Túlik tóresi taqsiret tartpasa eken

Jylqynyń júdeýi bir bul emes, jyl saıyn qaıtalanyp turady. Onyń birneshe sebebi bar. Sebep­tiń birinshisi – malsaq qaýymnyń salǵyrttyǵy. Bolat tuıaqty janýar qysqy azyǵyn ózi tebindep tabady dep esepteıdi, sondyqtan mal azyǵyn daıyndaýǵa enjar.

– Ol – burynǵy jaǵdaı. Arqa tósindegi alqaptar sansyz qunarly, shúıgin shópke meltektep turǵan kezde darqan dalanyń tósin soqamen tilip, aıǵyzdaǵanǵa deıingi kórinis, – deıdi el aǵasy Quttybaı Darhanov. – Qazir shóp qunary kemidi, jaıylym taryldy. Jylqy jaıylǵan jerge ózge túlikti baǵa almaısyń. Jaryqtyqtyń tisiniń bitimi solaı, shópti tamyryna deıin qyrshyp julyp alady. Al sıyr tilimen orap jeıdi. Sondyqtan topyrlatyp tórt túlikti túgel baqqan soń, toqymdaı jerdiń tozatyny daýsyz.

Tozǵan jerdiń teperishin byltyr kórdik. Quryǵy qutty jylqyshylardyń da lajy taýsylǵan qaharly qys boldy. Jabaǵyǵa saqaý shyǵyp, kebeje qaryn bıeler ish tastap, mal ishinde ólim-jitim kóbeıgen soń jaýapkershilikti oılaǵan jylqyshylar kógalaly kóp jylqyny qotanǵa ıirip tastap, mal ıelerine: «Al endi ózderiń baǵyp alyńdar!» degen. О́zderi baǵa qoıaıyn dese, jemshóp joq. «Qys kelse qaıtar deısiń, kórmeı júrgen quqaıymyz ba» degendeı, beıqam júrgen malsaq qaýym tyǵyryqtan shyǵar jol taba almaı, abdyrap qaldy. Aýzynan úrip ósirgen tól malyn qoraǵa qamap baǵa qoıaıyn dese jemshóp qasqaldaqtyń qanyndaı taptyrmady.

– 2022 jyly salmaǵy 300-350 kelilik bir býma shóptiń quny 6-7 myń teńge bolsa, ótken jyly 12-13 myń teńge boldy. Eki ese qymbattady. Onyń ózin taba almaı qınaldyq, – deıdi Aqkól aýdanyndaǵy Mınskıı aýylynyń turǵyny Serik Asanov. – Basty sebep, jazdyń jaýynsyz bolǵandyǵy ári qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta jyl saıyn mal azyǵyn daıyndap júrgen shabyndyqtaǵy shóptiń kúıip ketýi. Qys ishinde jańbyr jaýdy. Kók muzdy qaqyrata jaryp, bes tal shópke aýzyn áreń iliktiretin qutpan aıǵyr, jilikti bıe kúrt júdedi. Onyń ústine egistik alqaptarda saban da qalmaıdy. Jylqy malynyń bir qoregi osy saban edi. Byltyr egin shyǵymy az bolǵan soń saban taba almaı sendelgen jurtty kórdik.

Aıtsa aıtqandaı, byltyrǵy jańa jyldyń aldynda Kókshe aspanyn bult torlap, nóser jaýyn aptalap jaýdy. Shóp basy qabyrshaqtanyp, qatyp qaldy. Jylqy jaryqtyq shóptiń ushar basyna qatqan kók muzdy birge shaınady. Qulyn tastaýdyń bir sebebi osy. Malmen kózin ashqan kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, esti mal ózin saqtap qalýy úshin ishindegi qulyndy laqtyryp jiberedi eken.

Jylqyǵa tóngen náýbet tabıǵattyń ózgerýinen. Bul synaqqa tótep berý úshin mal tuqymyn asyldandyrýǵa meılinshe kóńil bólý kerek. Tól tabıǵatymyzǵa tóselgen, san ǵasyr boıy Alash balasymen birge jasasyp kele jatqan qazaqy jylqyǵa jeter túlik joq.

– Jylqy tuqymyn asyldandyrmasaq, qystan shyǵý qıyndaı beredi, – deıdi Aqkól aýdanyndaǵy «K.N.A.» sharýa qo­ja­lyǵynyń basshysy Sembaı Janataev. – Jaby tuqymyn ósirýge nıet etsek, qalaı bolar edi? Bul jalǵyz-jarym adamnyń qolynan keletin is emes. Sharýany aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qolǵa alǵan jón. Jabynyń sıpatyn bile qoımaıtyndarǵa biraýyz sózben aıta keteıin. Salt minýge shydamdy, júk tasysa jolda qaldyrmaıdy, eń bastysy jáne bizge keregi aýa raıynyń qandaı jaǵdaıyna bolmasyn shydamdy. Súti de mol, tez semiredi. Jemshóp talǵamaıdy, qysy-jazy tebindep jaıylady. Keń saǵaqty, jýan moıyndy, etti, keýdesi keń, jony jalpaq, aıaqtary óte myqty, qazaqy jylqynyń tuqymy kózimizden bul-bul ushyp tur ǵoı.

О́tken qysta bar jylqysynan aırylyp qala jazdaǵan sharýanyń biri Birjan sal aýdanyna qarasty Sáýle aýylynyń turǵyny Jambyl Jaqypov. Mal baqqanǵa bitedi. Uzaq jyldar boıy óz tóliniń esebinen ósirip, belden kelgen beınettiń júgin arqalaǵan. Aýyldaǵy aǵaıynnyń kún kórisi tórt túlik maly ekendigi belgili. Tóli men qymyzyn satyp, tabys tabady. Jylqyly sharýanyń ótken qysta 200-ge jýyq jylqysy tabıǵat­tyń taqsyretin tartyp, qyrylyp qalǵan. Jalǵyz Jambyldyń ǵana emes, tóńirektegi ózge aýyldardaǵy mal súmesimen kún kórgen malsaq qaýymnyń kórgen teperishi. Qansha qymbat bolsa da jemshópti satyp alǵanymen, qyrýar malǵa talǵajaý bolar azyq taba almaǵan. Qysqa kúısiz túsken kóp jylqy kóktemde jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úziler shaǵynda jyǵylǵan. Malsaq qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, jergilikti atqarýshy bılik maldyń tizimin jasap, qujattary men syrǵasyn, chıpterin túgendese, ótemaqysy qaıtarylady dep sendirgen. Alaıda kúni búginge deıin qoldaryna tıgen kók tıyn joq.

– Alǵashqyda úmittengenimiz ras, biraq ótemaqy tólenbedi, – deıdi «Bıbigúl» sharýa qojalyǵynyń basshysy Jambyl Jaqypov. – Nege ekenin kim bilsin, tótenshe jaǵdaı jarııalanbady.

Aıtylǵan ýáde sózbuıdaǵa salynyp, soń sıyrquıymshaqtanyp ketken. Halyq áli de úmitin úzer emes.

– Esil mal kóz aldymyzda ashtan qyrylyp jatqanda qolymyzdan keler qaı­ran bolmady. Kóktem shyǵa saı-salanyń bári qatygez qystyń kórinisin aıǵaqtaıtyn óleksege tolyp ketti, – deıdi Zerendi aýdanyna qarasty Vasılkovka eldi mekeniniń jylqyshysy Temirbek Ǵalymov. – О́zimniń de on shaqty jylqym shyǵyn boldy. Qujattary men syrǵasy, chıpteri de túp-túgel. Aýdan ákimdigi shyǵyn tólenedi dep ýáde bergen edi. Biraq sóz kúıinde ǵana qaldy.

Oblystyq veterınarııa basqarma­synyń basshysy Talǵat Júnisov óz ýájinde jylqynyń jutaǵanyn jasyrmaıdy.

– Alǵashqyda tótenshe jaǵdaı jarııalanatyn boldy, – deıdi Talǵat Júnisov, – sol qarajatpen halyqqa ótemaqy tólemek bolǵan. О́temaqy alý úshin mal saqtandyrylýǵa tıis. Biraq malsaq qaýym mundaı shyǵyndy basy artyq qareket dep esepteıdi. Eshkim malyn saqtandyrmaıdy. Osy arada aıta ketetin bir jaı, kóktemgi qyzyl sý júrip, ózen tasyǵan kezde sýǵa ketken maldyń ótemaqysy tólendi.

Mal qutynyń qashýy jylqyshyǵa da baılanysty. Byltyrǵy keleńsizdikti aqyl tarazysyna salyp saralasańyz, shetin jaǵdaıdyń shoqpary aldymen shetten qosylǵan malǵa tıgen eken. Shetten qosylǵan maldyń ara-jigin ashyp, túsinikti bolýy úshin taratyp aıta ketelik. Olar qalada turyp, aýylda mal ustaǵysy keletin aǵaıyndar. Árıne, bala-shaǵanyń nesibesi, qysqy soǵymdy qamdaǵan durys shyǵar, biraq olar azyn-aýlaq malyna jemshóp daıyndamaıdy. Byltyr tyǵyryqqa tirelgen kezde jylqyshylar mal ıelerimen habarlasyp, jylqy jutap jatyr, kelip ózderiń alyp ketińder dep eskertken. Alyp keteıin dese, qalaǵa aparyp baǵa al­maıdy. Sóıtip, túlik tóresiniń taǵdyry tálkekke tústi.

– Atam qazaqta obal degen uǵym bar, – deıdi el aǵasy Mereke Júsipov, – aq qar, kók muzda talǵajaý eter bir ýys azyq taba almaı sendelgen maldy kór­gende tóbe shashyń tik turady eken. Áleýmettik jelide taraǵan, bir-biriniń quıryǵy men jalyn jep jatqan jylqylardy kórgende ımanyń qasym bolady. Kıeli maldy bulaısha qorlaýǵa bolmaıdy ǵoı. Baǵa almaıdy ekensiń, mal ustama. Al ustadyń eken, jazdyń kúni shetel asyp, teńizge túskenshe, aýylyńa kel de shóp daıynda. Buryn jylqy ósirý óte yńǵaıly ári tıimdi sharýa bolatyn. Qazir tabıǵat ózgerdi. Sońǵy jyldary qýańshylyq kóbeıe bastady. Mal súmesimen kún kórip otyrǵan qaýym, baǵymyndaǵy qara mal men qoıdyń azyǵyn alty aıǵa eseptep qamdanǵanymen, jylqy jaıyn eskere bermeıdi. Dál byltyrǵydaı syndarly shaq týǵanda synaqqa tótep bere almaıtyny sondyqtan. Áıtpese jyl boıy óz azyǵyn ózi taýyp jeıtin maldyń ózindik quny tym arzan. Tólin satsa, eńbegi aqtalady. Áıtse de qytymyr qystyń qamyn oılaı bermeıtini jylqyny da, jandy da júdetedi.

Bıyl jaz ylǵaldy boldy. Kóksheniń bel-belesi, qyraty men saı-salasy kúzgi jaýynmen kóterilgen shópke tunyp tur. Eger qys ortasynda jaýyn jaýyp ketpese, jylqynyń jaly jyǵylmaıtyny anyq. Al byltyrǵydaı syn qaıtalanbasyn deńiz.

– Mundaıda jergilikti jerdegi aýyl sharýashylyǵy qurylymdary malsaq qaýymnyń muńyn túsinip, qamqor bolýy kerek edi, – deıdi sharýa Serik Japarov. – Kók muzdy qýatty tehnıkalarmen talqandasa, tebindik jerin tazalasa aǵash baýyrynda, oıpańdarda shalǵynyń tisi tımegen ańǵarlarda az da bolsa shóp boldy ǵoı. Mine, osyndaı janashyrlyq ta qajet-aq.

Aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, qar­dyń joqtyǵy da jylqynyń jutaýyna óz áse­rin tıgizgen. Jaýǵan qardy doly jel kók muzdyń ústinen syrǵanata qýyp, saı-salaǵa meltektete tyǵyp tastady. Kók muzdyń ústinde jylqy tebindeı almaı qor boldy. Basqasyn bylaı qoıǵanda ýaqtyly sýarýdyń ózi bir muń. Qyrdaǵy jylqyny el ishindegi qudyqqa aıdap ákelý tipti de múmkin emes. Taıǵanaq bolǵan soń qulap, mertigedi. Mal ja­ıyn oılaǵan azamattar kóldi oıyp, sýa­ramyz dep talpynǵanymen, qamys túbi sirese qat­paǵan soń muz oıylyp, jyl­qy­ny kóte­re almaǵan. Al sý ishpegen maldyń kúıi ne bolmaq? Qazaq ondaıdy jy­ǵyl­ǵan­ǵa judyryq dese kerek.

Bıyl da qar ishinara muz ústine tústi. Malyńa abaı bol, aǵaıyn!

Aqmola oblysy