Abaı hakimdigimen, oıshyldyǵymen, el bıleý ónegesimen, aqyndyq, kompozıtorlyq, aýdarmashylyq, sheshendik-tapqyrlyq ónerimen aıryqshalanady. Abaı qubylysy degenimiz – rýhtar álemi («Rýh – Rabbymnyń qupııasy»), syrlar dúnıesi, kórkem oılar ǵajapstany.
Hakimniń ǵylymı dúnıetanymy jetkinshek shaǵynda Ahmet Rıza medresesinde oqyǵan 1857–1860 jyldary qalyptasqan deýge bolady. Munda shákirtterdiń oı-órisin, kózqarasyn, tanym-biligin tereńdetetin pánder bolǵan. Atap aıtqanda, túrik, Eýropa, arab-parsy, orys tilderi, ıslamtaný, Quran ilimi, ádebıet, tarıh, kórkem jazý men maqamdap oqý, geografııa, astronomııa, medısına, jaratylystaný. Mundaı oqý baǵdarlamalary Shyǵystyń klassıkalyq medreselerinde jáne Qazan qalasyndaǵy «Muhammadııa», «Kasımııa», Ýfadaǵy «Ǵalııa», Troıskidegi «Rasýlııa» medreselerinde oqý jospary meılinshe ártarapty qamtylǵan («Ǵalııa» medresesinde ǵun, ýgro-fın, mońǵol, Edil tatarlary men Sibir tarıhy, zańtaný, algebra, geometrııa, fızıka, psıhologııa, hımııa, pedagogıka pánderi oqytylǵan).
Abaı rýhy – máńgilik! Ult sýretkeri Muhtar Áýezov «Abaı joly» epopeıasynda uly aqyn jalǵannan ótkende: «Altyn terek, arshyǵa qulash urǵan ardaqty azamat, sen ólmeısiń!» degeninde beımálim ólsheýsiz syr, ǵaryshtyq tanym bar. Qurannyń «Ál-Býrýj» súresiniń 15-aıatynda Alla «Uly Arshynyń ıesi» deıtin qasıetti uǵym-sóz bar. Arshyny segiz perishte joǵary ustap turady («Al-Haqqa» súresi, 17-aıat). Alla «Búkil Arshynyń joǵary dárejeli Bıleýshisi» («Ǵafır» súresi, 15-aıat). Uly Arshy jeti qat jerden de úlken Jaratýshynyń ǵalamaty jáne onyń ulylyǵyn málimdeıdi («Qasıetti Quran: maǵynasy men túsiniktemeleri. E.Ońǵarov, N.Muratáli. – Nur-Sultan: 2020, 943-bet).
Osy bir tereń maǵynaly beıneli oralymda («Arshyǵa qulash urǵan»), Máshhúr Júsipshe aıtqanda, Quran qaǵıdattarynyń rýhyn bolmysyna darytqan hakim Abaıdyń asyl sózderine «ólim joq, tozý joq, eskirý joq, bir asyl jaýhar. Abaıdyń burynǵy sózderi em dárideı kózge totı edi» dep, bajaılap baıan etedi (Máshhúr Júsip. Shyǵarmalary. 8-tom. Pavlodar, 2006, 98-bet.).
Amerıkalyq jýrnalıst-jıhangez Djordj Kennan «Sıbır ı ssylka» deıtin kitabynda (London, 1891) 1885–1886 jyldarda Semeı, О́skemen qalalarynda, Altaı, Katonqaraǵaı, Marqakól, Shyńǵystaý óńirlerinde bolǵanyn jáne Abaıdyń bilimi, adamgershiligi jaıyndaǵy málimetterin keltiredi.
Dj.Kennan Semeı qoǵamdyq kitaphanasynyń bastyǵy, zańger A.Leontevtiń Abaı týrasyndaǵy pikirin bylaısha jetkizedi:
«Kerek deseńiz, bul kitaphanadan qazaqtarǵa deıin paıdalanady. Men Ibrahım Qunanbaev degen qart oqymysty qazaqty bilemin. Ol kitaphanaǵa turaqty oqyrman bolýmen tynbaı, tipti Mıll, Bokl, Dreper sııaqty avtorlardyń kitaptaryn oqıdy. Onymen kezdesken alǵashqy kúnniń ózinde-aq ol óziniń bilim, parasatymen tańǵaldyrdy. Ol menen ındýksııa men dedýksııanyń arasyndaǵy aıyrmashylyqty aıtyp berýdi surady. Sodan beri men onyń aǵylshyn fılosoftarynyń eńbegin túbegeıli oqyp, úırenip júrgendigine jáne men ataǵan avtorlardyń barlyǵyn túgel oqyǵandyǵyna tolyq kózim jetti. «Eýropadaǵylardyń oı-órisiniń damýy» atty Dreperdiń kitaby týraly men odan eki tún qatarynan emtıhan aldym» (Djordj Kennan. Sıbır ı ssylka. Spb., 1906. s.62-63).
Sondaı-aq qyzǵylyqty bir derek D.M.Lvovıchtiń «Po kırgızskoı stepı» (Petrograd, 1914, s.46) deıtin eńbeginde bar eken. Ol Torǵaı ýezinde Qarasý aýlynyń ánshisi Nurǵoja Ybyraı Altynsarınniń tabıǵat lırıkasy jaıynda jáne Nurpeıistiń úıinde qart jyrshy Abylaı Qarabatyrovty tyńdaǵanda mynadaı oı jibin sabaqtaıdy:
«...Dombyra tartyp, óleń aıtqanyna aıran-asyr qalǵanymdy aıttym Abylaıǵa. Sodan soń taǵy da bir án salyp berińiz, kóńildirek bireýin aıtyńyz dep qolqaladym... Ol kóp bálsingen joq. Dombyrasynyń qulaq kúıin keltirip ap, eskektete qaǵyp-qaǵyp jiberdi de, shyrqap ala jóneldi. Alǵashqy án sııaqty mynanyń da áýeni sherli eken. Al sózi she... Sózi qandaı tamasha edi, shirkin... Rasymdy aıtaıyn, alǵashqyda óz qulaǵyma senbedim... Kári qazaq ózge birdeńe emes, Tatıananyń Onegınge arnaǵan hatyn ándetip aıtqanyn kóz aldaryńyzǵa elestetip kórińizshi...»
Abaı M.Lermontovtyń «Ispoved» atty jyryn «Bosqa áýre bop keldiń be taǵy munda?» deıtin taqyryppen aýdarǵan. Túpnusqada 84 jol, Abaıda 64 jol. Abaı orys aqynynyń kórkemdik-fılosofııalyq dúnıetanymyn, sýretkerlik qoltańbasyn, ıntýısııasyn, rýhanı bolmysyn ári orys tiliniń rýhyn, syryn, boıaýyn, ekspressııasyn túbegeıli túsinip, suńǵylalyqpen, úzdik sheberlikpen aýdarǵan.
Alǵashqy shýmaqtyń ózinde lırıkalyq qaharman jar jaǵasynda tursa da, alpys batpan azap shekse de zilmen sóıleıdi. Pyraq minip izdeseń de, taǵdyr talqysyna, tirshilik tartysyna túsken beıkúná bekzat ýyzdaı ýyljyǵan oǵylan ne degen júrek jutqan qaısar er dersiń!
«Bosqa áýre bop keldiń be taǵy munda?
Húkimshi shaldar máz bop otyr ma onda?
Anturǵandyq qylyǵyn Alla isi dep,
Nandyrar qandaı sopy, qandaı molda?
Meni óltirdi-aq, ne paıda osylarǵa?
Meniń ómirim olarǵa qosylar ma?
Ol shaldar qyrshyn jasty qıǵanmenen,
О́z boıyna japsyryp tushynar ma?»
Abaı munda qazaq qara óleńiniń qudiretin tanytqan. Jyr bastan-aıaq áserli, kúıinishti. Oqyrmandy ustaranyń júzinde, ıneniń ushynda ustaıdy. Quddy óli men tiriniń aıtysyndaı. Kúndeı kúrkiretip, kúıdeı kúmbirletip aıtady, daýylsha údep burqaıdy.
Sopy, molda, húkimshi shaldar men erkindik ańsaǵan jastyń teketiresi. «Anturǵandyq qylyǵyn Alla isi» dep oılaǵan ant atqandar jasqa ólim buıyrýly. Jas jaınaqty jer jastandyrsa da, «qaınap turǵan qanyn» urttasa da kógermeıdi.
«Sopysynsyn, «Haq» desin, «Haqty» umytsyn,
Ádiletsiz bir jastyń basyn jutsyn.
Qaınap turǵan qanymdy ishkenmenen,
Qańsyǵan, qaıtqan ishin ne jylytsyn?»
Qanypezerler ólimge qııar, qara jerge kómer, mola qyla almas, qurdymǵa jibere almas, sonda da «jer tompaıtpaı» qoımas, molaǵa kelgende qaltyrap-dirildep selkildegen shaldardy «Basqysh bolyp aspanǵa shyǵara almas» deıdi. О́ıtkeni olar abyroıdan ada bolǵandar, qarǵysqa ushyraǵandar, ardan bezgender, bezbúırek mundarlar.
«О́ltirer, jerge tyǵar, mola qylmas,
Súıtse de jer tompaıtpaı qoıyp bolmas,
Dirildep sol molaǵa shyqsa shaldar,
Basqysh bolyp aspanǵa shyǵara almas».
Bas keıipker shyrmaýyqsha shyrmaǵan túıdek-túıdek qasiretti oılardy bir zamatta serpip tastap, bulttan shyqqan kúndeı jarqyrap, saltanatty sarynǵa kóshedi. Jaratylystyń jaınaǵan nurly dıdaryn, kórkem saltanatyn bylaısha móldirete sýretteıdi.
«Aı, juldyz, aǵarǵan tań, jaryq kún bar,
Jazǵy qus, japyraqta qandaı min bar?
Kúndizgi hareketten bosaǵanda,
О́zińe óziń tıgen tátti tún bar».
Tańǵajaıyp tabıǵattyń sáýleti. О́mirdiń qımas sátteri, tirshilik qyzyqtary. Qazaqy oralymdar, qyzyqty sýretteýler. Jas batyrdyń dúnıeden tatar qyzyǵyn ishi tar shirkinder kóp kórgendeı. Qulashyn keń dúnıege erkin jaımaǵan soń, kórkem ister tyndyrýǵa múmkindik bolmaǵan soń, artyńda iz qaldyrmaǵan soń, «qur keýdege ómirdiń nesi dári?» dep túńiledi. Kelmestiń kemesine minýge, o dúnıege sapar shegýge, qurdymǵa joǵalýǵa yńǵaılanady.
«Men – sen emes, jas kúnim jaınap turǵan,
Júrekte túrli talap qaınap turǵan.
Sender súrdiń, men de ómir súrmes pe edim?
Bir shyraq sóner, keter saýlap turǵan».
Ozbyrlardyń maqsaty maǵynasyz, beımálim, al meniń ishki syrlarymdy bilseńder dep shynaıy tilegin, júreginiń tap-taza syryn jetkizedi. Rasynda, kóńil degen – beınebir túpsiz teńiz, shegi joq álem. Hakim babalarymyzdyń «aq kóńilmen istelgen is aspannan da keń» degen naqylyn eske túsirgendeı. Kóńil degen bir bekzat. Poezııanyń kórkemdik qýaty, tili – aqynnyń darqan kóńiline de qatysty. Estiniń bilgeni, oqyp-toqyǵany, syrdy saqtaýy (danalyqtyń belgisi) ıakı barshasy ishki dúnıeniń qazynasy, qut-berekesi:
«Meniń keýdem senderge sandyqpen teń,
Múmkin bolsa, qaq jaryp ashyp kórseń.
Ishin túgel kórgen soń óz kózińmen,
Tahqıq meni kúnákar, qý demes eń».
Sonda meniń jan tazalyǵymdy, páktigimdi kórip ılanasyń, raıyńnan qaıtarsyz degendi qadap aıtady.
Jaratýshy men adam balasynyń arasyndaǵy gýmanıstik qarym-qatynas, moral, etıka, ılahı zań, aqyl-esi, qol-aıaǵy bútin jannyń óz qalaýymen jaqsylyqqa, muratqa, ımandylyqqa jetýi – Islam dininiń qundylyqtary. «Iman – jaqsy isterdiń ónip shyǵatyn dáni». Endeshe, ary da, jany da, qoly da taza jas jolbarys sen monastyr «Alla isi» dep jaýyrdy jaba toqyp is isteseń de, qaıyrsyz dep bil deıdi.
«Meıli óziń, monastyr qylǵan isti
Alla isi dep kóńlińde kórseń kúshti.
Haq salǵan jol keýdemde bir zakon bar,
Ony Qudaı ózgeńnen kem demes-ti.
Aqtyǵymdy biledi sol kókirek,
Sol zakonge bıletken bizdiń júrek.
Alla bergen haýipti osy syrym
Kórge birge ózimmen barsa kerek».
Haqtyń joly – adamshylyqtyń joly. Rýh, syr – Rabbyńnyń qupııasy. «Haq salǵan jol – keýdemde bir zakon bar» – osynaý ǵajaıyp jyrdyń boıtumary, júregi. Bas qaharmannyń máńgilik ustanymy, urany, onyń kókiregi tola aq nur, móldir syr. Osy úzindidegi «monastyr» uǵymy Abaıdyń erýdısııasyn ańǵartady. Orystarda «V chýjoı monastyr so svoım ýstavom ne hodıat» deıtin mátel bar. Árbir monastyrdiń ózindik erejesi bolǵan.
Adamzat tarıhyndaǵy áıgili danyshpan tulǵalar taǵdyrynan oı túıgen oıshyl Abaıdyń «hıkmet sózderiniń» ishinde «Sokratka ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa órtegen, Ǵaısany darǵa asqan, paıǵambarymyzdy túıeniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe kópte aqyl joq. Ebin tap ta, jónge sal» deıtin tarıhı derekter bar. Minekı, adamzat tarıhy, tulǵalar taǵdyry – tragedııa. Demek «bosqa áýre bop keldiń be taǵy munda?» óleńiniń sońǵy shýmaqtary er ólimimen (qyran búrkittiń tasqa soǵylyp óletinindeı) aıaqtalady:
«Qazir tiri, dúnıege men de ortaqpyn,
Osy kún batpaı, batyp joǵalmaqpyn.
Aldyńdaǵy asaý jas qaınap turǵan,
Men bolmaspyn – bir ýys topyraqpyn». Bul – tragedııalyq jyrdyń túıindemesi.
Dana M.Áýezovtiń: «Teginde, Abaıdyń Lermontovtan jasaǵan aýdarmalary áli san ret naqtylap, tereńdep tekserýdi talap etedi» dep jazǵany HHI ǵasyrda da kókeıkesti. Poezııasynyń máni, sıpaty, qundylyǵy ólsheýsiz. Demek Abaıdyń ataly oı-pikirleri, ulylyqqa tunǵan jalpyadamzattyq teńdessiz qundylyqtary men qaǵıdattary – halyqtyń rýhanı órkendeýiniń qubylanamasy.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor