Otandyq tarıh ǵylymyn damytý – búginniń ózekti máselesi. Sondyqtan osy baǵytta tarıhshylarǵa artylyp otyrǵan mindet te zor, jaýapkershilik te joǵary. Elimiz egemendigin alǵannan beri otyz jyldan asa ýaqyt ótti. Osy aralyqta tarıh ǵylymy salasynda júzdegen ǵylym kandıdaty men ǵylym doktory qalyptasty. Sondyqtan da atalǵan ǵylymnyń qazirgi jaǵdaıyn zerdeleý asa mańyzdy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021 jylǵy «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty Joldaýynda: «Árbir halyq óziniń tarıhyn basqa ıdeologııasyz ózi jazýy kerek, óıtkeni ulttyq múdde turǵysynan jazylǵan tarıh urpaqtyń sanasyn oıatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múmkindik beredi», dep atap ótken bolatyn.
Táýelsizdik jyldary el tarıhyna qatysty jas ǵalymdar qorǵaǵan ǵylymı dıssertasııalar otandyq tarıhtyń damýyna qomaqty úles qosty. Máselen, 2011-2023 jyldar aralyǵynda elimizde tarıh mamandyǵynan RhD (6D020300 – Tarıh) baǵdarlamasy boıynsha 46 dıssertasııa qorǵaldy. Jalpy, tarıh salasynda RhD 47 adam qorǵaǵan. О́ıtkeni tarıh mamandyǵy boıynsha 1 RhD dıssertasııalyq zertteý Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphananyń elektrondy kataloginen tabyldy.
Kóneden bastaý alǵan baı tarıhymyz ejelgi zaman Qazaqstan (b.z. V ǵ. deıin), orta ǵasyrlardaǵy Qazaqstan (VI-XVII), jańa zamandaǵy Qazaqstan (XVII-XIX), qazirgi zamanǵy Qazaqstan (XX) degen tórt kezeńge bólinedi. Al 2011 jyldan bergi qorǵalǵan ǵylymı dıssertasııalardy saraptaǵanda, ejelgi zaman boıynsha – 2,12%, orta ǵasyr boıynsha – 25,53%, jańa zaman boıynsha – 48,93%, qazirgi zaman boıynsha – 23,40% ǵylymı jumys qorǵaldy. Negizinen, ǵylymı dıssertasııalardyń 48,93%-y jańa zaman tarıhy taqyrybynda qorǵalyp otyr. Alaıda orta ǵasyr men qazirgi zaman tarıhy baǵytynda qorǵalǵan ǵylymı eńbekterdiń úles salmaǵy shamalas. Ásirese ejelgi zaman tarıhy boıynsha qorǵalǵan dıssertasııalar sany óte tómen.
Qazirgi zaman tarıhy kezeńine qatysty 11 dıssertasııalyq jumys qorǵalǵan. Dıssertasııalyq jumystyń 6-aýy (45,4 %) qazaq tilinde, al 5-eýi (54,5) orys tilinde qorǵalǵan.
Táýelsiz Qazaqstan tarıhyna arnalǵan dıssertasııalardy saraptaǵanda, máselen, «Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń qalyptasý jáne damý tarıhy (1991-2015)» (Nur-Sultan, 2019. - 151-b., dıssertasııa) atty jumysta avtor búgingi Qazaqstannyń qalyptasý jáne damý tarıhy, memlekettik ınstıtýttardyń qurylýy, ony úılestirý joldary, qoǵamnyń demokratııalyq jolǵa túsýi, áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı damýdyń alǵysharttary, sonymen birge egemen el retindegi syrtqy saıasattaǵy basymdyqty aıqyndaý máselelerin jan-jaqty saraptaǵan. Shynymen de azattyǵyn endi alǵan qazaq eliniń jaǵdaıynda ulttyq sanany jańǵyrtyp, tarıhı tanym kókjıegin keńeıtý úshin halqymyzdyń keshegi júrip ótken jolyn jańasha kózqaraspen jazý men tarıhymyzdaǵy «aqtańdaqtardyń» ornyn toltyrý qajet ekeni anyq.
Zertteýshi 2015 jyly Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyl tolýyn atap ótý – otandyq zertteýshilerdiń nazaryn Qazaq memlekettiliginiń ejelgi tarıhyna aýdaryp, tyń taqyryptarǵa qulash urǵanyn jazǵan. Sonyń ishinde 1995 jyly qabyldanǵan halyqtyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý tujyrymdamasy, 2000 jyly ómirge kelgen Qazaqstan tarıhshylarynyń qaýymdastyǵy, «Mádenı mura» baǵdarlamasy, 2011 jyly qurylǵan tarıhshylardyń ulttyq kongresi, onyń bergi jaǵyndaǵy «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly», «Ulttyq tarıh jyly» jáne basqa da uly dala tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵalar men tulǵalar jyly jarııalanýy, otandyq zertteýshilerimizdi osy taqyryptarǵa baǵyttap, jumyldyrylǵan saıasat bolǵanyn zerdelegen. Sondaı-aq avtor ǵylymı eńbeginde osy kezeńde memleket aldynda jastardy jańasha tarıhı kózqaraspen oqytý men tárbıeleý mindeti turǵanyn aıta kelip, keleshek urpaqtyń tarıhı sanasyn qalyptastyryp, tarıhı jadyn jańǵyrtýǵa úles qosqanyn tujyrymdaıdy.
Otandyq tarıhnamada alǵash ret HH ǵasyrdaǵy Qazaqstan astanalaryn qurý jáne kóshirý úderisiniń memlekettik ulttyq qurylysqa áser etý deńgeıi keshendi túrde zerttelgen. Qazaqstannyń jekelegen astanalaryn naqty tarıhı jaǵdaıǵa baılanysty kóshirý úderisine áser etken negizgi sebepter, azamattyq qoǵamdy memlekettiliktiń aýmaqtyq ortalyǵy tóńiregine toptastyrýdyń syrtqy syn-qaterleri aıqyndalyp, júıelendi. Elordany kóshirý úderisiniń tarıhı zańdylyqtary men erekshelikteri anyqtalyp, ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde astana mártebesine tán rámizder jáne saltanatty rásimder, memlekettik atrıbýttar zerttelgen.
Búginge deıin memlekettik til mártebesi ózekti máseleniń biri. Sondyqtan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til saıasaty (1991-2015)» (Qaraǵandy, 2018. – 149-b. dıss.) taqyrybyndaǵy dıssertasııalyq zertteýde 1991-2015 jyldardaǵy elimizdegi til saıasatynyń tarıhy keshendi zerdelengen. Sondaı-aq zertteýdiń ózektiligi elimizdegi tildik reformanyń kúrdeli úderisin jan-jaqty taldaý qajettiligimen negizdeledi.
Sondaı-aq «Ertis óńiriniń kıeli geografııasy: tarıhı-mádenı zertteý» (Nur-Sultan, 2021. – 157-b. dıss.) taqyrybyndaǵy ǵylymı jumysta qazirgi jahandaný úderisinde halqymyzdyń ulttyq sana tutastyǵyn saqtap, tarıhı jadyny qaıta jańǵyrtý maqsatynda Ertis óńirin mekendegen babalardan muraǵa qalǵan halyqtyń tarıhı-mádenı, ulttyq-rýhanı qundylyqtary – kıeli jerleri men qasıetti nysandary bir arnaǵa júıelenip, ǵylymı taldanyp, tarıhı zerdelenedi. Elimizdegi kıeli jerdiń biri – Ertis óńiriniń tarıhı-mádenı oryndary zerdelenip, anyqtalǵan. Osylaısha, tarıhı jadty saqtaýdyń mańyzy, qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýynyń áleýmettik-mádenı róli kórsetilgen. Sondyqtan búgingi Qazaqstan tarıhy úshin tolyq tanym bolmaǵan rýhanı, mádenı, geografııalyq, sáýlet ataýlaryn bir arnaǵa júıelep, onyń tarıhtaǵy ornyn anyqtaý – otandyq tarıhymyzdyń ózekti máseleleriniń biri bolyp otyr.
Qorytyp aıtqanda, ejelgi zaman tarıhy boıynsha dıssertasııalar múldem az qorǵalǵanyn baıqadyq. Sondaı-aq orta ǵasyr men qazirgi zaman tarıhy boıynsha da qorǵalǵan ǵylymı eńbekter kóńil qýantarlyq emes. Ásirese qazirgi zaman tarıhy máselelerine qatysty dıssertasııalyq jumystardy qorǵaý isine erekshe kóńil aýdarý qajet. Sonymen birge tarıhı tulǵalar boıynsha qorǵalǵan ǵylymı jumystar sany da mardymsyz.
Záýre ARYNOVA,
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri