Muhtar men Álkeı

Úlken oqymysty Álkeı Haqan­uly: «Meni tikeleı ǵylymǵa ákelgen birden-bir adam – Muhtar» degendi kózi tirisinde jıi aıtyp júripti. Tipti bul sózi hatqa túsip, tasqa basylypty. Ǵula­manyń osy sózin jazyp alǵan – qazaq baspasózine eńbegi sińgen tanymal jýrnalshy Jarylqap Beısenbaıuly.

Jaqań burynǵy «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde eńbek etip júrgen jyldary akademık Álkeı Mar­ǵulan seksenniń seńgirine shyǵady. Bul – 1984 jyl. Sodan ǵulama qarııaǵa jolyǵyp, suhbat alýǵa jýrnalshy aǵa­myz barady. Ekeýara keremet áńgime ór­bıdi. Bul jazba gazette jarııalanyp, kádimgideı rezonans týdyrady. Mine, sodan beri de 40 jyldyń júzi bolypty.

«Jaqsylyq jerde qalmaıdy, ilim otqa janbaıdy» degendeı, suhbattyń tolyq nusqasy «Keń oıdyń kemel bıigi» degen taqyryppen J.Beısenbaıulynyń 2022 jyly «О́rnek» baspasynan jaryq kórgen tańdamaly shyǵarmalarynyń 5-tomyna jarııalaǵan eken.

1924 jyly Semeıde pedagogıka­lyq tehnıkýmnyń III kýrsynda júrgenimde, bizge sol kezde Lenıngrad ýnıversıtetinde oqıtyn Muhtar Áýezov kelip, ádebıetten sabaq berdi, – dep sózin bastapty ǵalym atamyz. – Buǵan deıin de Muhtardyń esimi kóbimizge tanys edi. Ol 1917 jyldan ádebıet maıdanynda kóri­ne bastady ǵoı. Sol shaqtan-aq óziniń áde­mi maqalalary, áńgimelerimen Muhtar oqý-bilimge endi umtylǵan jastar júregin jaýlap alǵan edi. Osyndaı adam­nyń tehnıkýmǵa sabaq berýge kelgeni bá­rimizdi qýantyp tastady. Muhtardyń ol kezdegi qııapaty qandaı. Ádemi buıra shashty, suńqardyń kózindeı súzile tereń qaraıtyn tuńǵıyq qara kózi bar. Mańdaıynan aqyl men oıdyń lebi ań­qyǵan, júrek sezimi romantıkaǵa bó­lengen, sóılegende saspaı, maıyn tamyza sóıleıtin, sózi shóldegen adamnyń meıirin qandyratyn taý bulaǵyndaı, sypaıy, kórkem bir jigit. Kún saıyn pedtehnıkýmǵa kelip, ádebıetti oqyt­qany­men tynbaı, qaladaǵy ártúrli má­denı sharalarǵa da qatysady. Abaı, Gogol týraly dárister oqıdy, baıandama­lar jasaıdy, ózi redaktor bolyp «Tań» jýrnalyn shyǵarady. Tóńiregine óńsheń bir talapty jastardy jınaýǵa qumar. Muhtardyń basshylyǵymen aı saıyn Abaı keshin ótkizemiz. Bárimiz Ertis boılap, saýyq quryp, tań atqansha Abaı ánderin shyrqaıtynbyz», – dep eske al­ǵan eken Álkeı atamyz dos-ustazy Muqań jaıynda.

Álekeń  IV kýrsqa kóshken jyly (1925) Muhtar ekeýi bir páterde turypty. Tip­ti Áýezovtiń «Kinámshil boıjetken», «Eskiliktiń kóleńkesinde», «Qaraly sulý» sııaqty ádemi áńgimele­rin jazǵan keziniń kýási bolǵan. Atam qazaqtyń «Altynnyń qasyndaǵy jez sar­ǵaıady» degenindeı, Muhtardyń áserinen Álkeı de ádebıetke qumartady. Sonyń nátıjesinde, Á.Marǵulan 1946 jyly «Qazaq halqynyń epıkalyq shy­ǵar­malary» atty taqyrypta eńbek qor­ǵap, fılologııa ǵylymynyń doktory atanady. Iаǵnı Álkeı Haqanulynyń al­ǵashqy tuǵyrly bilimi arheologııa, etnografııa emes, qazaq folklory eken.

Kóp keshikpeı, 1925 jyly Muhtar Lenıngradtaǵy oqýyn jalǵastyrýǵa úlken qalaǵa attanýǵa qam jasaı­dy. Ol jalǵyz ketpeıdi. Tehnıkým bitir­gen Álkeı dos-shákirtin ertip alady. «Meni­men birge júr, Kúnshyǵys ınstıtýtyna túskeniń durys», deıdi Muqań.

«Ádebıetke, folklordy zertteýge degen qumarlyq jetelep, sol jyly Kúnshyǵys ınstıtýtynyń túrkologııa fakýltetine tústim. Onymen qosa Lenıngrad ýnıversıtetiniń qoǵamdyq ǵylymdar fakýltetiniń Shyǵys bóli­minde tyńdaýshy bolyp ta tirkeldim. Ol kezde bul oqý oryndarynda Bartold, Samoılovıch, Marr, Krachkovskıı, Ol­denbýrg, Baklanov, Meshanınov syndy iri ǵulamalar dáris beredi. Bári de – bilim­deri joıqyn adamdar. Muhtardan keıin olardyń tikeleı áseri meni birjola ǵylym jolyna túsirdi», dep eske alady Á.Mar­ǵulan atamyz 2004 jyly «Bilim» baspa­synan jaryq kórgen «Marǵulan týra­ly estelikter» jınaǵynyń (quras­tyrýshylar: Marǵulan D.Á., Marǵulan D.A.) 96-betinde.

Lenıngradqa kelgennen keıin de eki dos Vasılev aralyndaǵy jetinshi lı­nııa­nyń boıynda bir páterde turady. Álekeń aýyq-aýyq ýaqyt taýyp Muhtar oqıtyn Lenıngrad ýnıversıtetiniń áde­bıet fa­kýltetine baryp, profes­sor Sı­pov­skıı­diń dárisin tyńdaýdy ádet etedi.

Bir kúni Muhtar ekeýimiz professor Sıpovskııdiń leksııasyna qatysyp otyrǵanbyz. Esil-dertimiz oqytýshynyń sózinde bolyp eshteńe baıqamappyz. Bir qarasam, Muhtardyń shashynyń arasynda shıyrshyqtalǵan qaǵaz qystyrýly tur. Bir japyraq qaǵazǵa: «Sizdiń shashyńyz bizdiń leksııa tyńdaýymyzǵa kedergi jasap otyr», dep jazylypty. Qyzyqty dáris ústinde de Muhtardyń ádemi buıra shashy arqamyzda jaıǵasqan nur júzdi arýlardyń nazaryn aýdara berse kerek. Sóıtsem, olardyń arasynda ózimizdiń bolashaq jeńgemiz Valentına da bar eken, – dep eske alypty Álkeı Marǵulan.

Osy eki tulǵanyń dostyǵy týraly taǵy bir úlken ǵalym Shapyq Shókın 1984 jyly 80 jasqa tolǵan áriptesi Álkeı Marǵulan týraly jazǵan esteliginde tómendegideı málimet keltiripti: «1921 jyly Semeı tehnıkýmynyń dırektory qyzmetin atqaryp júrgen Ábikeı Sátbaev týǵan aýyly Dalbaǵa kelip júrip, 16 jastaǵy Álkeı Haqanulyn kórip, ony tehnıkýmǵa oqýǵa túsirdi. Osy jerde Muhtar Áýezovpen tanysady. Ol Muqańa bilmekke degen qumarlyǵymen, jastyǵyna qaramastan gýmanıtarlyq máselede oı-órisiniń keńdigimen qatty unaıdy. 1924 jyly Muhtar Álkeıdi óziniń týǵan jeri Shyńǵystaýǵa qonaqqa shaqyrady. Sonda ózderiniń ýaqytty qalaı jaqsy ótkizgenin, qumaı tazylarmen qasqyr aýlaýǵa shyqqandaryn, Álekeń jyr qylyp aıtatyn. Álkeı tehnıkýmdy bitirgen soń Muhtar Omar­hanuly Lenıngradtaǵy Gersen atyn­daǵy pedınstıtýtqa joldama alyp beredi. Keıin ómir-tirshiliktiń ár alýan kezeńderinde olar dostyq jubyn jazbaı, bir-birinen járdem-kómegin aıamaı ómir súrdi. Olar dúnıetanymda da, qoǵamdyq jáne ádebı úderisterdi tanyp, ony baǵalaýda jáne boljaýda da oı-pikirleri bir jerden shyǵatyn. Olardyń qımas dostyǵy men jaqsy qarym-qatynasy 40 jylǵa sozylyp, tek 1961 jyly Muhań qaza tapqannan keıin ǵana úzildi», dep jazypty («Álkeı Marǵulan týraly este­likter». 52-53 b.).

Al myna ózderińiz kórip otyrǵan sýrette jalyndap turǵan – eki jas, eki dos. Biri – qazaqtyń ádebıetin álemdik deńgeıge kótergen Muhtar Áýezov bolsa, qasyndaǵysy – ulttyq arheologııa atasy, jankeshti ǵalym Álkeı Marǵulan. Bul foto 1926 jyly Lenıngradta túsirilgen kórinedi.