Internet jelisi damyǵaly álemde klassıkalyq medıa kenjelep qaldy ma? Televızııa kórermenin, radıo tyńdarmanyn, baspasóz oqyrmanyn azaıtyp aldy ma? Bul – sıfrlyq medıajúıe damyǵaly jıi qoıylatyn suraqtar. Bir nárse anyq. Álemdegi klassıkalyq jýrnalıstıka jumysyn toqtatqan joq. Esesine jańa tehnologııanyń múmkindigimen qaıtadan jańǵyryp, básekege túsip, «klassıkalyq» degen uǵymǵa saı qyzmet atqaryp keledi. Bolashaqta da atqara bermek. О́ıtkeni klassıka – máńgilik, qazirgi sózben aıtsaq eshqashan «trendten» túspeıdi.
Elimizde keıingi jyldary ınternet-platforma usynatyn beıne, aýdıo, jazba kontentin paıdalanýshylardyń sany kúrt ósken. Aýdıtorııa dástúrli medıaǵa qaraǵanda gadjetterge telmirtetin medıa ónimderin qaraýǵa qumar ekeni ras. Alaıda osy tendensııadan keıin televızııa, radıo, gazetter olarǵa jol bermeý amaldaryn izdedi. Máselen, Ulttyq medıa qaýymdastyǵynyń zertteý nátıjelerine súıensek, 2019 jyly halyqtyń 53 paıyzy turaqty túrde teledıdar kórse, 2021 jyly bul kórsetkish 47 paıyzdy quraǵan. Sonymen qatar 2019 jyly kórermen kúnine 107 mınýtyn teledıdar aldynda ótkizetin bolsa, 2021 jyly bul ýaqyt 88 mınýtqa deıin qysqarǵan. Ulttyq medıa qaýymdastyǵy zertteýdi 100 myńnan astam halqy bar eldiń 22 qalasynda júrgizgen.
Al 2023 jyly atalǵan mekemeniń zertteý nátıjesi turǵyndardyń kúnine 187 mınýt ýaqytyn teledıdar kórýge arnaıtynyn kórsetti. Kórshiles elderdiń statıstıkasyn qarasaq, О́zbekstan halqy kúnine – 185, Reseı 4 saǵat qana teledıdar kóredi. Sonymen qatar keıingi eki jylda Qazaqstanda 17 jasqa deıingi telekórermenderdiń sany aıtarlyqtaı artqan. Mamandar muny telearnalarda óndiriletin ónimder sapasynyń joǵarylaýymen baılanystyryp otyr. Sonymen qatar halyqqa sapaly kontent usyný mańyzdy. Mysaly, ulttyq arna basshylyǵynyń málimetinshe, ásirese COVID-19 pandemııasy men qańtar oqıǵasy kezinde halyq durys málimet beretin aqparat kózderine ǵana sengenin aıtady. Osy kezde ulttyq arna jańalyqtaryn kórýshilerdiń sany 13 mln-ǵa jetken. Sonymen qatar ulttyq arnanyń tikeleı efırdegi habarlary 75%-dy quraıdy. «Kórermenniń qońyraý shalyp, suraqtaryn qoıyp, pikirlerin bildirýge múmkindigi bar. Al halyqpen baılanys ornatýdyń birden-bir joly tikeleı efır ekeni belgili. Osylaısha, televıdenıe kórermenin saqtap qaldy», deıdi sala mamandary.
Baspasózdiń de tırajy azaıdy. Qyzmetin qaýyrt bastaǵan keı gazetter qaǵaz nusqasyn toqtatyp, elektrondy formatqa kóshti. Mundaı daǵdarys elimizge ǵana emes, álemdik BAQ-qa da tóngen «qaýip» boldy. «Aıaldamada, metroda adamdardyń kóbi otyra qalyp gazet, kitap oqıdy eken», dep tańǵalyp júrgen AQSh, Eýropada da baspasózdiń qaǵaz nusqasynyń sany qysqardy, veb-saıttary ǵana jumys istedi. Biraq gazetterdiń qatary azaıǵanymen oqyrmanyn joǵaltyp alǵan joq. Máselen, álemge tanymal 173 jyldyq (1851 jyldyń 18 qyrkúıeginen bastap jaryqqa shyqty) tarıhy bar kúndelikti «New York Times» gazeti AQSh-ta tırajy jaǵynan «The Wall Street Journal» jýrnalynan keıingi ekinshi basylym. Kúndelikti sany – 571 500, jeksenbilik sany – 1 087 500 danamen shyǵady. Sondaı-aq gazettiń veb-saıty – 30 000 000 qaralymǵa deıin barady.
Baspasózdiń bedeli eshqashan túsken emes, óıtkeni gazet sensasııadan aýlaq, jarııalanǵan materıaldardyń durystyǵyna, shyndyǵyna ár kezde jaýap bere alady. Redaksııa elde jáne shetelde bolyp jatqan barlyq oqıǵalar týraly aqparatty jarııalaýǵa jáne olarǵa ashyq pikir bildirýge tyrysady. Gazettiń urany – «Barlyq jańalyq basylym betine shyǵýǵa laıyq» (All the News That’s Fit to Print). «New York Times» jýrnalıstik eńbektiń eń joǵary baǵasy bolyp sanalatyn 117 Pýlıtser syılyǵyn jeńip aldy, osy sanymen kósh bastap tur. Atalǵan syılyq túrli sanattaǵy jýrnalıstıka salasyndaǵy úzdik jetistikteri úshin beriledi. «New York Times»-tiń qyzmetkeri bolý – kez kelgen amerıkalyq jýrnalıstiń armany.
«New York Times» – jaı ǵana gazet emes, basylymdar jıyntyǵy dese de bolady. Onda eldiń ishki jáne halyqaralyq aqparattyq jolaqtarymen birge iskerlik, qarjy týraly kúndelikti jáne apta saıynǵy reportajdar, synı pikirler jarııalanady. Gazette «Qalalyq reportaj», «Iskerlik kún», «Ǵylym», «Bir aptadaǵy álem» sekildi aıdarlar kúndelikti shyǵady. Gazet úsh negizgi baǵyt boıynsha toptasady: «Jańalyqtar», «Pikirler» jáne «Fıchers».
Gonkong turǵyndary bolsa gazet oqymaı ómir súre almaıtyndar qatarynda, alaıda pandemııa jáne sıfrlyq platformalardyń jyldam ósýi elektrondy gazetterdiń aıtarlyqtaı ósýine ákeldi. Máselen, 2010 jyly baspa gazetteri naryqtyń shamamen 71,5 paıyzyn, veb-nusqanyń 28,5 paıyzyn ıelendi. Al 2019 jylǵa deıin bul kórsetkish 40% (baspa nusqasy), 25,3% (veb-nusqa) jáne 34,7% (mobıldi nusqa) bolyp ózgerdi. Mundaı túbegeıli ózgeris baspa gazetteriniń endi jańalyqtar jarshysy emes ekendigin bildirdi. Jıyrma paıyz gazet veb-nusqaǵa aýysty. Alaıda «South China Morning Post» atty aǵylshyn tilindegi gazet qandaı jaǵdaı bolmasyn oqyrmanyn saqtap qaldy, tipti olardyń sany artty. Sebebi gazet jaryqqa shyqqannan bastap halyqtyń senimine kire bildi. Biz biletindeı, gazetke degen senim – oqyrman úshin mańyzdy, sheshýshi faktor. Barlyq baspasózdiń arasynda «South China Morning Post» jáne «Ming Pao daily» uzaq ýaqyt boıy Gonkongtaǵy eń kóp oqylatyn jáne tabysy eń kóp gazettiń qatarynda. Sonymen qatar «Headline daily» jáne «Standard» syndy aǵylshyn tilindegi tegin gazetter halyqtyń suranysyna ıe.
Daǵdarys kezinde oqyrmanyn saqtap qalýdyń joldaryn qarastyryp, jazylym arqyly kirisin eselep otyrǵan Ulybrıtanııanyń bedeldi gazetteriniń biri – «The Guardian».
«Ulybrıtanııadaǵy ulttyq gazetterdiń 12 paıyzy jyl saıyn qurylymdyq quldyraýǵa ushyraıdy. Soǵan qaramastan biz gazetke jazylýdy turaqty deńgeıde ustap otyrmyz», dedi «The Guardian» basylymynyń dırektory Mılen Sılvestr Kochıde ótken Wan-ifra Úndi baspa sammıtinde.
Ulybrıtanııadaǵy jalpyulttyq gazetter kúnine shamamen 3 mıllıon danamen shyǵady, «The Guardian» jyldyq kiristiń 25 paıyzyn quraıdy. Mılen Sılvestrdiń aıtýynsha, elektrondy basylymdardan túsken tabys 33 paıyzdy quraıdy. Al gazettiń baspa nusqasynyń aı saıynǵy aýdıtorııasy 3,1 mıllıon adam. «Press Gazette» málimetteri boıynsha, «The Guardian» – Ulybrıtanııadaǵy eń kóp oqylatyn jańalyqtar brendi, kross-platforma, ortasha eseppen aıyna 22,4 mıllıon oqyrman jınaıdy. О́sý kórsetkishin arttyrý úshin «The Guardian» sońǵy birneshe jylda órshil strategııa jasady. Jýrnalıstik zertteý, klımattyq daǵdarys týraly taqyryptardy kóp qozǵaýǵa tyrysty. Jahandy qamtýǵa nazar aýdardy.
Baspa basylymdaryna jazylý árıne, tıraj sanyn turaqtandyrýǵa kómektesedi. Alaıda Sılvestrdiń aıtýynsha, baspa basylymdaryn gazet dúńgirshekterindegi satylymdardyń múmkindiginshe kóp bóligin jazylymǵa aınaldyrý arqyly abonenttik bazany keńeıtýge basa nazar aýdarylady.
«Jazylym bizge keıingi birneshe jylda tıraj sanyn turaqtandyrýǵa múmkindik berdi. Bul bizge kiristerimizdi bir qalypqa túsirýge jáne satylmaǵan taýarlardyń sanyn azaıtýǵa jaǵdaı jasady. Biz, árıne, baspa naryqtyń qajettilikterin qanaǵattandyratyn jańa ónimderge ınvestısııa saldyq», deıdi ol. Qysqasha aıtqanda, «The Guardian» baspa basylymdaryna jazylýshylar sanyn kóbeıtýge, jańalyqtardy búkil el boıynsha oqyrmanǵa birinshi bolyp jetkizýdi keńeıtýge, gazettiń baspa nusqasyn shyǵarýdyń jańa múmkindikterin zertteýge den qoıdy.
«The Guardian» basshysynyń aıtýynsha, keıingi 15 jylda Ulybrıtanııada gazetterdiń taralymy jyl saıyn 15 paıyzǵa qysqardy. Biraq gazet biregeı «Berliner» formatynan keń taralǵan tabloıdtyq formatqa kóshý arqyly bul quldyraýdy ishinara jeńildete aldy. Bul ádis taralymdy arttyrdy, gazettiń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etti. Gazetke senimdi baǵa strategııasyn jasady.
Sıfrlandyrý dáýiri damyp, odan soń búkilálemdik pandemııa kelip, klassıkalyq jýrnalıstıkanyń órkendeýine biraz kedergi keltirdi. Alaıda álemdegi bedeldi basylymdardyń mysalynan kórip otyrǵanymyzdaı, oqyrman, kórermen, tyńdarmanǵa eń qajeti – senim. Aýdıtorııanyń sengen gazeti de, teledıdary da, radıosy da qandaı daǵdarys bolmasyn suranysqa ıe bolyp qala beredi. Ásirese gazetter qaı ýaqytta da ólmek emes. О́ıtkeni sıfrlyq gazettiń nusqasy naǵyz gazettiń áserin oqyrmanǵa jetkize almaıdy. Jalpy, klassıkanyń ereksheligi de osynda, eshqashan joǵalyp ketpeıdi.