Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalar qaýymdastyǵynyń III sezi ótkennen keıin osy ýaqytqa deıin júrgizilgen sot reformasynyń jetistigi men kemshiligin taldap, talqylap «Sot jabyq korporasııa emes» degen taqyrypta respýblıkalyq baspasóz betinde («Ana tili» №44 (1564) 29 qazan–4 qarasha, 2020 jyl) synı maqala jarııalanǵan bolatyn. Maqala Prezıdent nazaryna iligip, sol kezdegi Joǵarǵy sot tóraǵasy Jaqyp Asanovqa birqatar tapsyrma bergen edi. Nátıjesinde, «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister engizilip, sot táýelsizdigin qamtamasyz etetin jańa tolyqtyrýlar engizýge usynystar da jasaldy.
Sodan beri 3-4 jyl kóleminde atalǵan zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Sot júıesiniń qurylymy jaıly aıtylǵan usynystar týraly jýyrda ótken Parlamenttiń qos palatasynyń birlesken otyrysynda depýtattar atalǵan konstıtýsııalyq zańǵa ózgeris engizý jónindegi jobany birinshi oqylymda maquldady. Parlament depýtattary bastamashy bolyp daıyndaǵan konstıtýsııalyq zań jobasy sot tóreliginiń atqarý sapasyn jaqsartyp, sýdıalardyń kásibı deńgeıin arttyrý maqsatynda ázirlendi dep kórsetilgen.
2016 jyly sot reformasyn júrgizý kezinde qabyldanǵan zańdarda qatelikter ketkeni, ıaǵnı sotta is qaraý satylaryn almastyryp, oblystarda kassasııalyq satyda qaralatyn isterdi Joǵarǵy sottyń qaraýyna ótkizýden kassasııalyq shaǵymdarmen sotqa júginý kólemi tómendep ketkeni ashyq aıtyldy. Saldarynan halyqtyń Prezıdent pen Parlamentke narazylyq shaǵymdary artqanyn eskerip, bul tártipti basqasha qaraý kerektigi ashyq talqyǵa túsken edi. Jańa zań jobasynda Joǵarǵy sottyń qaraýynan qylmystyq, azamattyq, ákimshilik is qaraýdy alyp, osy úsh satyda kassasııalyq is qaraıtyn jańa sot júıesin Astanada quryp, Joǵarǵy sotty kassasııalyq isterdi qaraýdan bosatyp, sot praktıkasyn júrgizýdi baqylaýmen aınalysatyn etip qaıta qurý kerek ekendigi ańǵaryldy.
Bul ózgeris Joǵarǵy sot sýdıalarynyń sanyn qysqartyp, jańa qurylatyn sot satylaryna berilip, bul negizinen sot táýelsizdigin nyǵaıtýǵa jasalǵan qutty qadam bolmaq dep kórsetilgen. Maqalada kassasııalyq sot satysyn Joǵarǵy sottan oblystyq sottarǵa baqylaý satysy retinde ótkizip, halyqtyń aryz-shaǵymy Astanaǵa joldanbaı, jergilikti jerde sheshimin tabý kerek degen de naqty usynys aıtylǵan edi.
Sol eskertpe kassasııalyq satyny Joǵarǵy sotqa ótkizýde 2016 jyly sot reformasyna usynystar engizgen azamattardyń múddeliginen týyndap, qate ózgerister zańǵa engizilgeni jýyrda ótken Parlamenttiń jalpy otyrysynda eskerilip, sot reformasyna jańa ózgerister engizý kerektigi anyqtaldy. Bul jerde Astanada kassasııalyq qylmystyq, azamattyq, ákimshilik sot júıesin jańadan quryp, Joǵarǵy sotpen oblystyq sottardyń arasynda jańa býyn engizbeı-aq, Joǵarǵy sottyń kassasııalyq satysyn baqylaý satysy etip, oblystyq sot deńgeıine túsirip, sottyń is qaraýyn jergilikti oblystyq sottyń qaraýymen aıaqtaý halyqqa tıimdi bolatynyn eskertkenbiz. Mundaı úrdis burynda eki ret zań júzinde qaıtalanǵany Joǵarǵy sotta keleńsiz jaǵdaılar bolýyna (paraqorlyqqa) baılanysty oblystyq sottyń qaraýyna jiberilgeni halyqqa málim. Sondyqtan bul usynysty balama túrde Parlamenttiń osy máseleni ekinshi oqylymda qaraǵanda talqyǵa salsa, oryndy bolar. Atalǵan kassasııalyq úsh satyny Joǵarǵy sottan bólip alyp, jańa býyn sotty Astanada qurǵannan ne utamyz? Sol baıaǵy jaǵdaı qaıtalanady, aryz-shaǵym odan qysqarmaıdy. Ony alqada qandaı quramda qaraý máselesin ózgertý qajet bolsa, prosessýaldyq zańdy ózgertýmen-aq isti qaraýdyń jańa tártibin qalyptastyrýǵa bolady. Jalpy, memlekettiń bılik júıesin (desentralızasııa) ortalyqtandyrmaı, jergilikti organdarǵa ótkizý birneshe jyldan beri aıtylyp ta, ishinara oryndalyp ta jatqanyn eskersek, sot reformasyna ózgerister engizýde sot júıesinde de osy baǵyttyń eskerilgeni halyqqa tıimdi bolar edi.
Memleket basshysy memlekettik basqarýdy qaıta quryp, saıası qyzmetshilerdiń derbes jaýapkershiligin arttyra otyryp, basqarýdy jergilikti organdarǵa ótkizýdiń qajettiligin basa aıtyp keledi. Parlament osy talapty múltiksiz oryndaý baǵytynda zańǵa, halyqqa qajetti ózgeristerdi engizýi qajet.
Beket TURǴARAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory, professor