BIR QIYRDAN... BIR QIYR

Soltústiktegi Venesııa Shved astanasy syrttan kelgen jandardyń nazaryn gotıkalyq stıldegi saraılar men hramdardyń úshkir shpılderi jáne tóbesin kók tiregen alyp ǵımarat shatyrlaryndaǵy jeldiń qaı baǵyttan soǵyp turǵanyn anyqtaıtyn qu­bylnama rólindegi kógershin, átesh, shaǵala keı­ip­tes zyryldaýyqtarymen birden baýrap alady. Stokgolm sansyz araldar men túbek­terge ornalasqan qala. Munda qaı baǵytqa qa­raı júrseńiz de barlyq jerden teńizge shy­ǵasyz. Bul qaladaǵy sý ataýlynyń bári, meıli ol úl­kendi-kishili bolsyn, quddy shahardyń aınasy ispetti. Olaı deıtinimiz, shved asta­nasynyń eski bóligi dep atalyp ketken tustaǵy arhıtek­týralyq ansamblderdiń bári jaǵa­laý­lardaǵy sý betinen múlde ózgeshe keıipte mól­direp, jar­qyraı kórinedi. Korol rezıden­sııasy, Ratýsha, Ǵylym akademııasy men Parla­ment úıi sekildi ǵajap ǵımarattar turǵan osy jerdegi kez kelgen aral, túbek, ózen jaǵalaýlarynyń bári bir-birimen kelisti de kórkem kópirler arqyly jalǵasqan. Olardyń túbinde kúni boıy orys ertegisindegi Hottabych qart sekildi qamys qalpaq kıip, qarmaq salyp otyrǵan áýesqoı balyqshylardy kóresiz. Teńiz – Stokgolmniń jany. Ol ony túrli áýenge bólep, shahar ómirin san túrli qımyl-qozǵalysqa keltirip turady. Teńiz sondaı-aq qalany tolqyndarmen terbep aıalaıdy, erke­letedi. Al aq shaǵalaly aılaqtardan ańqyldaı soqqan aqsaýmal samal she? Qysqasy kók teńiz – Stokgolmniń sımvoly. Sondyqtan oǵan kórsetiletin qurmette shek joq. Tipti, munda eń usaq-túıek, eleýsiz degen nárselerdiń ózi teńiz­ben baılanystyrylady. Mysaly, sábı aýzyn­daǵy emizikterdiń balyq beıneli bop kelýi, balalar basyndaǵy telpekterge shaǵala sýrette­riniń salynýy, dúkenderdegi taıaq, stol, oryn­dyq, saǵat sekildi turmystyq zattardyń teńiz tústes bolyp, olardyń zákir, keme, qaıyq, maıak, kompas keıpinde jasalýy joǵarydaǵy sózimizge anyq dálel. Araldar men túbekter jáne jaǵalaýdaǵy bı­ik tóbelerge salynǵan Stokgolm beınebir tol­qynda qalqyǵan qala sııaqty. Sondyqtan da ony týrıster Soltústiktegi Venesııa dep oryn­dy ataǵan. Qurylystar men kóshe, trotýar­lar­dyń deni tastan salynyp turǵyzylǵan ol kóne zamandaǵy qaıyspas, qaıtpas sup-sur qart vı­kıng sekildi óte susty da sesti bolyp kórinedi. Ekinshi jaǵynan búgingi názik te ásem dızaın óneri qudiretimen ol júzinen nury tógilgen arýdaı óte sándi. Shahar sonymen qatar qonaq­jaı, oıly, ustamdy jáne eptep mańǵaz da... Oǵan mundaı qasıet darytyp turǵan sansyz kóp kóne eskertkishterdiń qudireti men ataqty adamdardyń izderi qalǵan tarıhı oryndardyń ereksheligi sııaqty. Aldymen ejelgi eskertkishter týraly bir-eki aýyz sóz aıtaıyq. Shved astanasynyń eń keremet ǵımaraty Korol saraıy bolyp taby­lady. Onyń ereksheligi aıryqsha arhıtektý­ralyq sheshimderinde desek, qundylyǵy barlyq monarhtardyń óz kezinde ustap, tutynǵan zat­ta­rynyń osynda shyp-shyrǵasy shyqpaı jı­naý­ly turǵandyǵynda der edik. Bul saraıdan on­sha alys emes jerde eńseli Stýrchıýrka – áýlıe Nıkolaıdyń sobory tur. Onda shved korolderi táj kııý rásimin ótkizip turǵan. Bul sáýlet úlgisi Stokgolmniń eń alǵashqy tastan qa­lanǵan úlken ǵımaraty deıdi gıd. Sodan keı­ingi nazar aýdaratyn nysan ol Ratýsha úıi. Ony sáýletshi R.Estberg 1920 jyly salǵan. So­ǵan qarap bul qurylys tolyqtaı kúni keshegi HH ǵasyr rýhyn bildirer dep oılaǵanbyz. Joq, olaı emes eken. Ratýshanyń keıbir bólikterinen basqa dáýir úlgilerin de molynan kórýge bo­lady. Máselen, orta ǵasyrdaǵy rysarlar zaly solaı. Onda áınekti tereze de, jabylǵan tóbe de joq. Sol HV ǵasyrdaǵydaı jasalǵan da qoı­ǵan. Sondyqtan da Ratýshanyń bul zalynan “ala bultty aspan” anyq kórinip tur. Já... Biz­diń aıtaıyq degenimiz bul emes. Oqyrmandy ha­bardar eteıik degen basty oıymyz ol Stok­golmdegi ataqty Nobel syılyǵyna ar­nal­ǵan bankettiń jyl saıynǵy 10 jeltoq­sanda naq osy Ratýshadaǵy kógildir zalda beriletindigi. Qalanyń barlyq alańdary derlik shved korolderi men osy ulttyń uly adamdarynyń músinderine toly. Solardyń ishinde at ústinde otyrǵan batyr korol Gýstav Adolfqa arnal­ǵan eskertkish erekshe kórinedi. Endi bir jerde korol Karl HII beınesi de kózge shalynbaı qalǵan joq. Bul baıaǵy Petr I patshamen shaıqasyp shaınasqan, Poltava túbinde baltasy tasqa tıgennen keıin Eýropadaǵy bedeline ońbaı nuqsan kelgen beıbaq bıleýshi ǵoı. Sonda da ol ómir boıy: “Alǵan baǵytymnan qaıtpaımyn”, – dep urandap ótken sııaqty. Ony eskertkishtegi onyń Shyǵys jaqty sho­shaı­ta nusqap, Máskeýdi kórsetip turǵan sol qolynan baıqaýǵa bolady. Osy jerde myna jáıtti de atap aıta ketken jón. Shvesııa astanasy Stokgolm joǵaryda biz ózimiz sóz etken aıshyqty arhıtektýralyq ansamblderimen jáne qudiretti korolderimen ǵana áıgili qala emes. Ol sonymen qatar óziniń aqyl-oıymen álemdik órkenıetke úlken úles qosqan dana perzentterimen de daralanǵan sha­har. Olaı deıtinimiz, munda bir kezderi ósim­dikter dúnıesin tuńǵysh ret 24 klasqa bólip júıe­­legen ataqty botanık Karl Lınneı, qo­parǵysh zat – dınamıtti oılap tapqan ǵalym Alfred Nobel, Gol­­­­­lıvýd táńirisi atanǵan kınoaktrısa Greta Garbo ómir súrgen. Bul jerde sondaı-aq temperatýralyq shka­lany, ıaǵnı gradýsty oılap tapqan Anders Selsıı men beı­bit­shi­lik jolyndaǵy be­deldi tulǵa, segiz jyl boıy Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hat­sh­y­sy mindetin atqarǵan Dak Hammarsheld eńbek etken. Al áskerı qyzmetin osyndaǵy Korol saraıynyń qurmetti qaraýyl ulanynan bastap, keıin Reseı armııasy quramynda Port-Artýr shaıqasyna qatysqan, odan soń aqyl­dylyǵy men parasat­tylyǵy arqasynda Fın­lıan­­dııanyń pre­zıdenti bolǵan Karl Gýstav Manner­geım she? Sondaı-aq ataqty dıp­lomat, ekinshi dú­nıe­júzilik soǵysta óziniń jankesh­tili­gimen myń­daǵan evreı ultyn Vengrııadaǵy qyrǵynnan aman alyp qalǵan Raýl Vallenberg pen “Uzyn shulyqty Peppı” jáne “Balaqaı men Kar­lson” ki­tap­tary arqyly álem ul-qyzdarynyń súıis­pen­shiligine bólengen jazýshy Astrıd Lın­grendi qaıda qoıamyz?! Mine, bular Shvesııa atty shaǵyn eldiń ataǵy alysqa ketken perzentteri. Ǵajaby sol, qaıda, qandaı jaǵdaıda bolsa da Stokgolm olardy umytpaǵan. Ony qaladaǵy alań, park, kóshe múıisterindegi sol tulǵalardyń oqyp bilim alǵan nemese jumys istegen, áıtpese osy el astanasynan alys saparǵa attanǵan jer­le­riniń bárine ornatylǵan shaǵyn mys taqta­lar­daǵy shekime jazýlardan anyq baıqaýǵa bolady. Máselen, óz zamanynda “ekinshi Darvın” atan­ǵan­ Karl Lınneıdi alyp qaraıyq. Shved Ǵy­lym akademııasynyń janyndaǵy kádimgi tabıǵı qoıtasqa onyń álemdik deńgeıdegi ashqan jańalyǵy men osy ǵylym ordasynyń tuńǵysh prezıdenti bolǵandyǵy qysqasha jazylǵan da qoıǵan. Boldy. Basqa eshteńe joq. Al Alfred Nobel she? “Oǵan qatysty munda ne bar?” – deısiz ǵoı. Aıtaıyq. Dúnıe júzindegi óte be­deldi halyqaralyq syılyqtyń quryltaıshysy ony Stokgolmde eske salatyn bir tabıǵı belgi bar eken. Ol ǵalymnyń 1862 jyly dınamıtti jasap jatqan kezindegi qoparylystan qabyr­ǵasy jarylyp ketken úıi. Sol oqıǵa kórinisi kúni búginge deıin saqtalynyp qalǵan. Árıne, ǵımaratqa jel kirip, jańbyr ótpes úshin qabyrǵadaǵy oıylyp qalǵan tesik keıin balkon esigi sııaqty uzynsha áınekpen bekitilip qoıyl­ǵan ǵoı. Al qalǵan jeriniń bári oqıǵa qalaı boldy, solaı tur. Bul meken-jaıǵa da jo­ǵa­rydaǵy Karl Lınneıdi eske salatyn anyq­tama sekildi shaǵyn mys taqta ilingen. Basqa eshteńe joq. “Mádenıettilik degen osy-aý”, – deısiń myna belgilerdi kórgende. “О́rkenıet talabyna jaýap berýdiń joǵary deńgeıdegi úlgisi de shyǵar bul”, – deısiń taǵy da ishteı ózińe-óziń til qatyp. Sóıtesiń de bizdegi: “Aý­yl­dyń aty – atama, kókemniń aty – kóshege”, – degen dańǵazalyqty oılap uıalasyń. Uq­qanymyz – myna ómirde ataqqumarlyq pen keý­demsoqtyq emes, qarapaıymdylyq pen ta­bıǵılyq qalatyn sııaqty. Bálkim, ulylyqtyń ekinshi aty da osylar ma eken dep oıladyq bylaı shyǵa bere. Áıtpese shvedter Greta Garboǵa bir kósheniń qabyrǵasyn, Anders Selsııge ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń mańdaıshasyn, Astrıt Lıngrınge qýyrshaq teatry atyn qımaı otyrǵan joq. Másele basqada; ulttyń ustamdy minezi men tunyq, taza tárbıesinde bolyp tur. Shvesııa!.. Mine, 200 jyldan beri soǵystyń ne ekenin bilmegen el bul. Taǵdyr oǵan oń kóz­ben qarap kele jatqandaı. Bul ondaǵy bı­lik ıeleriniń berik ustanymyna da baılanysty shyǵar bálkim. Bir kezde jarty Eýropany jaýlap alǵan shvedterge tóńirektegi kórshileri óshpendilikpen, jekkórinishpen qaraǵany belgili. Sodan olar álsiredi de beıbit, beıtarap baǵyt ustanýdy jón kórdi. Sóıtip HVIII-HIH ǵasyrlardy bylaı qoıǵanda keshegi HH ǵasyrdaǵy eń sumdyq soıqan – birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵystarǵa aralasqan joq. Sóıtip, máselen 1939-1945 jyldarda búkil Eý­ropa otqa oranyp jatqanda Shvesııa óndirisin dúrildetip, aýyl sharýashylyǵyn gúrildetip jatty. Al 50-shi jyldardyń basynda onyń soǵysqa qatysqan kórshileri sansyrap, qıraǵan qalalaryn qaıta qalpyna keltirý jumystaryna kiriskende bul el adam quqyqtaryn qorǵaý, eńbekti jańa úlgide uıymdastyrý jáne otan­dastarynyń ál-aýqatyn jaqsartý má­se­lelerimen aınalysty. Sóıtip, bul quqyqtyq jáne azamattyq qoǵam ár adamnyń ómirde oılaǵan armanyna jetý úshin árkimge birdeı múmkindikter berilýine kóp kúsh jumsady. Sondyqtan da Otanynda bombalar jaryl­maǵan, astanasynda úıler qıramaǵan eldiń jaǵdaıy qazir óte jaqsy. Ony myna mysal­dardan anyq baıqaýǵa bolady. Halyqtyń mundaǵy ómir súrý jasynyń uzaqtyǵy – 80 jyl. Osy kórsetkishpen Shvesııa álemdegi 222 memlekettiń ishinde 9-shy orynda keledi. Ortasha jalaqy bul elde 20 myń kron, ıaǵnı, 2222 dollardy quraıdy. Ras, álemdi qamtyǵan daǵdarys jaǵdaıyndaǵy jumyssyzdyq munda da joq emes, bar. Onyń deńgeıi bıylǵy birinshi toqsanda 9,1 paıyzdy quraǵan. Biraq.., ıá, biraq qashan jańa eńbek ornyna ornalasqansha úkimet olardy burynǵy aılyq jalaqasynyń 80 paıyzy kólemindegi qarjymen qamtamasyz etip turady. Sondaı-aq, bilim alý munda tegin. Oǵan ketetin shyǵyn ishki jalpy ónimniń 7,1 paıyzyn quraıdy. О́tken jyldyń tórtinshi toqsanynda IJО́ Shvesııada 819,7 mln. krondy quraǵan. Bul mundaı shaǵyn memleket úshin az ba, kóp pe? Árıne, kóp! Me­dısına da osyndaı. Turǵyndar úshin dárigerge qaralyp, emdelý tegin. Halyqqa ja­salǵan osyndaı ozyq áleýmettik jaǵdaılardy kózben kórgende 1989 jylǵy KSRO halyq­tarynyń I sezindegi pikirtalas oıǵa oralady. Sonda ataqty ekonomıst Leonıd Abalkın: “Aq ter, kók ter bolyp 70 jyl tyrbanǵanymyzda eńbegi esh, tuzy sor halqymyzǵa shvedter qurly jaq­sy­lyq jasaı almadyq”, dep ókinse, kórnekti jazýshy Shyńǵys Aıtmatov: “Qazir álemge úlgi etip aı­tyla bastaǵan “ekonomıkanyń shvedtik modeli” degen ne? Ol sosıalızm men kapı­ta­lızm­niń jaqsy, ońtaıly ári ıkemdi jaqtaryn erkin tańdap alý. Sóıtip, olardy halyq ıgiligi jolyna batyl beıimdeý. Basqa eshteńe de emes. Bizge nege osylaı etpeske”, – degen edi. Sol opyný men tańdanýdyń syryn biz ol kezde uqpaǵanbyz. Úlgi etip aıtýdyń da qadirine jetpegenbiz. Arada 20 jyl ótken soń osy elge kelip mundaǵy jaǵdaıdy óz kózimizben kórgende ony sonda ǵana baryp túsingendeı boldyq. Rasynda da solaı eken. Sýretterde: Qus ushatyn bıiktikten qaraǵan­daǵy Stokgolm mine, osyndaı; Shved astana­syndaǵy jańa úlgimen salynǵan “Globen” sport kesheni; Stokgolm, Shvesııa. Janbolat ÁLIHANULY (Aýpbaev).