Kitap sóreden – teatr sahnasyna

Realıstik proza ókilderi ózderi sezingen nárseni yńǵaıyn taýyp paıdalaný, jitirek kórý, anyǵyraq estý, durysyraq oılaý maqsatynda óner­diń ózge klassıkalyq túrleri­nen tásil alyp qoldanatyn úrdis bul. «Rábıǵany…» oqyp shyqqan Baq­qoja Muqaıǵa osy povesin rejıs­ser Raıymbek Seıtmetovke bergizgen ­de, Rákeńe shyǵarmany sahnalaý jó­nin­de sheshim qabyldattyrǵan da osy ­kontrapýnkt – prozadaǵy beıneliliktiń sahnalyq-teatrlyq beınelilikpen qabysýy bolatyn.

Sekeń aıtqan aqyldy alyp, kóp sozbaı, «Rábıǵany…» pesaǵa aınaldyryp bergen. Povest pen pesany salǵastyryp qaraǵanymyzda, sońǵysynda prozadaǵy negizgi jeli saqtalǵanyn jáne ol dramatýrgııaǵa tán zańdylyqtarǵa kóshirilgenin, soǵan saı kóp nárse muǵalimder­diń pedagogıkalyq keńesi retinde tańdalǵan jalpy jınalys arqyly syǵymdalyp berilgenin baıqadyq. Bylaı qaraǵanda avtor bul joly ómirde naqty bolǵan pedkeńestiń hattamasyn paıdalanyp otyrǵan­daı áser qalady, biraq ol povestegi tergeýshiniń jaýaptaýlary negizinde jasalǵan. Osy jerge povesten jalǵyz ózgeshelik – Ýátaıdyń álgi jınalysqa shaqyrýsyz buzyp-jaryp kirgeni, otyrǵandardy ashý-yzamen aıyptaıtyny jaıly jańa epızod engizilgen. Qysqasy, jigit Rábıǵanyń ólimine sol otyrǵan­dar­dy – muǵalimderdi kináli qylyp shyǵarady. Sonyń dálelindeı, buryn poveste ishteı bolsa da Rábıǵa ólimin áriptesterinen kórip kelgen Ulyqpannyń ózi ýaqıǵany «samoýbııstvo» retinde taný kerek dep salady. Biraq deıdi ol, bul ózin-ózi óltirýdi jasaǵan ózimiz – osy otyr­ǵan bárimiz, muǵalimder, jalpy kópshilik, búkil qazaq halqy. Mu­ǵalimderdiń kináli bolýynyń bir obektıvti jaǵdaıy bar – bizde us­tazdarǵa jaǵdaı jasalmaǵan, olar­ǵa qoǵam tarapynan yqylas, úki­met tarapynan qamqorlyq az, dep sa­baqtaıdy sózin. Osy jerge avtordyń azamattyq belsendi pozısııasynan týatyn daýsy aralasyp tur, ıaǵnı jalpy sanager ustazdar arasyndaǵy muǵalimderge materıaldyq jaǵynan da, rýhanı jaǵynan da memlekettik qoldaý kórsetilmegeni, olardy óki­met tárbıeshi dep emes, bar bolǵany óziniń ıdeologııalyq maqsattaǵy jan­torsyq qyzmetshileri kóretin­digi týraly belgili pikir anyq tóbe kórsetken.

Osy jáne ózge de faktiler 1992 jyly alǵash spektakl bolyp qo­ıylǵan pesa qolǵa birshama erkin­dik tıip, buranda bosańqyraǵan tarı­hı jańa jaǵdaıdyń áserimen bir­qan­sha ózgeriske túsip, prozalyq nusqa­dan belgili bir dárejede alshaqtaǵa­nyn kórsetedi. «Rábıǵadan…» ke­ıin prozalyq nusqa – «Sher tarqa­tý» áńgimesiniń negizinde jazyl­ǵan ekinshi pesa – «Qazaqsha ashy­lyp saıraý» komedııasynda áńgime­den tek sıýjettik qańqa men basty ıdeıa ǵana qalyp, basym bóligi jańa kórinistermen jazylǵan, ıaǵnı ony prozalyq nusqanyń jalǵasy (sıkvel) deýge bolady, al «Rábıǵa…» pesasy povestiń dramatýrgııalyq versııasyna kelińkireıdi. Al bulardan basqa úsh pesasy – «Jeltoqsan jeli», «Kúzgi romans» jáne «Im­perııadaǵy» kesh» Sekeń proza nus­qasynsyz jazǵan túpnusqa dúnıeler. Prozaık jazýshy osylaısha aıaq asty­nan, bir adamnyń bir aýyz sózi­niń yqpalymen, ózi úshin tym jańa janr – dramatýrgııaǵa kelgen. Bul kezdeısoqtyq pa, zańdylyq pa? Álde taǵdyrdyń retti kezdeısoǵy ma?

Asylbekulynyń prozasy beı­neli, ony oqyǵanda ádettegideı syrt­qy sezý, dám sezý emes, kózapara sezi­nýlerden týatyn qyzyq bir assosıasııalar paıda bolady dep. ­1970–2000 jyldardaǵy qazaq qoǵa­my­nyń qaıshylyqqa toly qym-qıǵash ómiriniń júrek dúrsi­lin qapysyz sezinip, onyń áleýmet­tik, psıhologııalyq kartınasyn kóz aldymyzdan beıne bir kórkem fılm kórgendeı kórip otyramyz. Sol sebepti onyń shyǵarmalary oqyrmannyń qulaǵyna ǵana estilip qoımaıdy, kózine de aıqyn kórinip otyrady, nátıjesinde shyǵarma­dan alynatyn estetıkalyq lázzat kemeline kelip, tolyǵa túsedi. Osyny Sekeńdi dramatýrgııaǵa alyp kelgen kóp sebeptiń ishindegi eleýlisi deımiz.

Ekinshiden, Serik Asylbek­uly – prozasyn kúndelikti ómirden týatyn naqtylyqtarǵa quratyn jazýshy. Demek dramatýrgııa – S.Asylbekulynyń «pesa jazǵan jaqsy, spektakl bolyp qoıylsa jurt kóp kóredi» degenge áýleki­lenýi emes, prozasynyń logıkalyq jalǵasy bolýy múmkin.

Sekeń – 86-nyń jeltoqsanynda alańǵa barǵandardyń biri. Bul kisi ýaqıǵanyń birinshi kúni dál jastarmen ıin tiresip qatar turmaǵan, tek keshkisin jazýshy qyzmettesteri – Qajyǵalı Muhanbetqalıev, Mereke Qulkenov, Jumabaı Shashtaıuly­men birge kelip, alańdaǵy jaǵdaıdy óz kózimen kóredi. Jigitterdi aıt­paǵanda, úıdiń irgetasynan olarǵa taqtatas opyryp julyp beremiz dep, tyrnaq kóbelerin qanǵa boıa­ǵan qyzdarymyzdy da kórgen. «Biz senderdiń qulaqkesti quldaryńyz emespiz, al sizder bizge qojaıyn emessizder» dep tistengen Rábıǵanyń sińlilerin kórip túrshikken, dene terileri qazottanyp. Bul kórinisterge – jastardyń jumǵan judyryqtaı toptasa qalǵan yntymaǵyna, bir kisideı etken áreketterine, bir kisi­deı alǵan demderine qarap qatty tań­ǵalady. «Bul neden, qalaı boldy, áli kúnge jumbaq», – dedi dramatýrg keıingi bir sózinde. Sol kórinis sol jerde jazýshynyń mı qabatyna máńgi-baqılyqqa kirip, shyqpaı jatyp alǵan. Jatyp alǵan da, ekinshi jáne úshinshi kúnderi ony alańǵa qaıtadan bastap ákelgen. 18-jeltoqsanda – kóterilistiń sońǵy kúni kúshtik qurylymdar demons­tranttardy alańnan yǵystyryp, oramdardy qorshaýǵa alyp ustaı bastaǵanda birin-biri tanymaıtyn bir jigit, bir qyz – úsheýi sol mańdaǵy kópqabatty úıdiń aýlasyna kelip enedi. Abalaǵan ıtterdiń daýsy estilip turady. «Myna páterdiń esigi sál ashyq tur ǵoı, kireıik, qazaqsha radıo sóılep jatyr, qazaqtar shyǵar, ustap bermes», – deıdi qyz bala jandármen. Ekeýi ishke kirip ketedi de, Sekeń buǵaýdan sytylyp shyǵyp, SMÝ-15-tegi jataqhanasyna túndeletip oralady. Odan arǵy oqıǵany jazýshylyq qııalmen jetiktirip, arada toǵyz jyl ótkende pesa etip jazyp shyqqan.

«Jeltoqsan jeli» (alǵashqy aty – «Bir túngi oqıǵa») – Serik Asyl­bekulynyń «Rábıǵadan…» keıingi kórermenniń ystyq yqylasyna bó­lengen dramalyq shyǵarmasy. Mu­nyń basty sebebiniń biri, bizdińshe, sıý­jet jelisiniń taǵy da ómirdiń ózi­­­­nen alynýynda bolsa kerek.

1986-nyń 16-18 jeltoqsanyndaǵy tarı­hı kóterilistiń pesaǵa taǵan ­bo­lyp tartylýy, oqıǵa jelisinde fon re­tinde oınap turýy ǵana emes, sol bir túngi oqıǵanyń natýral ómirden rea­lıstik ómirge kóshirilýi, ıaǵnı ómirde kámil bolý yqtımaldyǵy shyǵarmanyń básin birden arttyryp jibergen. Avtor sol realdy ómirdi kórkemdik shyndyqqa aınaldyrý barysynda alty adam – alty keıipkerdiń qatysýymen óte­tin bir ǵana mezgil aıasy – tún mez­gilinde álgi alty kisini úshke bólip, árqaısysyna óz bastaryndaǵy problemany sheshkizip qoıý arqyly ıdeıa, taqyryp aıasyn barynsha keńeıtedi, onyń ústine sol negizde sıýjettik oqıǵanyń mezgil aıasyn 1986-dan 1950-jyldarǵa, ıaǵnı otyz jyldyq kezeńge shegerip ulǵaıta­dy. Sóıtip, M.Bahtın aıtqan hrono­top, bul jerde asylbekovtik meken­shaq, endi prozasynan dramatýr­gııa­syna sátti qonys aýdarady. Qazaq dramatýrgııasynda az keıipkermen úlken, tolǵaqty másele kóterýdiń ilki tájirıbeleri – Muhańnyń «Dos – Bedel dosy», Shyńǵys Aıtma­tov pen Qaltaı Muhamedjanovtyń «Kóktóbedegi kezdesýi» jáne Tólen Ábdikovtyń «Biz úsheý edik» pesasy bolsa, solardyń ishinen hronotop boıynsha «Kóktóbe…», «Jeltoqsanǵa…» jýyq keledi, al tarıhı oqıǵalylyq, sıtýasııa oqys­tyǵy, aıqyn saıası-áleýmettik ún, odan týatyn shıryqqan tartys jáne bolǵan oqıǵanyń tarıhı merziminiń búgingi kórermenge taıaý turýy jaǵynan sońǵy pesa kósh basynda.

Ondaǵy negizgi má­sele – Jeltoq­san kóterilisiniń saıa­sı astaryn ashý ıakı osy taqy­ryp boıynsha oryn alyp otyrǵan dramatýrgterimiz­diń «ishki senzý­ra­synyń» seńin sógý, bálkı hal­qymyzdyń táýelsizdik, ult­tyq qadir-qasıet jolynda qalaı kúreskenin azat oıly jas, arly qartań ǵalym jáne osy zamannyń julymyr py­syq ǵalymsymaǵy – «keńseniń» júl­deli salpańqulaq seksotynyń beıne­sin jasaý arqyly kórsetý ǵana emes. Avtor bir túnniń oqıǵasy negizin­de taqyryp aıasyn barynsha keńeı­tip, Jeltoqsanǵa ákep soqtyrǵan sebepter jóninde oılanady, taldaý jasaıdy. Osy oraıda jastardy «búkilodaqtyq spesnazǵa» kirpik qaqpastan ustap beretin, sanasy ımperııalyq klıshemen «aǵarǵan» ulttyq nıgılıstiń tıptik obrazyn jasaýy – dramatýrgtiń zaman «nervisin» dál basqan daýsyz tabysy. Sol Tımýr Kaldybaıchqa qarap otyryp, jaýdyń syrttan kelmeıtinin, jaý óz ishińnen shyǵatynyn jáne sol ishten shyqqan shubar jylannyń ýy bárinen de zárli keletinin túshirkene sezinesiń.

Avtor sanany otarsyzdandyrý problemasyn munymen shektemegen. Sol Jeltoqsan kúnderi jetpis jyldy kózine shybyrtqy tıgen attaı qorqynyshtan zapy bop qalǵan halyq bárin bilgendikten, bárin túsingendikten boı balap, kóshege shyqpaǵanyn uqtyra kep, esesine kózderine shybyrtqy tımeýi sebep­ti maksımalıstik-romantıkalyq al­­byrttyqpen shyndyq izdegen, du­rystyq izdegen jastardy da deco­lonization aýqymyna ákep qo­sa­dy. Sol arqyly «Rábıǵanyń mahab­batynda» bastap kóringen ta­qy­ryp – jastardyń óz zamany­nyń – jańa zamanynyń – jańa shyn­dy­ǵyn izdeýi, sol jolda kúresýi, sol jol­­da qurban berýi endi pesada jal­­ǵa­syn tapqandaı bolady. Proza­nyń­ dramatýrgııalyq versııasy­­nyń kelesi avtordyń bir dramalyq týyn­dysymen úndesýi shyǵarmashy­lyq dıapazonnyń keńdigin kórse­­te­­di jáne saıyp kelgende osynyń ózi ­­­biz ilgeride «magııalyq ultshyl­­dyq» dep ataǵan tól shyǵarmashy­lyq ádispen oryndalǵan – rıtýal­dyq-rámizdik qabat: ómirlik maqsat jolynda ózin qurbandyqqa shalý, ıaǵnı jazyqsyz jan beretin maqtuldyq arqyly qazaqtyń rýhanı sýbstansııasyn kórkemdelgen shyndyq kómegimen tanytý – qazaq jazýshylary buryn arnaıy toqtalmaǵan jaǵdaı. Ádebıetinde buryn arnaıy sýrettelmegen jaǵdaı.

Budan sońǵy «Kúzgi romans» pen «Imperııadaǵy» kesh» dramatýrg retinde Serik Asylbekuly­nyń oılaý júıesi obrazdyq faza­dan sımvoldyq fazaǵa ótkendigin yspat etti. «Jeltoqsan…» men «Kúzgi…» ara­syn úsh jyl ýaqyt – avtordyń drama janryn, onyń álemdik úzdik úlgilerin qýyp júrip oqyp, keıin­gi jyldary dramatýrgııada biraz ysy­­lyp, óskeleńdegenine aıqyn dá­lel. Bularda avtor jańa taqyryp taýyp, endi adamdardyń, sonyń ishinde bir otbasyndaǵy, bir toptaǵy adamdardyń qarym-qatynasyndaǵy ómir dramasyn, ishki dramasyn uzaq ańdap, tereń barlap baryp ashady. Biraq kádýilgi melodrama ıakı adamaralyq qarym-qatynas spektakli dárejesinde qalyp qoı­maı, taqyrypty áleýmettik-psı­hologııalyq drama deńgeıine kó­tergen. Syrt qaraǵanda, pesanyń aty «Kúzgi romans» – jasamys erkek pen gúldáýreninen ótip bara jatqan kelinshektiń keshikken mahabba­tyn nusqaıtyndaı bolyp kóringeni­men, mazmun jaǵynan bir shańyraq astynda ómir súretin eki jannyń kózqa­ras, dúnıetanym úılespeýshiligin arqaý ete otyryp, jalpy qoǵamdaǵy dúnıetanym, kózqaras qaqtyǵysyna deıin ulǵaıǵan. О́mirde ne qymbat – baılyq-barlyq, materıaldyq ıgilik qymbat pa, álde naǵyz súıispendik sezim, jalpy rýhanı dúnıe qymbat pa degen tańdaý erli-zaıypty­nyń arasyndaǵy kıkiljiń deńgeıi­nen asyp, búginde búkil qoǵam bop talqylap, tipti ony ekige jaryp jatqan pragmattyq-materıalıs­tik jáne ıdealıstik-romantıktik bóliniske degen eki túrli kózqaras­qa kelip tireledi. Osy jerde avtor ıdealıst kúıeýiniń shyǵarmashy­lyq rýhanılyǵyn qabyldaı almaıtyn bazarshy pragmat zaıyby­nyń beınesi arqyly jalpy zııaly qaýymnyń qoǵamdaǵy qazirgi ornyn, halin kórsetip, sıtýasııany naqtylaı túsedi. Materıalıstik qoǵamnyń bul áleýmettik tarapqa, ıaǵnı ıntellegensııaǵa – obek­tıvti túrde jalpy rýhanı adamdarǵa – shy­ǵaryp otyrǵan úkimi aýyr: zııaly-zııandy sender, beıshara adamdar, elder bir-biriniń qoń etin qasqyr bop oıyp jep jatqan zamanda naryq máshınesi dońǵalaǵynyń astynda taptalyp, bekerge ólesińder, tipti zaman tilegine áste saı kelmeıtin bul mesheý ómir taqyretteriń­men basqalarǵa da, sonyń ishinde óz ná­sil-nesibińe de kúldeı zııan tıgizip júrsińder deıdi. Avtorlyq pozısııa ómirdiń ózindeı kóne bul sosıal-darvınıstik kózqarasty qa­byldamaıdy, ol, kútkenimizdeı, ıdealısterdiń ústem shyǵatyny­na, sóıtip qoǵamnyń kóp bóligi qalaı­da izgilenetindigine senedi (nemese sengisi keledi).

Iá, zamana kóshiniń rýhanı evolıý­sııa­sy­nyń shyndyǵyn adalynan alǵaýsyz shynshyldyqpen kelistire beınelep bergen S.Asylbekuly­nyń «Imperııadaǵy» kesh» kitabyna engen biz joǵaryda toqtalǵan bul bes dramalyq shyǵarma, menińshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń Áde­bıet pen óner salasy boıyn­sha beriletin Abaı atyndaǵy Memle­ket­tik syılyqty alýǵa ábden laıyqty.

Maqsat Táj-Murat,jazýshy-esseıst, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri