Tranzıttik dálizdiń múmkindigi mol

Júk aǵyny artady

Buryn júk tasymaldaýshylar Aqtaý qalasynyń ishimen júrýge májbúr bolsa, endi teńiz aılaǵyna Jetibaı aýyly arqyly kesip ótedi. Sóıtip, ýaqyt únemdeıdi.

Elimiz ashyq teńizben shektespese de jer kindigi – Eýrazııa keńistiginde, óte qolaıly aýmaqta ornalasqan. Shyǵys pen Batys arasyndaǵy saýda aınalymy sý joldary arqyly aılap saparlasa, qurǵaq jolmen qazaq jerin kesip ótip, dittegen núktege 12-13 kúnde jetedi. Bárinen ýaqyt qym­bat, qazirgideı kezeńde qaı­sy baǵyt­tyń  tıimdi bolaryn sharta­raptaǵy barlyq el kórip-bilip otyr. Demek, tran­zıtti úılestirý, ushtastyrý isi ońalsa, ekonomıkanyń bir tarmaǵy meılinshe óristeı túseri anyq.

«Kúre jol paıdalanýǵa be­rilgennen keıin Transkaspıı halyqaralyq tranzıttik dá­lizine elimizdiń aýmaǵy bo­ıynsha shyǵý ýaqyty 2 saǵatqa qysqarady. Jol qurylysyna otandyq mate­rıal­dar qolda­nyldy. Jańar­ǵan magıstralde mamandar temir­jol arqyly ótetin ótkel, 3 mal aıdaý ótkeli, joldy ýaqtyly kútip-ustaý­ǵa múmkindik beretin baza men 18 sý ótkizý qubyry ornatylǵan», deı­di Kólik mı­nıstri Marat Qarabaev.

«Kazlogistics» bas dırektorynyń minde­tin atqarýshy Talǵat Lesov te jýyrda kári túbekke at basyn tiredi. Aqtaý men Quryq porttaryn aralap, jumys barysymen tanysty. Quryq porty men «Sarja júk termınaly» JShS qyzmetin kózden keshirdi. «Quryq tranzıt» JShS ókilderimen kezdesip, port ınfraqurylymyn jańǵyrtyp, júk aǵynyn arttyrýdy, halyqaralyq tasymal jaǵdaıyn jaqsartýdy talqylady. Odan keıin «Aqtaý teńiz saýda porty» UK» AQ men «Aqtaý teńiz soltústik termınaly» JShS-na at ba­syn buryp, júk jetkizý tizbegin ońtaı­landyrýdy, ınnovasııalyq tehnologııa engizýdi, porttyń ekologııalyq turaqtylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birlesken jobanyń múmkindigine nazar aýdardy. Sóıtip, teńizdegi júk aılaqtarynda júrgizilip jatqan jumys­ty taǵy bir pysyqtady.

Kólik áleýeti artady

Jańa Transkaspıı baǵyttaryn damytý sharasy memleket basshylarynyń deńgeıinde sheshimin taýyp jatyr. Este bolsa, Astanada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pen QHR tóraǵasy Sı Szınpın «China-Europe Trans-Caspian Express» jańa jobasyn telekópir arqyly saltanatty túrde iske qosqan edi. Buǵan qarap Orta dálizdiń áleýeti aı sanap arta beretinine kóz jetedi.

Joba Eýrazııa keńistigindegi mýltımo­daldi kólik baılanystaryn jaqsartýǵa arnalǵan. Onyń ishinde «Orta dáliz» atalyp ketken Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń áleýetin keń paıdalanýǵa baǵyt­talǵan. Osy dáliz arqyly Qytaı temir­jol­dary budan bylaı da Ázerbaıjanǵa turaq­ty júk tasymaldaý qyzmetin uıymdastyryp otyr. «Qorǵas» shekara ótkelinen ótken júk Qazaqstan temirjolymen Kaspıı teńizindegi Aqtaý portyna jáne kemege tıelgennen keıin Baký portyna júzip barady. Sıannan júkti jetkizý shamamen 12 kúnde júzege asyrylady. Jańa qyzmet Qytaı men THKB jelisi boıyndaǵy elder arasyndaǵy saýdanyń damýyn jyldamdatady.

«Byltyr temirjol arqyly tasymaldanatyn júk kólemi 22 paıyzǵa artyp, 28 mln tonnaǵa jetti. Bul – rekordtyq kórsetkish. Lıanıýngan, «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» jáne Sıan qalasyndaǵy qurǵaq portta júzege asyrylǵan jobanyń nátıjesinde kólik-logıstıkalyq áleýetimiz edáýir artty. Qazirgi tańda «Aıagóz – Baqty» úshinshi trans­shekaralyq temirjol qurylysy júrip jatyr. Bul baǵdar Eýrazııa qurlyǵyndaǵy kólik-logıstıka qatynastaryn damytýǵa tyń serpin beredi», dedi Memleket basshysy.

О́z kezeginde QHR tóraǵasy Transkaspıı dálizi úshinshi transshekaralyq temirjol qurylysyn jedeldetetinderin aıtty.

«Bir beldeý, bir jol» bastamasy aıasyn­daǵy yntymaqtastyqty jalǵastyra beremiz. Qysqa merzimde taýar aınalymyn eki ese ulǵaıtý jóninde mindet qoıyldy. Biz saýda jáne ekonomıka, ınvestısııa, ındýstrııa­landyrý, kólik jáne energetıka sııaqty salalardaǵy baılanysty udaıy nyǵaıtý jóninde ýaǵdalastyq. Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamasynyń jol karta­syn iske asyramyz. Transkaspıı halyq­ara­lyq kólik baǵdary men elder arasyndaǵy úshinshi transshekaralyq temirjol qury­lysyn tezdetemiz. Sonymen qatar negizgi mıneraldyq resýrstar, balamaly energııa kózderi, ǵylymı-tehnıkalyq ınnovasııalar, avıasııa jáne ǵarysh, sıfrlandyrý sala­laryndaǵy damýdyń jańa baǵyttaryn birge ilgeriletýge nıettimiz», dedi Sı Szınpın.

Damýdyń sony úrdisteri

«Konteınerlik tasymaldyń ınnovasııa­lyq úrdisteri jáne mýltımodaldi stra­tegııa­lary» atty dóńgelek ústelde Trans­kaspıı halyqaralyq kólik baǵdary boıyn­sha júk aǵynyn ulǵaıtý men tıimdi­li­gin arttyrý úshin porttar arasynda opera­sııalyq táji­rıbe almasý áńgime ózegine aınaldy. Jıyn­ǵa eldegi teńiz porttarynyń ókil­deri, eks­porttaýshylar, júk ıeleri, beıindi mı­nıstrlikter, qaýymdastyqtar men basqa da ishki ekonomıkalyq qyzmet qa­tysýshylary, sondaı-aq «Kazlogistics» QKO bas dırektorynyń mindetin atqarýshy Talǵat Lesov qatysyp, saladaǵy suraýly má­se­lelerge nazar aýdardy.

Is-sharada óńirlik saýda men ekonomıkalyq damýda Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary mańyzynyń zor ekenine mán berildi. Osy baǵdardy logıstıkalyq tıimdilik pen ekonomıkalyq ósimdi arttyrý úshin qoldanýǵa nıet tanytqandar boldy. Negizi bul baǵdardyń damýyna elimizde memlekettik deńgeıde erekshe kóńil bólinip otyr. Parlament Senaty «Qazaqstan men Qytaı úkimetteri arasyndaǵy Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn damytý jónindegi kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy maquldady. Kelisimniń maqsaty – baǵdar boıynsha mýltımodaldi tasymaldaýdy damytý úshin avtomobıl, teńiz jáne temirjol kólik túrleriniń basymdyǵyn tıimdi paıdalanýǵa járdemdesý. Kelisim Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha júk tasymaldaý kólemin ulǵaıtýǵa jáne Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń odan ári damýyn­ jaqsartýǵa jol ashady.

Tereń óńdelgen ónimderdiń eksportyn arttyra bastaǵan bizdiń el úshin bul shara­nyń ıgiligi mol. Máselen, bıylǵy birinshi jartyjyldyqta temirjol kóligimen tasy­mal­danatyn shıkizattyq emes eksport kólemi ulǵaıdy. Alty aıda shıkizattyq emes júk eks­portynyń kólemi shamamen 10 mln tonnany quraǵan. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 7%-ǵa artyq. Atap aıtqanda, hımııalyq jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar 11%-ǵa, tústi metaldar 9%-ǵa, qara metaldar 15%-ǵa jáne bıdaı uny, tuz, ósimdik maıy 11%-ǵa artqan. Sonymen qatar QHR baǵytynda jal­py eksport kólemi kún sanap ulǵaıyp bara jatyr. Mysaly, bıylǵy jarty jyldyń ishin­de ósim 19%-dy nemese 6,8 mln tonnany qurady.

Osy jetistikterdi durys rettep otyrý úshin memlekettik organdar deńgeıinde arnaıy shtab qurylyp, jumys istep tur. Shtabtardyń otyrysy josparly túrde apta saıyn ótkiziledi. Onda barlyq másele tez arada qaralyp, oń sheshimin tabady.

Jańa baǵyt

Taıaýda alǵashqy konteınerlik poıyz Qa­zaq­stan arqyly Irannan Qytaıǵa «Soltústik – Ońtústik dálizi» arqyly ótedi. Sóıtip, Aprın qurǵaq porty men temirjol termınalynda Qytaı – Iran  – Eýropa temirjol dáli­ziniń birin­shi kezeńi iske qosyldy. Paıdaly qazba­lar tıelgen poıyz Inchebýrýnǵa baryp, Túrik­menstandy kesip ótip, bizdiń eldiń Altynkól stansasyna, odan ári Qytaıdyń Iý qalasyna jetedi. Poıyz 10 297 shaqyrymdy baǵyndyrady. Jol eki aptaǵa sozylady, bul – júkti teńiz arqyly jetkizýge ketetin ýaqyttyń jartysyna jýyǵy.

Elimizdiń Irandaǵy elshisi Ashat Orazbaı aldaǵy ýaqytta bul temirjol baǵyty Túrkııa­men, Eýroodaqpen jalǵasady degen úmit baryn aıtty. Buǵan deıin Reseı, Qazaqstan, Túrikmenstan jáne Iran «Soltústik – Oń­tústik» halyqaralyq kólik dálizi shyǵys baǵytynyń áleýetin sınhrondy damytýdyń 2024–2025 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyna qol qoıǵan edi. Ashhabad byltyr jyl aıaǵynda Túrikmenstan – Iran ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııanyń 17-otyrysy barysynda Tegerandy «Qytaı – Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» kólik-tranzıttik dálizi boıynsha tasymaldaýdy jandandyrýǵa shaqyrdy.

Odan sál buryn Túrikmenstannyń kólik jáne temirjol vedomstvosynyń ókilderi Qazaqstan, О́zbekstan, Iran jáne Túrkııadan kelgen áriptesterimen birge kelissóz júrgi­zip, sonyń aıasynda elimizde jańa kóliktik-tranzıttik dálizdi qalyptastyrý týraly kelisim jobasy ázirlendi. Qytaıdyń Iran arqyly EO-ǵa barýy talqylandy.