2022 jylǵy referendým elimizdiń Ata zańyna «ádildik rýhyn» darytty. Memleket basshysy aıtqandaı, konstıtýsııalyq reforma memlekettiń irgetasyn bekitip, eldiń uzaq merzimge arnalǵan damý belesin aıqyndap berdi. Qysqa ýaqyt ishinde negizgi bılik ınstıtýttarynyń jańa ári sapaly keskindemesin qalyptastyryp, sheshim qabyldaýǵa azamattardyń qatysý múmkindikterin keńeıtti. Adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý júıesi keshendi túrde nyǵaıtyldy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Ata zańǵa ózgerister engizý jónindegi jalpyulttyq referendýmnyń nátıjesi halqymyzdyń birligin jáne elimizdi jan-jaqty jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan aýqymdy reformalardyń barynsha qoldaý tapqanyn kórsetti. Biz zań ústemdigi, ádildik jáne jalpyǵa birdeı múmkindik qaǵıdattaryn ustanyp, Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa kiristik. Elimizdiń árbir jaýapty azamatynyń reformalardy iske asyrýǵa belsene qatysyp, memleketimizdiń damýyna úles qosatyn kezi keldi. Konstıtýsııada belgilengen demokratııa qundylyqtary, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kepildikteri Qazaqstan Respýblıkasy damýynyń naqty strategııalyq baǵdaryn aıqyndaıdy» degen bolatyn.
Sodan beri elimizde jan-jaqty jańǵyrý úrdisteri júrip jatyr. Konstıtýsııaǵa ózgerister engizýden bastalǵan bul reforma áli de jalǵasyp keledi. Eldiń saıası júıesi túbegeıli ózgeriske ushyrady: Parlamenttiń yqpaly artyp, Úkimettiń jaýapkershiligi kúsheıtildi, qoǵamda saıası partııalardyń róli joǵarylady. El azamattarynyń óz pikirlerin bildirip, áleýmettik belsendilikterin kórsetýge múmkindik beretin tetikter jasalyndy. Aýyldar men aýdandar ákimderin tikeleı saılaý qolǵa alyndy.
Sonymen qatar ádilettilik, ınklıýzıvtilik jáne syndarlylyq qaǵıdalaryna negizdelgen jańa ekonomıkalyq kýrs qalyptasty. Bul ózgeristerdiń barlyǵy – bizdiń aldyńǵy qatarly el bolýymyzǵa múmkindik beretin alǵysharttar.
Elimiz alǵa qoıylǵan strategııalyq baǵyttan aınymaı, bolashaqqa qadam jasap keledi. Bizdiń saıasatymyzdyń bastapqy qaǵıdattary – Zań men Tártip bolsa, sony qamtamasyz etýge qaýqarly qýatty demokratııalyq ınstıtýttary men damyǵan quqyqtyq júıesi bar ádiletti memleket qurý jalǵasyn taýyp jatyr. Bul jerde zańdylyq pen quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý tek memlekettiń ǵana emes, azamattardyń da tikeleı mindeti ekenin aıta ketý kerek. Osyǵan oraı el turǵyndary da atalǵan qaǵıdattyń qoǵamda ornyǵýyna atsalysqany abzal.
Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý jónindegi referendým otandastarymyzdyń aýyzbirligi men jaýapkershiligi jańa deńgeıge shyqqanyn kórsetti. Biz bul kórinisti sodan keıin bolǵan prezıdenttik jáne parlamenttik saılaýdan da baıqadyq. Al bizdiń Ata zańymyz BUU halyqaralyq standarttary men quqyqtyq aktilerine tolyq sáıkes keledi, ıaǵnı ol eń aldymen azamattardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan.
2023 jyldyń 1 qańtarynan elimizde Konstıtýsııalyq sot qyzmetin bastady. Búginde myńdaǵan el turǵyny oǵan ótinish-aryzdaryn jazyp jatyr. Mysaly, osy jyldyń alǵashqy jartysynda Konstıtýsııalyq sotqa azamattardan 2 myńnan asa aryz túsken. Nátıjesinde, Konstıtýsııalyq sot 39 sheshim shyǵaryp, sonyń ishinen azamattardyń 7 ótinishi boıynsha Úkimet pen ýákiletti organdarǵa zańnamany jetildirý boıynsha usynys jazylǵan qorytyndy sheshimderi qabyldandy. Mine, bul Konstıtýsııalyq sottyń paıda bolýymen otandastarymyz úshin óz quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdyń qosymsha tetigi ómirge kelgenin kórsetedi.
Eldegi saıası reformalardyń nátıjesinde qoǵam ómirine engen taǵy bir mańyzdy jańalyq – Prezıdenttiń 7 jyldyq merzimge bir ret qana saılanýy. Májilis depýtaty Bolat Kerimbektiń aıtýynsha, mundaı tájirıbe 90-jyldary bolǵan, keıin ol merzim 5 jylǵa qysqartyldy. «Bul ýaqyt talabynan týyndaǵan qajettilik bolatyn. Sondyqtan Konstıtýsııaǵa engizilip, halyqtyń qoldaýyna ıe boldy. Ekinshi taǵy bir ózgeris – Májilistiń quzyrettiligi keńeıe tústi. Segizinshi shaqyrylymdaǵy Májilis depýtattarynyń 70 paıyzy partııalyq tizimmen, 30 paıyzy bir mandatty okrýgterden saılanýy – sonyń aıǵaǵy. Olar Parlamenttegi kóptegen ózgeriske túrtki boldy. Sonymen qatar «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» degen formýlaǵa sáıkes keldi. Budan bólek, Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy jylyna eki ret Májilis depýtattary aldynda esep beretin boldy. О́ıtkeni Parlament qazirgi tańda bıýdjetti bekitetin negizgi organ bolýmen qatar, onyń durys ıgerilýin de qadaǵalap, atalǵan palatadan talap etýge tolyq quqyǵy paıda boldy», deıdi Májilis depýtaty.
Onyń aıtýynsha, bıyl Májilis zań shyǵarýshy organ retinde qoǵamdaǵy asa ózekti máseleler boıynsha birneshe zań jobasyna bastamashylyq etip, olardy qabyldady. «Qazirgi tańda Májilistiń ózinde alty fraksııa bar. Osy ózgeristiń ishinen erekshe atap ótkim keletini – bul partııaishilik básekelestikti arttyrýmen qatar, alty partııa arasyndaǵy ózara básekelestikti de kúsheıte tústi. Sebebi endi partııa ókilderi qoǵamdaǵy mańyzdy máselelerdi ózderi anyqtap, Úkimetti tospaı-aq zań jobalaryna bastamashylyq bildire alady. Mundaı quzyret Parlamentte buryn da bolǵan. Biraq qazirgi kóppartııalyq júıe osy quzyretti odan ári tıimdi paıdalanýǵa óz áserin tıgizdi.
Bir sózben aıtsaq, Konstıtýsııanyń 33-babyna engizilgen ózgeris – tarıhı turǵydan alǵanda ýaqyt talabynan týyndaǵan óte durys sheshim. Referendým arqyly bolǵandyqtan, biz muny halyqtyń qalaýy dep aıta alamyz. Bul kóptegen oń ózgeriske alyp keldi. Máselen, petısııa jarııalaýdy alaıyq. Buryn adamdar tarapynan aıtylyp jatatyn talaptar men usynystar kóp jaǵdaıda eskerýsiz qalatyn bolsa, qazir kez kelgen adam kóshege shyqpaı-aq petısııa jarııalap, halyqtyń daýysyn jınaı alady», deıdi Bolat Kerimbek.
Elimizdegi árbir turǵyn halyqtyń quqyqtary men bostandyqtaryna kepildik beretin Ata zańymyzdyń talaptaryna boısunyp, ómir súrýi kerek. Zań men Tártip ústemdik etetin Ádiletti Qazaqstandy qurý úshin konstıtýsııalyq qaǵıdattar qoǵamdyq sananyń bólinbes bólshegine aınalyp, kúndelikti tirshiligimizdiń tiregi bolýǵa tıis.