Qazaq jastarynyń boıyndaǵy aýyzeki sóıleý mádenıetin qalyptastyrý – ulttyq múdde talaptarynyń biri. Sóıleý jáne jazý mádenıetin saqtaýdyń, joǵary deńgeıge kóterýdiń basty zańdylyǵy – ár sózdi durys aıtý men tildik normaǵa saı qatesiz jazý.
Búginde saýatty, mádenıetti sóıleý jastar tarapynan ózekti máselege aınalyp otyr. Olardyń ózara, buqaralyq oryndarda sóıleý mádenıeti ózgeshe jaǵdaıda qalyptasyp keledi. Kóptegen zamandasymyzdyń bir suraq kóleminde oıyn tolyq, jatyq jetkize almaı qınalatynyna, biraýyz sózdi kibirtiktep, oılanyp baryp áreń jetkizetinine kúnde kýá bolyp júrmiz. Jastardyń saýatty sóıleýiniń, oı-pikirin erkin, dál ári anyq jetkize almaýynyń astarynda qandaı máseleler jatyr, buǵan keri áser etip otyrǵan qandaı faktorlar, qandaı kedergiler?
Birinshiden, oǵan sebep – tehnokrattyq oı men dástúrden jyraqtaý. Bul úrdis aldymen jastardyń tutas tildik beınesin buzdy. О́skeleń urpaqty til tazalyǵynan arylýǵa tipti kórkem ádebıetten qol úzýge deıingi kúıge jetkizdi.
Ekinshi jaǵynan, qazirgi tańda jastardyń boıynda ózge tilge degen qyzyǵýshylyqtyń jyldan-jylǵa arta túsýi de tildiń shubarlanýyna ákelip soqty. Bul jerdegi másele – ana tilimizdi qoldaný, paıdalaný barysynda jıi kezdesip otyrǵan kóleńkeli kórinister: jastardyń sóz qoldanystarynda ana tilimizde balamasy bola tura, keıbir kirme sózderdi shekten tys kóp paıdalanýlary jáne oǵan tez beıimdelip ketýleri. Jastar arasynda kóp qoldanylatyn, qulaqqa jaǵymsyz estiletin tildik elementterdiń taǵy biri – jargon, sleng sózder. Janǵa batatyny – kópshilik jastar muny dáreje kóredi.
Aýyzeki sóıleý mánerinde kezdesetin orasholaq, orynsyz sózder men sóz tirkesteri óz aldyna, jazý daǵdylarynda jıi kezdesetin myna bir jaıttan aınalyp óte almaımyz. Qazir barsha buqara bir-birimen áleýmettik jeli arqyly sóılesip, habarlasyp, hat jazysatyn boldy. Osy tusta da jaýapsyzdyq, saýatsyzdyqtan kóz tunady. Sózderdi kóbine qysqartyp, túrli tildiń sózderin aralastyryp, shubarlap jazamyz, qazaq tiliniń dybystaryn tańbalaýda orys áripterin retti-retsiz paıdalanady. Bul – jastar ǵana emes, barlyq áleýmettik jelini qoldanýshylar arasynda beleń alyp bara jatqan teris úrdis.
Jastardyń sóıleý mádenıetin damytýǵa, ana tilimizdi shubarlamaýǵa erekshe mán berýimiz kerek. Ol úshin birinshi kezekte balalarǵa jaýapty – ata-ana, sondyqtan otbasy tárbıesine basa nazar aýdarý qajet. Qazirgi halyqtyń «qulaǵy hám tiline aınalǵan» teledıdar men áleýmettik jelidegi aqparattardyń sapasyna, tiline, sózderdiń durys qoldanylýyna baqylaý júrgizip, saraptap otyrý kerek. Balalardyń ana tiline degen qurmetin balabaqshadan bastap qolǵa alyp, boılaryna rýhanı qundylyqtardy sińirip ósirgen jón.
Laýra HALEL,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 2-kýrs stýdenti