Tıimdi sot júıesi - quqyqtyq memlekettiń negizi jáne azamattyq qoǵam damýynyń alǵysharty. Qazaqstan Respýblıkasynyń baǵdarlamalyq qujattarynda táýelsiz jáne ádil sot júıesin odan ári damytý qajettigi atap kórsetilgen. Sot reformalaryn tabysty iske asyrýdyń sheshýshi faktorlarynyń biri – kásibı sot korpýsynyń bolýy.
Sońǵy jyldary Qazaqstanda sot júıesin jańǵyrtý jáne halyqtyń sotqa degen senimin arttyrý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Sot tóreligin júzege asyrý sapasyn jáne sot korpýsynyń kásibı deńgeıin arttyrýǵa baǵdarlanǵan qajetti quraldar ázirlenip, tájirıbege engizildi.
Alǵa qoıǵan mindetterdi júzege asyrýda sýdıanyń kásibı qyzmetin baǵalaý ınstıtýtynyń alatyn orny erekshe.
Venesııa komıssııasy, Eýropalyq sýdıalardyń konsýltatıvtik keńesi jáne basqa da halyqaralyq uıymdar baǵalaý ınstıtýtynyń basty maqsaty sýdıalardyń jumys sapasyn arttyrý arqyly eldiń búkil sot júıesi jumysynyń sapasyn arttyrý ekenin atap ótti.
Sýdıalardyń kásibı qyzmetin baǵalaý barlyq elderde ótkiziledi - Avstrııa, Belgııa, Bolgarııa, Vengrııa, Germanııa, Italııa, Lıtva, Latvııa, Túrkııa, Portýgalııa, Rýmynııa, Fransııa, Slovenııa, Anglııa, Fınlıandııa, Reseı, Ispanııa, Irlandııa, Nıderlandy, Shvesııa, Danııa, Shveısarııa, Ýkraına jáne t.b. Árıne, ár eldiń baǵalaý quraldary men tásilderi aıtarlyqtaı erekshelenedi, biryńǵaı kózqaras joq, biraq baǵalaýdyń maqsattary birdeı.
2019 jylǵa deıin Qazaqstanda sýdıalardy baǵalaý «bıletter júıesimen» júrgiziletin. Ozyq halyqaralyq tájirıbeni zertteý nátıjeleri boıynsha sýdıalardy baǵalaý ınstıtýtynyń túbegeıli jańa modeli ázirlendi. Endi sýdıanyń jumysy sandyq jáne sapalyq, atap aıtqanda sot tóreligin júzege asyrý, sot aktilerin daıyndaý jáne sot prosesterin júrgizý sapasy, sot júktemesi, prosestik merzimderi jáne t.b. kórsetkishter boıynsha baǵalanatyn boldy.
Sýdıalardy baǵalaý úshin sýdıalardyń ózderi saılaıtyn, jeti músheden – oblystyq sottardyń úsh sýdıasy, Joǵarǵy Sottyń úsh sýdıasy jáne otstavkadaǵy bir sýdıadan turatyn Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa (budan ári – Komıssııa) quryldy.
Baǵalaýdyń kórsetkishteri, ony júrgizýdiń tártibi men mehanızmi halyqaralyq standarttar negizinde respýblıka sýdıalarynyń pikirin eskere otyryp ázirlengen sýdıalardyń kásibı qyzmetin baǵalaý ádistemesinde (budan ári – Ádisteme) óz kórinisin tapty.
Baǵalaýdyń negizgi qaǵıdattary ozyq halyqaralyq tájirıbeden engizilgen ólshemsharttardyń ashyqtyǵy, obektıvtiligi jáne ádildigi bolyp tabylatynyn atap ketken jón. Ádisteme joǵary halyqaralyq baǵaǵa ıe bolyp, tıimdiligin jáne jumysqa qabilettigin rastady.
Obektıvti bolý úshin adam faktorynyń qatysýyn barynsha azaıtyp, IT mamandar tartyldy. Olar arnaıy aqparattyq servısterdi qurdy, onda sýdıanyń jumysy týraly derekter jınaqtalady. Sot tóreligin júzege asyrýǵa qatysty kórsetkishter avtomatty túrde qalyptastyrylady, ıaǵnı barlyq prosester avtomattandyrylǵan, ashyq jáne aıqyn.
2019 jyldan beri Komıssııa 2 000 astam sýdıanyń kásibı qyzmetin baǵalady. Baǵalaýdyń jańa ádistemesi óziniń negizdiligin kórsetip, belgili bir tájirıbe jınaqtady.
2023 jyly Astanadaǵy EQYU Baǵdarlamalar ofısi qoldanystaǵy baǵalaý júıesin zerdeleý maqsatynda respýblıkadaǵy barlyq sýdıalardyń arasynda anonımdi saýalnama júrgizdi. Onyń nátıjeleri boıynsha kópshilik (72%) baǵalaý rásimine oń kózqaras bildirdi, 63% Komıssııa usynystaryn paıdaly dep tapty.
Baǵalaý ınstıtýtyn qaıta qaraý boıynsha qoldanystaǵy zańnamaǵa birqatar túzetýler daıyndaý kezinde saýalnamanyń nátıjeleri eskerildi. 2024 jylǵy 5 shildede «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq Zańǵa sýdıalardyń qyzmetin baǵalaý ınstıtýtyn odan ári jetildirýdi kózdeıtin túzetýler qabyldandy.
Túzetýler sýdıanyń iskerlik jáne adamgershilik qasıetterin baǵalaýǵa, sondaı-aq sottan tys jumys júktemesine qatysty ólshemsharttardy alyp tastaýdy kózdeıdi. Sebebi, sýdıanyń basty mindeti sot tóreligin júzege asyrý, al adamgershilik qasıetter ólshemsharty Sot jıýrıimen, Sot ádebi Komıssııasymen jáne jalpy otyrystarmen baǵalanady.
Kórsetilgen ólshemsharttardy qysqartý Komıssııaǵa óz qyzmetin tek «sot tóreligin júzege asyrý sapasy» negizgi ólshemshartyn zerttep, baǵyttaýǵa múmkindik beredi.
Merzimdi baǵalaýdyń burynǵy 5 jyldyq merzimi saqtalyp, alǵashqy baǵalaý merzimi 1 jyldan 3 jylǵa ulǵaıtyldy. Tájirıbe kórsetkendeı, bir jyl ishinde jas sýdıalardyń kásibı bilimderi men daǵdylaryn tolyq jáne obektıvti baǵalaý úshin sot praktıkasyn meńgerýge úlgermeıdi.
Basqa sotqa aýystyrý mehanızmi boıynsha Komıssııa sheshimderi naqtylandy, atap aıtqanda birinshi satydaǵy sýdıalar úshin júktemesi az basqa sotqa aýystyrý, al joǵary turǵan sottyń sýdıalary úshin - tómen turǵan sotqa aýystyrý týraly sheshimderi qarastyrylǵan.
Sýdıanyń jumysynda kemshilikter anyqtalǵan jaǵdaıda, ol Sot tóreligi akademııasyna biliktilikti arttyrý kýrstaryn ótýge joldanady. Mundaı tájirıbe kóptegen shet elderde (Germanııa, Polsha, Belgııa, Lıtva jáne t.b.) qoldanylady.
Komıssııanyń quramy men ony qurý tártibi qaıta qaraldy. Komıssııa kásibı deńgeıi joǵary, abyroıy minsiz, sýdıalar qaýymynyń arasynda bedeldi jáne sýdıalyq ótili (20 jáne odan da kóp jyl) bar, ıaǵnı baǵalaýdan bosatylǵan sýdıalardan qalyptasady. Komıssııa quramynyń jartysy jyl saıyn qaıta saılanady.
Jalpy baǵalaý emtıhan nemese sýdıalarǵa áser etý retinde emes, kerisinshe, olarǵa tájirıbeli sýdıalardan turatyn Komıssııa tarapynan keri baılanys bere otyryp, kómek berý, yntalandyrý, bilikttilikterin arttyrý arqyly sot tóreligin júzege asyrý sapasyn jáne sot korpýsynyń sapaly quramyn arttyrý quraly ekenin túsiný qajet.
Baǵalaý kezinde Komıssııa sot tóreligin júzege asyrý sapasynyń kórsetkishterin zerdelep, sýdıanyń álsiz jáne kúshti jaqtaryna sýdıanyń nazaryn aýdaryp, tıisti usynystardy ázirleıdi.
Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes Komıssııa sýdıanyń qyzmetin baǵalaý nátıjelerin mansaptyq ósý men biliktiligin arttyrý úshin belsendi túrde paıdalanady.
Qabyldanǵan sharalar Zań talabyna saı, táýelsiz jumys isteýge qabiletti kásibı kúshti sot korpýsyn qalyptastyrýǵa yqpal etetine kámil senemin.
Esirkep SEITJAN,
QR Sot ákimshiliginiń Sot tóreligi
sapasynyń monıtorıngi bóliminiń meńgerýshisi