quraldaryn uıymdastyrdy. Otan­dy súıip, oǵan qyzmet etý úlgi­lerin de kórsetip, sonymen bir­ge ulttyq bilim júıesin, jańa álipbı, qazaqtyń til bilimin, ult­tyq pedagogıka, sondaı-aq basqa tilderden aýdaryp, qazaq balasy­na uǵynyqty tilmen matematıka, astronomııa, hımııa, fızıka, geometrııa pánderine oqýlyqtar jazdy. Solardyń bastamasymen teatrlar, joǵary oqý oryndary quryldy, qazaq sahnasyna la­ıyqty, áıel teńdigi sııaqty ish­ki ulttyq qaıshylyqtardy áshke­relegen pesalar men dramalyq shyǵarmalar jazdy.

«Alash basshylary halyqty taptarǵa bóletin markstik-lenındik doktrınaǵa áý bastan qarsy bolyp, onyń ǵylymı negizi joqtyǵyn dáleldedi. Aqyry olardyń ıdeıasy iske asyp, tap qaıshylyǵy degen nanymdar tarıh sahnasynan ketti. Alashtyń ozyq ıdeıasyn qazaqtyń Smaǵul Sádýaqasuly, Sul­tanbek Qojanuly, Jalaý Myńbaıuly, Ydyrys Mustambaıuly sııaqty ke­ıingi progressıvtik baǵyttaǵy qaı­rat­kerler de qoldap, halyqty qyr­ǵynǵa ushyratqan «Kishi oktıabr» saıasatyna qarsy shyqty. «Osy­nyń bárin sarapqa sala ke­lip, bolshevıktik qanquıly óki­met kúsh alǵanǵa deıin Alash qaırat­kerleri óz elinde az ýaqytta qaıta órleý kezeńin jasap ketkenine kózińiz jetedi», dep qorytty óziniń sózin Sabyr Qasymov.

Qyzyljar óńirindegi qaıratkerlik

Konferensııada belgili telejýrnalıst Maııa Bekbaeva jýyr­da túsirgen «Qazaqstannyń soltús­tigi úshin talas» atty derekti fılm kórsetildi. Onda keıbir reseı­lik shovınısterdiń qazaq jerine kóz alarta sóılegen pikirlerine soqqy berilgenine, sonymen birge alashtyqtardyń Aqqýsaq bolysynda on myńdaı adam qatysyp, qazaq áskerin qurý máselesine arnalyp, Mirjaqyp Dýlatulynyń bastamasymen ótkizilgen úlken jıyn týraly aıtylǵan. Uzaq jyldar boıy qazaqqa ásker nemenege kerek edi, bos áýreshilik degen sııaqty kertartpa, mys­qyl, ájýamen aıtylatyn áreket te – derbes el bolýdyń, irgeni bekitýdiń alǵysharttarynyń biri. Qazaq áskeri patshanyń bolshevıkterden qashqan qalyń áskeriniń nemese qaptap ótken qyzyldardyń sansyz áskerimen soǵyspasa da, solardyń arasynan shaýyp kelip, aýyldardy tonaıtyn, adamdaryn uryp-soǵyp, keıde tipti óltirip ke­tetin ury-qarylaryna, soraqy sota­naqtaryna qarsy qaırat kórsetpes pe edi? Biraq sol aıbyndy áreketti de qazaq qoǵamy teris baǵalap keldi. Al aýlynda oqyǵan azamattyń bárin bir ózi qarsy alyp, kútken Áltı qajy­nyń myrzalyǵyn keıbir jazýshy aǵalarymyzdan bastap bárimiz kúlki qylyp keldik. Bul istiń zor mańyzyna qazir ǵana laıyqty baǵa berilip keledi.

О́ziniń sózinde Mirjaqyptyń jıeni Erlan Satybaldıev naǵa­shysyna qatysty birshama qy­zyqty derek aıtty. Sonyń ishin­de basqa kósemderdiń biri emes Aqqýsaq jıynyna Mirja­qyp­­tyń bastap kelgen sebebi onyń Qyzyljar óńirin jaqsy bilgen­di­ginen eken. «Ol Qyzyljar qa­la­synda birneshe jyl bala oqyt­­qan, ataqty «Oıan, qazaqty!», tipti «Baqytsyz Jamal» romanyn da osynda jazǵan. Sonymen birge osy qalada Qoshke Kemeńger­uly, Salmaqbaı Kúsemisov, Sabyr Sharıpov sııaqty progressıvtik kóz­qarastaǵy belsendi azamattar­men tanysyp, dos bolǵan», dedi ol.

Soltústik Qazaqstan mem­le­­­­kettik arhıviniń dırektory, osy konferensııany uıymdas­ty­rýshylardyń biri Sáýle Máli­kova sózinde qýǵyn-súrgin qur­bandaryn aqtaý jónindegi Mem­lekettik komıssııanyń oblys­taǵy músheleriniń atqarǵan ju­mystaryna toqtalyp ótti. «Ju­mys toptary UQK, prokýra­týra­nyń quqyqtyq statıstıka bas­qar­masynyń, Polısııa departamenti arhıvterinde jáne oblystyq murajaı men onyń 13 aýdandyq fılıalynda jumys isteý barysynda kóptegen derek­ taýyp, sonyń nátıjesinde Alash qaıratkeri, dáriger Jumaǵalı Tileý­lınniń ómiri men qyzmetine arnalǵan jınaq, «Qyzyljardyń sherli tarıhy» atty úshtomdyq, «Nasılstvennoe peresele­nıe narodov v Severnyı Kazahstan. 1936–1944 gg.» atty jınaq ja­ryq kórdi» dedi ol. Sonymen qatar «Sol­tústik Qazaqstan jáne Alash» halyqaralyq ǵylymı-prak­­­­­tı­ka­lyq konferensııasy­­nyń mate­­rıaldary, «Qazaqstan­­nyń soltústik óńirindegi Alash ­qoz­ǵalysy mura­ǵat derekterin­de», «Dinı bir­lestikter men dinbasy­lar – saıası qýǵyn-súrgin qurban­da­ry» atty jınaqtar, t.b. daıyndal­ǵany aıtyldy.

Professor Amanjol Kúzem­baev dıdaktıkalyq tarıhı sa­na­ny qalyptastyrý sııaq­ty teo­­­rııa­­lyq máselelerge toq­ta­lyp, onyń búgingi tabysta­ry týraly áńgimeledi. «Alash» ǵy­lymı-zertteý ortalyǵynyń dı­rek­to­ry Sultan-Han Aqqululy «Alash» avto­nomııasynyń ja­rııa­lanǵany shetelderge de belgili bolǵanyn jetkizip, qazir Alash tarı­hyn Japonııa syrtqy ister mı­nıstr­liginiń muraǵatynan ta­byl­ǵan materıaldardyń negizinde Tomohıko Ýıama men jas ǵa­lym Rıosýke Ono degen japon ǵa­lym­dary zerttep júrgenin aıtty. Al professor Zarqyn Taı­shybaı Alash qozǵalysynyń bir iri or­ta­lyǵy Qyzyljarda bolǵan­dy­ǵyn dáleldep berdi.

Konferensııa jumysyna jergilikti bılik tarapynan ishki saıasat basqarmasy bas­shy­­synyń orynbasary Kemel Ospanov sáttilik tilep, oblys áki­­miniń quttyqtaý hatyn oqyp ber­di. «Memleket basshysy Búkil­halyqtyq quryltaı otyrysyn­da: «Alash rýhy men Qazaq memle­ke­ti bir-birinen ajyratyl­maı­dy, olar máńgilik birge», dep atap ótken bolatyn. Sondyqtan Alash qozǵalysynyń tarıhy búkil elimiz úshin mańyzdy. Saıası qýǵyn-súrgin halqymyzdyń basyna qasiret tóndirdi, rýhanı tamyryna balta shaýyp, mádenıetine, sana-sezimine aýyr soqqy berdi. Sherli zamanda basyna bult úıirilgen nemis, polıak, sheshen, ıngýsh, koreı, basqa da ulystar qazaq jerine qýǵynmen keldi. Soltústik Qazaqstan oblysyna 130 myńnan astam adam jer aýdaryldy. Olar jergilikti halyqpen syıyspaı, únemi qaqtyǵysa beredi degen óki­mettiń aram pıǵyly iske aspady. Qazaq halqy qoldarynan kel­geninshe olarǵa janashyrlyq jasap, qorǵan bola bildi. Sol jyldary qonys aýdarylǵandardyń urpaqtary búginde egemen Qazaq­standy týǵan jeri sanap, elimiz­diń damýyna laıyqty úles qo­syp, ómir súrip jatyr. Petropavl qala­synyń ortalyǵyndaǵy, bu­rynǵy NKVD úıiniń ornynda Saıası qýǵyn-súrgin men totalı­tar­lyq rejimniń qurbany bol­ǵan­darǵa arnalǵan eskertkish-qa­byrǵa ornatylǵan. Onda bizdiń oblysymyzdaǵy qazaq halqy men barlyq etnos ókilderiniń 8 myń­ǵa jýyq qýǵyn-súrginge ushy­raǵan adamdarynyń esimi ja­zylǵan. Eskertkish-qabyrǵanyń tur­ǵyzylýyna uıytqy bolǵan ardaqty aqsaqalymyz, Soltústik Qazaqstan oblysynyń Qurmetti azamaty, ákesi saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan Bolat Maǵazuly Saǵyndyqov aramyzda otyr», degende jınalǵan qaýym qol soǵyp, qoshemet kórsetti. Odan ári Kemel Qarashauly Áltı qajynyń qystaýynda 1918 jyly bolǵan Alash jıynynyń ornyna stella turǵyzylyp, eskertkish qabyrǵa ornatylǵany jáne 105 jyldyǵy saltanatty jaǵdaıda atalyp ótil­genin aıtyp, bul iske qajynyń ur­paǵy, isker azamat Naǵashybaı Barlybaev belsendi aralasyp, demeýshilik jasaǵanyn aıtty.

«Jazyqsyz japa shekken arys­tary­myzdyń biri – endigi jyly týǵanyna 125 jyl tolatyn Smaǵul Sádýaqasuly. Ol – Alash qaı­ratkerleriniń ıdeıasyn jan-tánimen qoldap, elimizdiń irgeli el bolýyna, ultymyzdyń ulaǵatty halyq bolýyna ólsheýsiz eńbek sińirgen jan. Erdiń esimin eline qaıtarýda belgili ǵalym, akademık Dıhan Qamzabekulynyń, jerlesimiz Erik Nuraqaevtyń eńbegi zor boldy», dedi K.Ospanov.

Sóziniń sońynda K.Ospanov Saıası qýǵyn-súrgin qurbanda­ryn tolyq aqtaý jónindegi memleket­tik komıs­sııanyń ortalyq jáne ob­lys­tyq fılıaly qatarynda bel­sendi jumys istegen bir top aza­mat­qa oblys ákimi Ǵaýez Nurmu­ha­me­tov­tiń atynan Alǵyshattar tap­syr­dy. Marapattalǵandar qata­ryn­da Sabyr Qasymov, Sultan-Han Aqqululy, Zarqyn Taıshybaı, Sáýle Málikova, Lıýdmıla Grı­vennaıa, Nurbolat Ábýov, Záýre Qar­tova, t.b. boldy.

Konferensııada aıtylǵan pi­kirler men usynystar, jasalǵan baıandamalar jeke jınaq bolyp jarııalanady. Aıta ketetin jaıt, konferensııa bastalmaı turyp Soltústik Qazaqstan arhıviniń qoryndaǵy materıaldarǵa baı kórme uıymdastyrylyp, kelgen qonaqtar men qatysýshylarǵa mol derek usynyldy.

Soltústik Qazaqstan oblysy