BALALARDYŃ QUQYǴYN QORǴAÝ – BASTY MÁSELE

Halqymyz “Áke – asqar taý, ana – baýyryndaǵy bulaq, bala – jaǵasyndaǵy quraq” degendeı, ómir urpaq jalǵastyǵynan turady. Tabıǵattyń kemeldigi sol, eger elde balasy da, jasy da, egdesi de, qarty da, qys­qasy, barlyq býyn ókilderiniń tepe-teńdigi saqtalmasa, úndestik pen úılesimdilik zańy buzylady. Sońǵy eki jylda balalardyń quqyǵyn qorǵaýǵa qatysty birneshe zań qabyldandy. Atap aıtqanda, Birikken Ulttar Uıymynyń adamdardy, ásirese, áıelder men balalardy satýdyń aldyn alý men jolyn kesý jáne ol úshin jazalaý týraly hattamasyn bekitýdi qarastyratyn zań qabyldandy. Sol sekildi “Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq aktilerine otbasy úlgisindegi bala­lar aýyly jáne jasóspirimder úıleri máseleleri bo­ıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Zańda jetim balalarǵa jáne ata-ana­synyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan ınternattyq bilim berý uıym­da­ry­nyń janynan derbes mekeme retinde jasóspirimder úılerin ashý máselesin zań­na­ma­lyq turǵydan retteý qarastyrylǵan. Sondaı-aq elimiz “Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Balalardy qorǵaý jáne balany she­tel­dik asyrap alýǵa qatysty yntymaqtastyq tý­raly konvensııaǵa qosylýy jáne ony ratı­fı­ka­sııalaýy týraly” Zań qabyldady. Men osy zań jobasy boıynsha qurylǵan jumys tobynyń jetekshisi boldym. Endi balalar úı­inde tárbıelenýshiler jóninde oı qozǵaý úshin birqatar derekterge nazar aýdarsaq. Naqty mysaldarǵa súıensek, búgingi tańda Qazaqstannyń barlyq óńirindegi qalalarda ornalasqan balalar úıinde 15 myń 116 bala tárbıelenýde. Solardyń 8 myńnan astamyn asyrap alýǵa bolady. Al Qazaqstan azamattary asyrap alǵan balalar sany 28 myń 829-ǵa jetken. Sheteldik azamattardyń asyraýǵa alǵany 8 myń 169 bala eken. Shetelge ket­ken balalardyń qatary 2009 jyly 2008 jylǵa qaraǵanda 40 balaǵa azaıa túsken. Degenmen de, asyrap alý máselesinde de to­lyq sheshimin tappaǵan túıtkilder bar. Son­dyq­tan balalar quqyǵy týraly konvensııanyń baptary negizinde ulttyq zańnamamyzdy jetildire túskenimiz jón. Qazir Májiliste “Neke jáne otbasy týraly” kodekstiń jobasymen jumys isteý aıaqtalyp keledi. Osy kodekske Parlament depýtattary jańa baptar engizdi. Iаǵnı, balany asyrap alatyndarǵa ta­lap kúsheıtildi. Aıtalyq, dástúrli emes jy­nystyq qatynasqa beıim adamdarǵa, otbasynda ákesi ne sheshesi bolmaǵan jaǵdaıda, buryn sottalǵan­darǵa, 50 jastan asqandarǵa, materıaldyq jaǵdaıy kótermeıtinder men turǵyn úıi joq áýlet­te­r­ge balalardy asy­rap alýǵa tyıym salynyp otyr. Bul durys sheshim dep esep­teımin. О́ıt­keni, ár bala yntymaǵy ja­ras­qan, berekeli otba­synda meıirimge bó­lenip, baǵy janýy tıis. Onsyz da qam­kó­ńil balalardyń júregi ja­ralanbaǵany jón. Keıin onyń quqyǵyn qorǵap júrgennen góri, ondaı jaǵdaıdyń aldyn alǵanymyz abzal. Osy kodekste balany asyrap alý úderisin júrgizý qyzmetin kórsetetin agenttik qurýǵa ruqsat etetin jańa bap bolmaq. О́ıtkeni, zańdy túrde osy máselemen aınaly­satyn, naqty jaýap beretin agenttik qajet. Balany asyrap alýdyń úsh túrli negizi qarastyrylǵan. Qamqorlyqqa alý, patronat (kútimge alý) jáne asyrap alý. Patronatqa ǵana járdemaqy tólenedi. Aı saıyn bala kútimine 10 AEK kóleminde aqy beriledi. Tárbıeshige 14 myń teńge shamasynda eńbekaqy qarastyrylǵan. Patronattyq tárbıege 2009 jyly jergilikti bıýdjetten 605 mln. teńge bólingen. Bul aldyń­ǵy jylmen salystyrǵanda 170 mln. teńgege kóp. Áli de bala asyrap alǵysy keletin Qazaqstan azamattary barshylyq. 2010 jylǵy 1 qańtarda esepke alynǵan málimet boıynsha, bala asyrap alǵysy keletin óz azamatta­rymyzdan túsken 1195 ótinish bar eken! Barlyq ata-ana da deni saý balany asyrap, alǵysy keletini jasyryn emes. Sonymen qatar, balalardyń ulttyq tegi men jas ereksheligine de qaraıtyny belgili. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń esepteýi boıynsha, aı saıyn bala kútimine tólenetin 10 AEK aqyny nazarǵa alsaq, el bıýdjetinen 4 mlrd. teńge bólinýi tıistigi belgili bolyp otyr. Eger osy másele taıaý keleshekte sheshimin tapsa, kózderi jaýtańdaǵan jetim balalardyń basym bóligi durys tálim bere alatyn, meıirimdi shýa­ǵymen qarsy alatyn otbasynda tárbıe­lenetin bolady. Kelesi másele – balalar úıiniń túlegi. Jyl saıyn balalar úıinen eki myńnan astam jasóspirim túlep shyǵady. Iаǵnı, qattyraq aıtqanda, shyǵarylady. Ári qaraı olar óz kúnderin ózderi kóredi. Biri oqýyn jalǵastyrsa, ekinshileri jumysqa ornalasady. Balalar úıinen shyqqandarǵa óte qıyn ekeni eshkimge de jasyryn emes. О́ıtkeni, turǵyn úı joq, bu­ryn­ǵy kezdegideı oqý oryndary men kásip­or­ynd­ar­dyń jataqhanalary joq. Qamqor bolatyn týys­tary da joq, olar kóbine jumys taba almaı qı­nalady. Depýtattar aldynda ondaı jas­ós­pirimderdi áleýmettik jáne quqyqtyq qorǵaý salasynda memlekettik kepildikke ıe bolatyndaı zańdyq negizdi qalap berý mindeti tur. Parlament Májilisiniń depýtattary “Otbasy úlgisindegi balalar aýyly jáne jasóspirimder úıleri týraly” Zańǵa jáne “Turǵyn úı qaty­nas­tary týraly” Zańǵa tolyqtyrýlar engizdi. Soǵan sáıkes endi ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalarǵa memlekettik turǵyn úı qorynan jalǵa úı alý quqyǵy beriletin boldy. Buǵan quqyǵy bar jetim balalardyń jasy 23-ke deıin uzartyldy. Jyl saıyn páterler kóbirek bólinse de, eń qıyny balalar úıi túlekteriniń máselesi bolyp tur. Máselen, 2009 jyly 100-den astam balalar úıiniń túlekteri turǵyn úımen qamtylǵan. Aıta ketý kerek, Batys Qazaqstan oblystyq ákimdigi balalar úıiniń túlekterine 42 páter bólgen. Sol sekildi Aqtóbe – 20, Qostanaı – 18, Atyraý – 9, Qaraǵandy oblystyq ákimdigi 8 jasóspirimdi úımen qamtamasyz etken. Osy oraıda atalǵan óńirlerdiń basshylyǵyna ıgi isteri úshin rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Munyń syrtynda elimizde jasóspirimderdiń 27 úıi jumys isteıdi. Onda 1300-den astam balalar úıiniń túlekteri turyp jatyr. Alaıda, áli de kóptegen tárbıelenýshiler turǵyn úımen qamtamasyz etýdi qajet etedi. Qoǵamdaǵy kelesi bir ózekti másele – tur­mystyq zorlyq-zombylyq. О́tken jyly “Tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týra­ly” Zań qabyldandy. Osy zańǵa 2009 jyly 5 jeltoqsan kúni Memleket basshysy N.Nazar­baev qol qoıdy. Bul zań bizdiń qoǵam úshin óte qajet. Ishki ister mınıstrliginiń málimetine súıensek, búgingi tańda otbasylyq-turmystyq qarym-qatynas salasynda quqyq buzýshylyqqa barǵan 30 myńnan astam adam esepte turady. Ár otba­synda balalar bar. Máselen, Almaty qala­synda turmystyq zorlyqqa ushyraǵandardyń telefon shalýy úshin “150” qyzmeti jumys isteıdi. Sońǵy jyldardy esepke alǵanda, osy qyzmetke 25 myńnan astam adam shaǵymdanǵan. Onyń ishinde 5 myńnan astamy balalardyń quqyǵy buzylýy­na baılanysty bolyp otyr. Jańa zańǵa sáıkes búginde balalardyń quqyǵyn buzǵan adam zań aldynda jaýap berip, tıisti jazaǵa tartylady. Adamnyń eń qyzyqty shaǵy balalyq kezi ǵoı. Halqymyz “Adamnyń balalyq shaǵy – patshanyń taǵy” degen. “Bala – adamnyń baýyr eti” dep te tegin aıtpaǵan. Sondyqtan, ár balanyń ákesi men anasy qasynda bolyp, baqytty ómir súrýin tileımin. Baǵıla BAIMAǴAMBETOVA, Májilis depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.