Búginde álemniń ozyq, damyǵan elderinde kesh ana ataný qalypty qubylysqa aınalyp keledi. Qazirgi medısına kesh reprodýktıvti jas retinde 35 jastan 49 jas aralyǵyn alyp otyr. Al osy jastaǵy aıaǵy aýyr, bosanatyn áıelder qaýip-qateri basym topqa jatady.
Elimizde ana bolýdyń ortasha jasy keıingi 20 jyl ishinde óskeni baıqalady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, 2020 jyly bul kórsetkish – 29,2 jas, 2019 jyly – 28,9 jas, 2018 jyly 28,7 jasty qurady. Osylaısha, birinshi bala týǵan kezdegi ananyń ortasha jasynyń jyl saıynǵy ósimi baıqalady. Bul úrdis áleýmettik-ekonomıkalyq jáne demografııalyq faktorlarmen baılanysty. Mysaly, gormonaldy kontrasepsııany qoldaný, áıelderdiń jumyspen qamtylýynyń artýy, joǵary bilim alý, mansap qýý jáne áleýmettik mártebeni kóterýge umtylý, bala týý men tárbıeleýge qolaıly jaǵdaı jasaý sııaqty faktorlardy ataýǵa bolady. Sondaı-aq ómir súrý uzaqtyǵy artyp, qoǵamda ana men áıeldiń róli ózgerip jatyr.
Elimizde 2000-2021 jyldar aralyǵynda 35 jastan keıin bosanǵan áıelder sanynyń kúrt ósýi 2019 jyldan 2021 jylǵa deıingi aralyqta baıqaldy. Máselen, 2019 jyly – 62 401, 2020 jyly – 72 464, 2021 jyly 80 104 bala dúnıege keldi.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń deregine súıensek, 2022 jyly elimizde 35 jastan asqan áıelder 78 442 sábıdi dúnıege ákelgen. Kesh ana bolǵan áıelderdiń eń kóbi Almaty qalasynda, olardyń sany – 9 545. Odan keıin ekinshi orynda Almaty oblysynda – 8 771, úshinshi oryndaǵy Túrkistan oblysynda 8 681 áıel kesh ana atanǵan.
Kesh ana bolýdyń artyqshylyǵy da, sondaı-aq ana men balanyń densaýlyǵyna áser etetin qaýipti faktorlary da bar. Jaǵymdy aspektilerge analardyń bala kútimi men tárbıesine qatysty habardarlyq deńgeıiniń joǵary bolýy, balaǵa shydamdylyqpen qaraý, qamqor bolý, jasyna baılanysty ana densaýlyǵynyń jaqsy, qarjylyq jaǵynan táýelsiz bolýy jatady.
Jaǵymsyz saldarǵa jasyna baılanysty ana densaýlyǵynyń (júktilik, bosaný jáne bosanǵannan keıingi kezeńde), bala densaýlyǵynyń nasharlaýy, ananyń náresteden aırylýy ári ólim qaýpiniń kóbeıýi jatady. Kóp jaǵdaıda náresteni joǵaltý qaýpi júktiliktiń sońǵy kezeńderinde bolady. Sebebi bul kezeńde anada sozylmaly aýrýlardyń damý, órshý yqtımaldylyǵy joǵary. Qursaqtaǵy sábıde genetıkalyq nemese basqa da aýrýlardyń paıda bolý qaýpi artady.
Halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaý boıynsha memlekettik saıasatty iske asyrýdaǵy mańyzdy aspektileriniń biri – ana men bala densaýlyǵy. Qursaqta jatqan balanyń saýlyǵy anasynyń jaǵdaıyna baılanysty. Júktilik kezinde balanyń densaýlyǵyna birneshe faktor áser etedi: balany josparlaý, tamaqtaný, kúndelikti rejim ári ýaqtyly medısınalyq tekserýden ótý.
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty elimizdiń 17 óńirinde, qalalyq jáne aýyldyq jerlerde 1 200 adamdy qamtı otyryp júrgizgen «Qazaqstandyq otbasylar-2022» áleýmettik zertteý aıasynda otandastarymyzǵa «Sizdiń oıyńyzsha, balanyń týýyn josparlaý kerek pe, álde bul mindetti emes pe?» degen suraq qoıyldy. Saýalnamaǵa qatysqan azamattardyń 73,5%-y bala týýdy josparlaý qajet dep, 15,2%-y muny isteýdiń qajeti joq dep sanaǵan, 11,3%-y bul suraqqa jaýap berýge qınalǵan.
Júktilikti josparlaý deni saý balany dúnıege ákelýde mańyzdy ról atqarady. Ananyń júktilik pen bosanýǵa sapaly daıyndalýy, bosanǵannan keıin qalpyna kelýi, óziniń jáne otbasynyń moraldyq, materıaldyq jaǵynan senimdi bolýy, barlyq qajetti medısınalyq tekserýlerden ótý, balanyń týýyna joǵary jaýapkershilikpen qaraý sábıli bolýdy josparlaýdyń artyqshylyqtary sanalady.
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty 35 jastan keıin náreste súıgen áıeldermen, sondaı-aq otbasylyq saıasat, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy sarapshylardyń qatysýymen Astana, Shymkent, О́skemen, Aqtóbe, Pavlodar qalalarynda «Kesh ana bolý» áleýmettik zertteýi (2023 jyly) aıasynda saýalnama júrgizdi. Atalǵan zertteýdiń saýalnamasyna qatysqandar «Júktilikti josparlaý kezinde kúıeýimen/zaıybymen (seriktesimen) medısınalyq tekseristen ótkenin» naqtylaý kezinde azamattardyń tek 23,9%-y júktilikti josparlaıtynyn jáne medısınalyq tekserýden ótetinin, 17,9%-y bul týraly bilmeıtinin, 13,5%-y tek birinshi balany josparlaǵanyn jáne 11,5%-y aldaǵy ýaqytta josparlaıtynyn kórsetti. Sondaı-aq atalǵan zertteýde «35 jastan keıin dúnıege kelgen» balalarǵa ata-analary sanaly túrde erekshe qaraıdy, kóbirek erkindik pen tańdaý beredi, balalary talantty, qabiletti jáne erkin ósip, jasyna qaramastan aqyldy bolady dep túıindegen.
Júktilikti josparlaıtyn 35 jastan asqan áıelder jasynyń ulǵaıýy basqa elderde de baıqala bastady. Máselen, Reseıde neke-otbasy qatynasynyń qalyptasý úderisi túrlenip keledi. Reseı zertteýshisi N.V.Sýldıaıkına «Otnoshenıe jenshın k pozdnemý detorojdenııý ı materınstvý» maqalasynda kesh sábıli bolǵan analardyń 4 tobyn: pragmatıkalyq baǵyttaǵy; dástúrli baǵytty jaqtaýshylar; qoǵamdyq pikirge táýeldi áıelder; konformıst áıelder dep bólip qarastyrǵan.
Pragmatık áıelder tobyna avtor ádette joǵary bilimdi, materıaldyq qamtamasyz etýdi maqsat etip, ana bolýdy keıinge qaldyrǵandardy jatqyzady. Osyndaı pikirdegi áıelder eń aldymen qarjylyq jaǵynan turaqty, turǵyn úıin alyp, jaqsy jumysqa ornalasqannan keıin ǵana bala týýdy josparlaıdy.
Dástúrli baǵytty jaqtaýshylar jas kezde týýdyń fızıologııalyq erekshelikterine, ıaǵnı ana men balanyń densaýlyǵyna súıene otyryp áıeldiń birinshi bala týý jasy 22 jas degen pikirdi ustanady. Bul jas kezde týý úderisiniń jeńil ótýine, otyz jastan keıin bedeýlik qaýpiniń bolýyna baılanysty dep tujyrymdaıdy.
Qoǵamdyq pikirge táýeldi áıelder 30 jasqa deıin bala týǵan durys dep sanaıdy. О́ıtkeni 30 jastan keıin dúnıege kelgen bala men ana arasynda jas ereksheligine baılanysty balany oqytýda, tárbıeleýde túsinbeýshilik týyndaıdy degen pikir bar.
AQSh-ta kesh ana bolý taqyrybynda túrli zertteý bar. Mysaly, amerıkalyq psıhologter 20 jasqa deıin jáne 30-40 jas aralyǵynda ana bolǵan áıelder arasynda saýalnama ótkizgen. Ekeýinen de «Eger olar qaıtadan sheshim qabyldaı alsa, sol jasta dúnıege náreste ákeler me edi?» degen suraqqa jaýap alyndy. Balalaryn 20 jasqa deıin dúnıege ákelgenderdiń jartysynan kóbi «joq» dep jaýap berdi, al 35 jastan keıin bala súıgen analardyń kópshiligi bala týý úshin durys jasty tańdaǵanyna senimdi ekenin aıtqan.
Germanııada birinshi ret bosanǵan analardyń ortasha jasy 30,2 jasqa deıin ósken. 10 jyl buryn bul kórsetkish 29 jasty qurasa, jyl ótken saıyn turaqty túrde ósip keledi. Balany 35 jastan keıin ómirge ákelý úrdisi tek Germanııada ǵana bolyp jatqan joq. Eýropanyń basqa elderinen alynǵan málimetter alǵash ret bosanǵan analardyń jasy jyl saıyn artyp kele jatqanyn kórsetedi. 2020 jyly sol qurlyqtaǵy analardyń ortasha jasy 29,5 jasty quraǵan. Alǵash ret balaly bolǵan analardyń jasy Italııada – 31,4 , Ispanııada – 31,2 jastan joǵary. Al eń jasy Bolgarııada – 26,4 jas, Rýmynııada – 27,1 jas , Slovakııada – 27,2 jas.
Jalpy, kesh ana ataný áıelderdiń reprodýktıvti minez-qulyq ustanymdarynyń, ómirlik jáne kásibı josparlarynyń ózgerýine baılanysty sharttalǵan. Búginde medısına qaryshtap damyp jatyr ári adamdardyń kópshiligi salamatty ómir saltyn ustanady. Árıne, ana bolý úshin myna jas óte yńǵaıly dep aıtý qıyn. Bul ár áıeldiń moraldyq, fızıkalyq, ómirlik jaǵdaıyna baılanysty. Ana bolý – bir baqyt, al náresteni qorǵap, pana bolý – zor baqyt.
Bekzat ERMEKBAEVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy