Ǵylymdaǵy alaıaqtyq

Eldiń ǵylymdaǵy áleýe­tin baǵalaýda ǵylymı jarııa­­la­nym­dardyń sa­ny mindetti túrde eskeriletin ta­lap­tardyń biri. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń máli­me­tinshe, byltyr 101 joǵary oqý orny 7428 ǵylymı maqala ja­rııa­laǵan, onyń 5344-i «Scopus» derek­qo­ryndaǵy jýrnaldarda, al 2367-si «Web of Science»-te ındeks­telgen ǵy­lymı basylymdarda jaryq kór­gen. Alaıda «Scopus»-tyń qyr-sy­ryn bilmeıtinder qıynsynyp, ju­mysyn ortadaǵy deldaldarǵa tap­syrady. Keıingi kezderi bul qyz­met naǵyz bıznestiń kózine aınalǵan.

Ǵylymı jýrnalǵa maqala jazyp, jarııalap beremiz degenderdiń jarnamasy jelini jaryp tur. Qyzmetin jarysa usynǵan agenttik kóp. Biz de solardyń bireýine habarlasyp, qalaı jumys isteıtinin bilip kórdik. «Maǵan «Scopus»-qa maqala jarııalaý kerek. Qyzmetterińiz qan­sha turady, jumystyń júzege asý barysy qalaı bolady», degen suraǵyma «Siz esh nársege alań­damaısyz, basynan aıaǵyna deıin bárin ózimiz qatyramyz, 1 800 000 teńge tóleseńiz boldy» degen jaýap aldym. Agenttiktiń aıtýynsha, siz bergen taqyrypta kádimgi zerttep júrgen kánigi mamandaı ǵylymı maqala jazyp, ony jarııalap, shyqqan soń avtorlyq quqyqty satyp alyp beredi eken. «Qymbattaý eken», dep qıpalaqtap edik, «Bul qaıta jeńildikpen tur. Naryqta budan arzan baǵa tappaısyz», dedi. «Al eger maqalańyzdy ózińiz jazyp jiberem deseńiz, qalǵan jumysty 1 mln teńgege istep beremiz», degen usynysty taǵy aıtty.

«Scopus»-qa maqalasyn jyldap shyǵara almaı júrgender amalsyzdan agenttiktiń qyzmetin satyp alady. Soraqysy aqshasyn alǵannan keıin kóbi alaıaq bolyp shyǵady. Ǵalymdar men zertteýshiler «utam» dep urynyp qalǵanyn kesh túsinedi. Tipti aıtqanyn istep, «Scopus»-qa shyǵaryp bergenniń ózinde istegen jumystarynyń sapasy syn kótermeıdi. Maqalasyn jazǵyzyp otyrǵan «ǵalymdardyń» da isin jón deı almaımyz. Bul – ǵylymı etıkany óreskel buzý, ǵylym damýyn tejeý.

Joǵaryda jazǵanymyzdaı, deldaldar «Scopus»-qa maqala shyǵaryp bergenimen, báribir ony ǵylymı metrıkasy joǵary basylymǵa emes, aqshasyna kelisetin arzan jýrnaldarǵa jiberedi. «Scopus» bazasyndaǵy ǵylymı metrıkasy joǵary jýrnal­darǵa jarııalanym jasap júrgen PhD Amanjol Tur­ly­bekulynyń aıtýynsha, «Scopus»-qa kirip, kimniń qaı deń­geıde ekenin birden bilýge bolady.

– Kóp jaǵdaıda «Web of Scien­ce»­ jýrnaldardyń ımpakt fak­to­­ry tómenirek bolady. Sebebi de­rek­qorǵa engizilgen jýrnal­dardyń sany «Scopus»-qa qaraǵanda 1,5-2 ese az. Iаǵnı «Web of Science»-tiń talaptary da joǵary. Hırsh ındeksi, ımpakt faktor, saıt skor, kvartıl, prosentıl, JCR degen ǵylymı me­trıka kórsetkishteri bar. Saıt skor men ımpakt faktor ekeýi uq­sas, tek birinshisi «Scopus»-ta bolsa, ekinshisi «Web of Science». Ol jýr­nal­dyń oqylymyn anyq­taıdy. Sil­teme sanyn jýrnalda jaryq kór­gen maqalalar sanyna bóledi. Hırsh ındeksi ǵalymnyń deńgeıin anyq­taıdy. Iаǵnı orta eseppen onyń jumystaryna neshe ret silteme jasalǵanyn kórsetedi. My­salǵa, elimizdegi eń úzdik ǵalym pro­fessor Rátbaı Myrzaqulovta – 52. Al prosentıl men kvartıl – «Scopus» pen «Web of Science» jýr­nal­darynyń baǵyty boıynsha pozı­sııasy men sapasyn anyqtaıdy, – deıdi ǵalym.

Ǵylymda retraksııalanǵan jumys degen túsinik bar. Ol ja­rııa­­­lanǵan maqalalardyń tek­serile kele talaptarǵa saı emes dep tanylýy. «Retraction Watch» derek­qorynyń málimetinshe, búginge deıin 50 myńnan asa ǵylymı jarııa­lanym retraksııalanǵan. «Thinking Skills and Creativity» jýrnaly­nyń zertteý nátıjesinde maqalasy qaı­tarylǵan qazaq avtorlary kóbi­ne deldaldardyń qyzmetine júgi­­netini anyqtalǵan. Sondaı-aq ǵylymı jarııalanym erejelerin qadaǵalamaı qabyl­daı beretin jýr­naldardyń da jaýapsyzdyǵy negizgi faktorǵa jatady eken.

PhD Mereke Zeınollaqyzynyń aıtýynsha, zertteýmen aınalysyp, ǵylymı dárejesin qorǵaýǵa da­ıyndalyp júrgenderdiń arasynda ǵylymı jarııalanym talaptary men etıkasyn bilmeıtinder kóp.

– О́kinishke qaraı, zertteý taqyrybyn ózi túsinbeıtin, akade­mııalyq mátin jaza almaıtyn «ǵalymdar» bar. Sol sebepti qazaq avtorlarynyń maqalasyn «Scopus» qabyldamaıdy. Onda naqtylyq joq. Bári jalpylama. Al otandyq jýrnaldardaǵy maqalalardyń deni – aǵylshyn tilinen aýdarylyp alynǵan aqparattar. Bulaı kim-kimdi aldap júr, – deıdi ol.

«Scopus»-taǵy sondaı-aq basqa da ǵylymı platformalardaǵy jarııa­lanymdar kóp jaǵdaıda zertteýshiniń mansabynyń ósýine, granttar alýyna, akademııalyq ortada tanymal bolýyna yqpal etedi. Bul zertteýshilerdi jarııalanym sapasynan góri sanyna mán berýge májbúrleıdi. Kóptegen ǵalym «Scopus» tizimindegi jýrnaldar­ǵa shyǵý úshin sapaly zertteý jasaýdyń ornyna, kez kelgen jolmen maqalalaryn jarııalaýǵa asyǵady. Nátıjesinde, ǵylym kommersııalanady. Iаǵnı jalǵan jýrnaldar men sapasyz maqalalar kóbeıedi. «Retraction Watch» derek­qory «Scopus» tizimine enip, biraq talaptardy saqtamaı aqsha dep arany ashylǵan birshama jýrnaldy áshkerelep, lısenzııasynan aıyrǵan. Biraq qansha tekseris júrgizilip jatsa da, olardyń sany azaıar emes. Jalǵan ǵylymı zert­teýler jarııalaıtyn basylymdardy anyqtaıtyn «Predatory journals List» saıtynyń dereginshe, bul tizimde kóshti Úndistan, Nıgerııa, Pákistan memleketteri bastap tur. Aldyńǵy qatarda Ortalyq Azııa elderi de bar. Sonyń ishinde Qazaq­standa keıingi jyldary ǵylymı jarııa­lanymdardyń sanynyń kúrt kóbeı­geni baıqalǵan.

Amanjol Turlybekulynyń aıtýynsha, ǵylym jolyna túskender mindetti túrde talapqa saı maqala jaza alatyn deńgeıde bolýǵa tıis.

– Qazir ǵylymı jarııalanymy joq bolsa, ǵalymdy ortasy moıyndamaıdy. О́ıtkeni onyń jumysyn eshkim oqymasa, eshkim silteme jasamasa, ǵalymnyń ózekti zertteýmen aınalysyp júrgeni kúmán týdyrady. Sonymen qatar ǵalymdarǵa sheteldik jýrnaldarǵa jarııalanym jasaýdyń qajeti joq. Shetel basylymdaryn qazaq qoǵamyndaǵy taqyryptar, máse­leler qyzyqtyrmaıdy degen jansaq pikir bar. Bul keńes zamanynan qalǵan túsinik pe dep te oılaımyn. О́ıtkeni sol kezeńde keńes zamanynyń ǵylymy óz ortasynda ǵana shekteletin. Shetel basylymdaryna jarııalanym jasamaıtyn. Shyn máninde, sheteldik ǵylymı qaýymdastyqpen baılanysta bolý óte mańyzdy. Ǵalymdar «Scopus»-qa jarııalanym jasaýdy bir baǵynbaıtyn belesteı kóredi. Biraq eńbektense, shynaıy zertteýmen aınalyssa, sapaǵa jumys istese, maqala jazý qıyn nárse emes. Aıtpaǵym, bul – meńgerýge bolatyn qabilet. Ǵylymmen aınalysyp, ǵylymı maqala jaza almaý úılespeıtin nárse, – deıdi ol.

Ǵylymdaǵy deldaldardyń kóbeıýi men jalǵan jýrnaldardyń tara­lýy – qazirgi zamanǵy akade­mııalyq qaýymdastyqtyń bas­ty máseleleriniń biri. Mundaı tájirıbeler zertteý sapasyna teris áser etip, ǵylymnyń bedeline nuqsan keltiredi. Amanjol Turly­bekulynyń sózinshe, sapasyz zert­teý jumystary memlekettik bıýd­­jetke de úlken zalalyn tıgi­zedi.

– Mınıstrlik talapty kúsheıt­pese, ǵylym salasynda kásibı ósim bol­maıdy. Áýeli joǵary oqý oryndarynda sapa jaqsarýy kerek. Ýnı­versıtetterde jóndi ǵylymı zert­teý jumystary júrgizilmese, qa­laı bilikti maman daıarlanady. Naǵyz ǵalym qaıdan shyǵady? Mysaly, Nazarbaev ýnıversıtetin ala­tyn bolsaq, bakalavr ne magıs­trant stýdentter ǵylymı joba­larǵa tikeleı qatysyp, leksııa­da alǵan málimetterdi laboratorııada shyńdaı alady. Biraq basqa joǵary oqý oryndarynyń bárinde mundaı múmkindik joq. Sonyń kesirinen shala saýatty «ǵalymdar» kóbeıedi, – deıdi ol.

Iá, aıtqandaı-aq sapany baqylamasa, sanǵa jumys isteıtin qoǵamǵa aınalamyz. Ataq úshin deldaldardyń demeýinde júrgen «ǵalymdar» ǵylymdy óshirmese ósirmeıdi.