Orta ǵasyr tarıhyn jańasha zerdeleý

Basqosýda ǵalymdar Orta ǵasyr tarıhyn zertteý men zerdeleýdiń jaǵdaıy jáne osy saladaǵy problemalar týraly oı qozǵady. Sondaı-aq joǵary oqý oryndarynda Qazaqstan tarıhyn oqytýdaǵy arab-parsy derekterin paıdalaný jáne sırek kitaptar men qoljazbalardy saqtaý máseleleri de sóz boldy.

Jıyn tizginin ustaǵan L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sydyqov tarıhshylar úshin qyzyqty kezeń kelgenin jetkizdi.

– Sońǵy jyldary tól tarıhymyzdy jańasha zerdeleýge kóńil bóline bastady. Bir jaǵynan, qoǵamda tarıhymyzǵa qatysty san alýan pikir bar. Buǵan bılik te nazar aýdardy. Osy baǵytta elimizdegi tarıhshylar kongresi biraz jumys atqardy. Aldaǵy jeltoqsan aıynyń sońynda ulttyq tarıhshylar forýmy ótedi dep josparlanyp otyr. Sonyń aldynda jınalyp, biraz dúnıeni pysyqtap alaıyq, – degen Erlan Báttashuly, sózin odan ári jalǵap: – Bizdiń tarıhymyz táýelsizdik alǵanǵa deıin qalaı jazylǵany belgili. Qazir egemen elmiz. Erkinbiz. Sonyń bir belgisi – sanadaǵy, ǵylymdaǵy erkindik. Alaıda erkindik dep tarıhı derekterden aýytqýǵa bolmaıdy. Buǵan deıin qalyptasyp qalǵan qasań tujyrymnan arylatyn ýaqyt jetti, – dedi akademık.

Keıingi jyldary kókiregi oıaý, sa­nasy sergek halyqqa janashyr aza­mattardyń ult tarıhyna qyzy­ǵýshylyǵy artqan. Sondaı bir­qa­tar azamattar tarıhymyzǵa qatys­ty sheteldegi arhıvter men ki­taphanalarda saqtalǵan kóne ki­taptar men qoljazbalar kóshirmesin ákelýge qarjylaı qol ushyn sozyp, qoldaý kórsetken.

Degenmen zaman ózgerdi. Qazir sol tarıhı derekterdi túpnusqadan tikeleı tárjimalaý múmkindigi týyp otyr. Biraq Erlan Sydyqov ol úshin til biletin bilikti maman qajet ekenin aıtady. Máselen, elimizde shaǵataı, arab jáne tóte jazý úlgisindegi qazaq alfavıtinen tikeleı aýdaratyn mamandar óte tapshy.

Odan keıin sóz alǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ekonomıst-ǵalym Jaqsybek Qu­lekeev óziniń bas bolýymen tarı­hymyzǵa qatys­ty birqatar qundy kitap aýda­ry­lyp jatqanyn baıandady. So­ny­men birge keńes zamanynda otan­dyq ǵalymdarǵa Altyn Orda dáýi­ri­niń qurylǵan kezeńin zertteýge tyıym salǵanyn aıta kelip, biz­diń tarıhshylarǵa XVII-XVIII ǵasyr­dan bergi ýaqytty zertteýge ǵana múmkindik berilgenin tilge tıek etti.

– Men tarıhshy emes­pin, biraq tarıhtyń janashyry­myn desem bolady. Kez kelgen aqy­ly tolysqan azamat: «Biz kim­biz,tarıhymyz qan­daı?» degen saýal­dyń jaýabyn bilgisi ke­ledi. Shyndyǵynda, táýel­sizdik alǵany­myzǵa otyz jyldan assa da, biz tarıhymyzdy áli tolyq tanyǵan joqpyz.

Qazir úıde otyryp, shetel kitap­hanalarynan kez kelgen izdegen materıalyńdy tabasyz. Mysaly, Ulybrıtanııa kitaphanasynan orta ǵasyr tarıhyna, ásirese bizdiń tarıhymyzǵa qatysty kóptegen qundy kitaptyń elektrondyq nus­qasyn aldym. Ony barlyq azamat ala alady. Orta ǵasyr tarıhyn zert­­teý ońaı emes. Osy ǵasyrǵa baı­­­­lanysty sheteldegi arhıvterde jat­­qan qoljazbalardy tabýymyz qa­jet. Solardyń ishindegi ózimizge qatys­­ty dúnıelerdi aýdarý kerek. Son­dyqtan tarıhshylardyń arasynda parsy, shaǵataı, túrki tilderin biletin mamandardyń bolǵany durys. Ásirese jas ǵalymdarǵa kóp úmit artýǵa bolady. Ǵylymdy solar kóteredi, – dedi J.Ábdirahmetuly.

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin­degi «Otyrar» kitaphanasy ǵylymı ortalyǵynda sırek kitaptar men qoljazbalardyń biraz qory saqtal­ǵan. Ortalyq dırektory, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory, professor Danagúl Mahat solardyń ishinde óte sırek kezdesetin qundy dúnıeler bar ekenin atap ótti.

– Bizdiń ortalyqta 13 qor bar. Solardyń ishinde keńestik kezeń­niń súzgisinen ótpeı qalǵan qoljaz­ba­lar da kezdesedi. Múmkindigin­she, solardy zerttep jatyrmyz. Kóne qoljazbany oqý – ońaı emes. Máselen, Qurbanǵalı Halıdıdiń «Taýarıh-ı hamsa-ı sharqı» atty eńbegi bes tomdy quraıdy. Bul jınaq 90-jyldary shyqqan. Biraq ony shyǵarǵan mamandar tarıhymyzǵa qatysty bólimin ǵana alyp, basqa jerlerin qysqartyp, mazmunyn ǵana bergen. Sóıtip, bir kitapqa syıdyrǵan. Ortalyq ǵalymdary osy eńbekti biraz jyldan beri zerttep keledi. Alǵashqy eki tomyn aýdaryp, jurtshylyqqa usyndyq. Bir jaǵynan, bul kitap – óte kúrdeli. Avtor túrli ǵylymnyń basyn toǵystyryp jazǵan. Endigi bir ózekti másele – maman daıarlaý. Elimizde shyǵystaný mamandaryn Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti daıarlaıdy. Al shyǵystanýdy bitirgen mamandar kóp bolǵanymen kóne qoljazbany oqıtyn maman sırek. Bizdiń ortalyqqa da maman jetispeıdi,– dedi ǵalym.

Jalpy, sırek kitaptar men qol­jaz­balardy jınaý, saqtaý boıynsha ózekti máseleler qordalanyp qalǵan. Aıtalyq, elimizde 100 myńǵa jýyq qor bolǵanymen, onyń aty bar da zaty joq eken. Keı­bir mekemeler ózderiniń sırek qory­na 2000-jyldary shyqqan kitap­tardy kirgizip qoıǵan. Qysqasy, Qoljazbalar men sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń dırektory, PhD Jandos Boldykov osy salada problema kóp ekenin aıtty.

– Búginge deıin elimizde sırek qordy saqtaýǵa baılanysty áli tolyq ereje joq. Tipti kóne kitaptar men qoljazbalardy saqtaıtyn esh­qandaı jaǵdaı jasalmaǵan. Qan­shama baǵaly dúnıeden osylaı aıy­rylyp jatyrmyz. Qazaq jerinen álemniń ekinshi ustazy atanǵan ál-Farabı babamyzdan bastap, kóp­tegen ǵulama ǵalymdar, aqyndar shyq­ty. Biraq solardyń eńbekteri­niń birde-bir túpnusqasy joq. Bá­ri de kóshirme. Máselen, tarıhymyz­ǵa qatysty biraz derek Reseı arhıvin­de, kitaphanasynda saqtalǵan. Bıyl biz Ulybrıtanııa, Reseı, Túrkııa, Ázerbaıjanǵa issa­parǵa bardyq. Bularda kóne qol­jazbalardy saq­taý joǵary deńgeı­de damyǵan. Mysaly, kórshi О́zbek­standa da bul sala jaqsy jolǵa qoıylǵan. О́z murasyn qyzǵyshtaı qoryp otyr. Al bizdegi jaǵdaı múlde basqasha. Men osy máseleni bes jyldan beri kóterip kelemin. Áli sheshimi tabylmady, – dedi ol.

Sondaı-aq dóńgelek ústelde «Jo­shy ulysy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Jaqsy­lyq Sábıtov, EUÝ Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi Quralaı Seıitqazına jáne taǵy basqa ǵalymdar sóz alyp, taqyrypqa qatysty óz oılaryn ortaǵa saldy. Is-shara sońynda jıynda kóterilgen máselelerge baılanysty birqatar usynys jasaldy.