Halqymyzda el aǵasy degen jaqsy bir uǵym bar. Sondaı biregeılerdiń qatarynda búginde Shymkent qalalyq ardagerler keńesine tóraǵalyq etip otyrǵan Kenjehan Ataqululy Tólebaevty bóle-jaryp ataýǵa ábden bolady. Sary dalanyń maı topyraǵyn jalańaıaq keshken qyr balasynan týǵan jerdiń tósin mańdaı terimen sýaryp, ósken óńirin órkendetken el aǵasyna deıingi joldan abyroımen júrip ótken atpal azamattyń árbir asqan asý, baǵyndyrǵan belesi óristi ónegege toly.
Eńsegeı boıly, taý tulǵaly Kenjekeńniń aıtýynsha, ákesi Ataqul aqsaqal da boıshań, qoly qarýly kisi bolypty. О́tken ǵasyr basynda týyp, qazaqtyń basyna túsken nebir náýbettiń bárinen etiniń tiriligimen jeńip ótken Ataqul Tólebaıuly 1930 jyly «Erkinshilik» ataýymen artel quryp, keıin ony ataqty ujymsharǵa aınaldyrǵandardyń biri.
Úıdegi tórt perzenttiń kenjesi bolyp, janynda kóbirek júrgendikten be eken, áke tárbıesi, áke ónegesi Kenjehanǵa kóbirek yqpal etipti. Ataqul aqsaqal úsh ul, bir qyzyn Qudaı qosqan qosaǵy Nahaı Beskempirqyzymen birge qanattyǵa qaqtyrmaı jetkizip, atustarlarynyń bárin oqytyp, bilimdi azamat etip ósirýge bar kúshin aıamapty.
Kenjekeńniń aǵalary Jaqsylyq pen Tastanbektiń meńgergen mamandyǵy agronom eken de, bir úıge eki agronom jetedi dedi me, kenje inisine ekonomıka fakýltetine barýdy usynypty. Osylaısha, 1973 jyly Almatydaǵy Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetin aýyl sharýashylyǵyn uıymdastyrýshy-ekonomıst mamandyǵyna oqyp, bitirip shyqqan jas mamannyń eńbek joly Kırov aýdanyndaǵy HH partsezd atyndaǵy keńshar qurylys bóliminiń esepshisi qyzmetinen bastaldy. Jastyq jigeri qaınaǵan jas maman tez kózge túsip, osy sharýashylyqtyń komsomol uıymynyń hatshysy bolyp saılanady. Birer jyl qyzmet istegen soń, aýdandyq partııa komıtetine nusqaýshy bolyp aýysty. 1985 jyly mamyr aıynda «Maqtaly» keńsharynyń partkom hatshylyǵyna saılandy.
Bul keńshar aýdandaǵy orta deńgeıli sharýashylyqtardyń qatarynda edi. Jas partkom hatshysy eńbektegi alǵashqy ustazdarynyń biri Toıym Júnisulynyń basshylyǵymen eńbek ónimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan tyń ádister men tehnologııalardy batyl engizýge belsene astalysty. 1986 jyldyń qorytyndysy boıynsha sharýashylyq maqta josparyn artyǵymen oryndap, basqa da kórsetkishterden joǵary nátıjege qol jetkizip, ujym músheleri oblys, aýdan basshylarynyń aldynda úlken abyroıǵa bólendi.
1987 jyly iskerligi, uıymdastyrýshylyǵy baǵalanǵan Toıym Júnisuly Lenın (qazirgi Qazyǵurt) aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵalyǵyna aýystyrylady da, bilimdi, saýatty maman Kenjehan Ataqululy 1988 jyly keńshar dırektory bolyp saılanady. Sol úlken sharýashylyqtyń tizginin ustaǵanda Kenjekeńniń jasy nebári 33-ten endi asqan eken... Degenmen, sharýashylyq jumysy ózine etene tanys. Tek endigi jerde tikeleı basshy retinde úırengen jumysyn úılestirip, odan ári jalǵastyrdy. Bar qaırat-jigerin basty maqsat jolyna jumsaýǵa tyrysty. Jan-jaqty izdenisterdiń nátıjesinde ónimdilikti arttyrdy.
Keıinirek, 1994 jyly Kenjehan Ataqululy osy baǵytta jınaǵan tájirıbesin jetildire túsip, tereńirek zertteý negizinde V.R.Vılıams atyndaǵy Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń arnaıy keńesinde «Ońtústik Qazaqstan jaǵdaıynda orta talshyqty S-4727, S-6514 maqta suryptaryna qoldanatyn «Sıhat» defolıantynyń ekonomıkalyq tıimdiligi» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyqty.
1991 jyldyń basynda basqarý júıesi ózgertilip, aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy ári keńes tóraǵasy bolyp Toıym Júnisov taǵaıyndaldy da, syr minez shákirti Kenjehandy óziniń oń qoly, ıaǵnı birinshi orynbasary qyzmetine shaqyrdy.
1992 jyldyń qańtar aıynda elimizde atqarýshy bılik týraly jańa zań qabyldanyp, ákimshilik basqarý júıesi engizilgende, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń jańa basshysy M.F.Úrkimbaevtyń buıryǵymen bilimdi, qaırat-kúshi boıyndaǵy, kózqarasy tyń, isi shıraq, isker azamat Kenjehan Tólebaev Maqtaaral aýdanynyń tuńǵysh ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Kenjekeńniń basshylyqqa kelgen kezi qıyn-qystaý, ótpeli kezeń bolatyn. Elimiz baıaǵy josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa bet túzegen. Ásirese jerdi jekeshelendirý naýqany qyzý qolǵa alynǵan ýaqyt. Buǵan jurtshylyq alǵashqyda túsinbestikpen qarady. Sony túsindirip, kóptiń kúdikti kóńiline úmit uıalatty. Aýyl halqy bárine kónip, eseli eńbek etti.
1997 jyldyń 24 sáýirinde Prezıdenttiń «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysynyń keıbir máseleleri týraly» Jarlyǵy shyqty. Soǵan oraı Asyqata, Jetisaı, Maqtaaral aýdandary taratylyp, olardyń aýmaǵynda ákimshilik ortalyǵy Jetisaı qalasynda bolatyn Maqtaaral aýdany quryldy. Irilendirilgen aýdannyń ákimi Omarbek Nurjanov boldy da, Kenjehan Tólebaev ákimniń birinshi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Bul qyzmet te ońaı bolmady. Aǵyn sýy jetpeı qınalǵan dıqandardyń daý-sharyn da bastan ótkerdi. Terimge tehnıka az, qol kúshi joq, ala jazdaıǵy eńbeginiń jemisin rásýa etip, kóz jasy kól bolǵandardy da kórdi. Aýdan basshysy birdi eki ete almaı, jarty jyl boıy aıtysyp-tartysyp, úsh aýdandy biriktirýge qatysty aıqaı-shýdy basamyn dep jar qulaǵy jastyq kórmeı júrgende adal kómekshisi bolýǵa tyrysty.
1998 jyldyń qańtarynda el basqarýdan tájirıbesi mol, el qyzmetinde ábden ysylǵan Kenjehan Ataqululy Shardara aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndaldy. Shardara, negizinde kúrish ósirýge beıimdelgen óńir. Al kúrish degenińiz sýdy kóp talap etetin daqyl. Sońǵy jyldary sý tapshylyǵy bolyp, kúrishtiń ónimdiligi azaıǵan. Ári bul aýdannyń ónerkásip, óndiris oryndary toqtap, ekonomıkalyq jaǵdaıy nasharlap ketken kez edi. Jaǵdaıdy túzeý úshin kúrt betburys jasaý kerek boldy. Jańa basshy oılana kele, ózi maqtanyń ishinde týyp-óskendikten, shardaralyqtardy tyǵyryqtan alyp shyǵar jalǵyz jol – osy maqta salasyn damytý dep sheshti. Tıisti mamandardy maqta ósirýge jumyldyryp, qajetti tehnıkalarmen jaraqtady. Nátıjesinde, alǵashqy jyldyń ózinde ónim jaman bolmady, 24 myń tonna maqta jınaldy. Eldiń de eńsesi kóterilip, basshylyqqa degen senimi arta bastady. Keıinirek aýdan halqy qıyn-qystaý kúnderde tyǵyryqtan alyp shyqqan eńbegin eskerip, Kenjehan Tólebaevqa «Shardara aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵyn berdi.
1999 jyldyń tamyz aıynda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp Berdibek Saparbaev taǵaıyndaldy da, ony Maqtaaral aýdanynyń ákimi etip aýystyrdy. Sóıtip, Kenjehan Ataqululy ózi týǵan, kindik qany tamǵan aýdanǵa qaıta oraldy. Qarap otyrsa, osy irilenderilgen aýdannyń quramyndaǵy burynǵy úsh aýdannyń úsheýinde de eńbek etipti.
Halyqpen jumys isteý, bárin bir maqsatqa jumyldyrý, árıne, ońaı emes. Árbir sheshimińniń artynda adam taǵdyry, el taǵdyry tur. О́ziniń mamandyǵy ekonomıst bolǵanymen, aýdannyń tek áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵytyn ǵana jetildire bermeı, rýhanı dúnıesin baıytýdy árkez jadynda ustady. Túrli óner saıystaryn, aıtystar uıymdastyrýǵa uıytqy boldy. Sondaı-aq «Myrzashól juldyzdary», «Maqtaaral áýenderi», «Parasatty Áıgerim», «Jigit sultany», «О́ner aldy – qyzyl til» baıqaýlary el ishinde tanylmaı júrgen óner jaýharlarynyń jarqyrap shyǵyp, úlken sahna tórin baǵyndyrýyna jol ashty.
Sodan soń oblys ákimi Bolat Jylqyshıevtiń qoldaýymen oblystyq ekonomıka departamentiniń basshylyǵyna qyzmet aýystyrdy. 2003 jyldyń qyrkúıek aıynda Ońtústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary bolyp taǵaıyndalǵan Kenjehan Ataqululy qurylys, jol-kólik, áleýmettik sala, tótenshe jaǵdaılar jónindegi máselelerdi basqardy. Shymkent qalasyndaǵy, sol sııaqty aýyl-aýdandardaǵy qurylysy bitpeı qalǵan mektep, aýrýhana, emhana, turǵyn úı ǵımarattaryn tolyǵymen aıaqtap, paıdalanýǵa berýge uıyqty boldy.
2006 jyly óńir basshysy О́mirzaq Shókeevtiń usynysymen oblystyq jumyldyrý daıyndyǵy, azamattyq qorǵanys, zilzalalar men apattardyń aldyn alý jáne zardabyn joıý basqarmasynyń basshylyǵyna taǵaıyndaldy. Sala jumysy tanys, sondyqtan esh qıyndyqsyz ony odan ári jalǵastyrdy. 2008 jyldyń kókteminde Saryaǵash aýdanynyń Qyzylásker eldi mekenin, 2010 jyly Ordabasy aýdanynyń Temirlan eldi mekenin sý basyp, 2011 jyly kóktemde Sozaq aýdanynda qatty daýyl eldi mekenderdegi úılerdi shatyrsyz qaldyrǵanda da qınalǵan eldiń ortasynda júrdi.
Kenjekeńniń aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary salasyndaǵy bilimi men tájirıbesi ushan-teńiz. Sony eskergen oblys basshysy kóp uzamaı odan oblystaǵy tarıhy tereń oqý oryndarynyń biri – Shymkent agrarlyq kolledjiniń sharýasyn rettep berýdi ótindi. Shynynda, aıtsa aıtqandaı, oqý ǵımaraty tozǵan, jylý júıesiniń barlyǵy isten shyqqan, jıhazdarynyń barlyǵy eski-qusqy, qırap tur. Aýyl sharýashylyǵy kolledji bola tura tórt túlik maldyń birde-bir túri joq, oqý-óndiristik tájirıbe ótkizetin oryn atymen kórinbeıdi. Oblys basshysynyń qoldaýymen osynyń bárin az ýaqytta rettep, jóndeý jumystaryn aıaqtap, gaz, jylytý júıelerin tartty. Osyndaı jan-jaqty jumystardyń nátıjesinde, kolledjdiń jetildirilgen bazasynda 2015 jyly oblystyq, 2016 jyly respýblıkalyq semınar-konferensııa ótkizilip, 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha Shymkent agrarlyq kolledji respýblıkada eń aldyńǵy úzdik on arnaýly orta oqý oryndarynyń qataryna endi. Munyń bárine tabandy eńbek, talapshyl minez, qasıetimen jetken Kenjehan Ataquluy osy jerden abyroımen qurmetti zeınetkerlikke shyqty.
Qazir beıbit zamanda, berekeli ǵumyr keship jatqan qazynaly qarttardyń basyn qosyp, qamsyz qarttyǵyn qamdap júrgen Kenjehan Ataqululynyń Shymkent qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy retinde osy baǵytta qolǵa alyp, iske asyryp jatqan jumystary da barshylyq. Bir ǵana mysal, Kenjekeńniń tikeleı uıymdastyrýymen elimiz táýelsizdik alǵannan keıin oblys deńgeıinde ártúrli salalarda basshylyq jasaǵan 50-ge tarta ardagerdiń estelik áńgimeleri engen kitap jaryq kórip, tájirıbelik taǵylymy, tárbıelik máni zor qundy dúnıe kópshiliktiń qolyna tıdi.
Jipke tizip aıta bersek, osy búkil sanaly ǵumyryn el qyzmetine arnap kele jatqan Kenjehan Ataqululynyń atqarǵan eńbegi ushan-teńiz. Eseli eńbek baǵalanýymen baıandy. Keýdesinde jarqyraǵan «Qurmet», «Parasat» ordenderi men «Eren eńbegi úshin» medali, Túrkistan oblysynyń, Maqtaaral, Jetisaı, Shardara aýdandarynyń, Shymkent qalasynyń «Qurmetti azamaty» ataqtary – osynyń aıǵaǵy.
«Eki jaqsy qosylsa, aı men kúndeı jarasar» degendeı, jan jary Jaısańgúl ekeýi Alla bergen bes perzentin jaqsy tárbıelep, ómirden óz oryndaryn tabýyna bar jaǵdaıdy jasady. Aıdyndy ákeniń úmiti aqtalyp, urpaqtarynyń árqaısysy ár salada jemisti qyzmet atqaryp júr. Eńbegimen elengen tulǵanyń áli de óńirge bereri kóp dep sanaımyz.
Beket TURǴARAEV,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor,
Shymkent qalasynyń qurmetti azamaty