Dene tárbıesine keshendi kózqaras kerek

О́mirdiń barlyq as­pek­tisin qaıta qa­raý­dy talap etip otyr­ǵan jańa jaǵdaıda óskeleń ur­paq­tyń qoǵamdyq, kásibı is-áre­ket­ke daıyndyǵy joǵary, jan-jaqty, úılesimdi damyǵan jeke tul­ǵasyn qalyptastyrýdaǵy dene tárbıesiniń áleýmettik mańyzy arta bermek. Dene shynyq­ty­rýdyń tárbıelik qyzmeti este­tı­kalyq, ıntellektýaldyq múm­kin­dikterdi ashýdan bastalyp, salamatty ómir saltyn nyǵaıtýǵa, eńbekke baýlýǵa, jetistikterge jigerlendirýge ulasady. Bilim alýshy qurylymdyq oılaý arqyly yntymaqtastyqtyń, uıymdyq jumystyń artyqshylyqtary men talaptaryn qabyldap, túsinedi, táýekelderdi baqylap, minez-qulyq jaýapkershiligin sezinedi. Ádil, ónim­di oıynnyń ólshemsharttaryn baǵalaý oqýshyny erte bastan naqty qun­dylyqtardy uǵynýǵa jetelep, qoǵamdyq ómirde belsendilikke, tııa­naqtylyqqa yntalandyrady.

Búginde elimizde genderlik teń­dikke, múmkindigi shekteýli jan­dardy qoǵamnyń barlyq múshe­sine birdeı qajetti ómirlik úde­ris­terge belsendi qosatyn ınklıý­­zıvtilikke negizdegen jalpy­ult­­tyq konsýltasııalar ótkizý arqyly dene tárbıesi standarttaryn arttyrýǵa erekshe kóńil bólinip otyr. Prezıdent jastardyń buqa­ralyq sportpen aınalysýyna, dene tárbıesin damytýǵa únemi mańyz berip, ony halyqqa arnaǵan joldaýlarynda árdaıym aıtyp keledi. Osy oraıda sapaly dene tárbıesi (SDT) qaǵıdalaryn nası­hattaýǵa negizdelgen IýNESKO-nyń jahandyq bas­ta­masy ult densaý­lyǵyn ny­ǵaı­týǵa, jastar arasynda dene shynyqtyrýdy damytýǵa baǵyt­talǵan batyl qadam boldy. Bul joba byltyr Prezıdent ja­nyn­daǵy Áıelder isteri jáne otba­sylyq-demografııalyq saıasat jónin­degi ulttyq komıssııanyń, Qazaqstannyń IýNESKO isteri jónindegi ult­tyq komıssııasynyń, sondaı-aq ISESKO qoldaýymen, Oqý-aǵartý mınıstr­ligi men IýNESKO ara­syn­daǵy ózara túsinistik týraly me­mo­ran­dýmǵa sáıkes iske qosyldy. Ideıa aıa­synda dene tárbıesi salasyna tal­­daý jasalyp, dene tárbıesi saıa­­satynyń basym baǵyttary aı­qyn­­daldy. Sondaı-aq elimizdiń bes iri qalasynda 500-den astam dene­shynyqtyrý mamanymen kez­­desý­ler ótkizildi. Semınarlar dene­shynyqtyrý muǵalimderiniń kási­­bı deńgeıin kóterýge, oqytýdyń ınklıý­z­ıvti ádisteri men genderlik teńdik qaǵıdattaryn engizýge baǵyt­talǵan. Sonymen qatar jas­tardy SDT qaǵıdattaryna tartý maq­sa­tynda IýNESKO klýbta­ry­nyń múshe­lerimen, deneshy­nyq­ty­rý páni oqytýshylary maman­dy­ǵyna oqıtyn stýdenttermen semınarlar aıasynda qosymsha sessııalar uıymdastyrý kózdelgen. Bul kezdesýler jastar arasynda densaýlyq pen fızıkalyq bel­sen­diliktiń jańa mádenıetin qa­lyp­tastyrýǵa kómektesedi. Oral, Qos­ta­naı, Astana, Túrkis­tan, Aqtóbe qa­la­larynda sátti ótki­zilgen oqy­tý is-sharalary Alma­tyda jal­­ǵas­ty. Jıynǵa deneshynyq­tyrý pá­ni­niń oqytýshylary, oqý-aǵar­tý, den­saý­lyq saqtaý, týrızm jáne sport bas­qarmalarynyń qyz­met­­kerleri, sondaı-aq buqara­lyq aqpa­rat quraldarynyń ókil­deri qatysty.

SDT saıasatyna engizilgen bas­ta­malardy belsendi túrde nasıhattaı otyryp, Almatydaǵy IýNESKO О́ńirlik keńsesi deneshynyqtyrý oqytýshylarynyń kásibı standarttaryn arttyrýǵa nazar aýdarady. Is-sharada sóz bolǵan taǵy bir ózekti taqyryp – balalardy deneshynyqtyrý sabaǵyna yntalandyrý maqsatynda mektepter­diń materıaldyq qoryn jańartý. Sondaı-aq kelesi jyly eli­mizde ınklıýzııaǵa basa mán be­ri­lip jat­qan jańa mekteptegi deneshy­nyq­tyrý baǵdarlamasy sy­naq­tan ótedi.

IýNESKO О́ńirlik keńsesi áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵy­lym­dar sektorynyń basshysy Maqsat Baıbekov is-sharalardyń negizi – IýNESKO standarttaryna saı muǵalimderdiń áleýetin arttyrýǵa sep­tesý ekenin, álemniń kóptegen el­inde júzege asyrylyp jatqan ja­handyq bastama aıasynda eleýli nátı­jelerge qol jetkizilgenin atap ótti. «Dene shynyqtyrý – kez kelgen jetistiktiń bastaýy. О́ıtkeni den­s­aýlyq, belsendi ómir bolma­ıynsha, adamnyń qandaıda bir kási­bı bıikterge shyǵýy neǵaıbil. Osy rette tájirıbe almasýda, jańa daǵdylardy meńgerýde oqytý semı­nar­larynyń paıdasy mol», dedi ol.

Sapaly dene tárbıesi, ınklıý­zıvti oqytý, IýNESKO-nyń dene tár­bıe­sindegi genderlik teńdik qaǵıda­lary jóninde ekonomıka ǵylym­darynyń kandıdaty, sarapshy Álııa Ilııasova, elimizdegi dene tárbıesi máseleleri men onyń tıimdiligin arttyrý joldary týraly fılosofııa ǵylymdary­nyń doktory Svetlana Otaraly ádistemelik turǵydan keńinen áńgimelep berdi. Sondaı-aq qa­tysýshylarǵa SDT ilgeriletýdegi Ulttyq olımpıadalyq komıtet tájirıbesinen, Basketbol, Fýt­bol federasııalary jumysynan tushymdy aqparat berildi. Tal­qylaýlar barysynda deneshy­nyqtyrý pániniń muǵalimderi mektep baǵdarlamalaryn ıkemdi, ońtaıly turǵyda ázirleý, belgili bir sheńberdiń aıasynda ustamaı, oqytýshyǵa shyǵarmashylyq er­kindik berý máselelerin qozǵady. «Máselen, baǵdarlamaǵa engizilgen fýtboldy balanyń bári birdeı qabyldaı bermeıdi. Keıbireýine sporttyq oıynnyń basqa túri unaýy múmkin. Bizge barlyq materıal, kómekshi quraldar usynyl­ǵanyna qaramastan, úsh jyl osy baǵdarlamamen jumys istegende baıqaǵanymyz, oqýshylardyń barlyǵyn birdeı bul baǵytqa tarta almadyq. Sondyqtan mundaı synaqtardy abaılap júrgizý qajet. Fýtbol óz aldyna bólek, seksııalyq jumysta bolýǵa tıis dep sanaımyz», deıdi olar.

О́z kózqarasymen bólisken dene­­shynyqtyrý mamandary atap ótkendeı, buqaralyq sport dene tárbıesi sabaǵynan qalyptasady. «Kezinde «Eńbek pen qorǵanysqa daıyn» (GTO) normatıvteri myqty qural retinde jumys istedi. Árıne, bul qazirgi ýaqytta ózekti bolmaýy múmkin. Degenmen belgili bir jańa parametrlerdi laıyqtap ázirleýge bolar edi. Jarystarda «Tezirek! Joǵaryraq! Kúshtirek!» uranymen jeńiske umtylý Olımpıadalyq jetistikterdiń, júldelerdiń bas­taýy bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz», deıdi sport salasynyń tájirıbeli mamandary. Olardyń pikirinshe, baǵalaý júıesin alyp tastaý deneshynyqtyrý sabaǵyna nemquraıdy qaraýǵa, dene tár­bıe­siniń nasharlaýyna ákeldi. Son­dyqtan eger buqaralyq sportty damytyp, dene shynyqtyrýdy jańa deńgeıge kótergimiz kelse, balanyń da, ata-ananyń da talaby men eńbegin yntalandyratyn baǵalaý júıesin qaıtarý kerek. Dene shynyqtyrýmen, sport­pen shuǵyldanýda, joǵary kór­setkishterge qol jetkizýde yntalandyrý sharalary men tetikteri mańyzdy oryn alýǵa tıis.

Oqý-jattyǵý baǵdarlamasynyń bir bóligi – tanymal otandyq sportshylardyń jastarmen kez­desýi. Almatyda ótken sharanyń osy modýline júzýden Olımpıada chempıony Dmıtrıı Balandın men sporttyq gımnastıkadan Parıj oıyndarynyń kúmis júldegeri Narıman Qurbanov qatysty. О́z ómirlerindegi sporttyń róli, tártip pen tabandylyqtyń mańyzy týra­ly áńgimelep, tájirıbelerimen bólisken atletterdiń ónegeli joly jastardy dittegen maqsatyna jetýge shabyttandyrary sózsiz.