Hat tanıtyn qazaqtyń bári bilýi kerek. О́te kóne ǵasyrdan beri kele jatqan «Aıazbı» deıtin ertegi bar. Ertede Madan degen han bolypty dep bastalady, ol óziniń qyryq ýáziri arqyly jer betindegi eń jaman (bolashaq Aıazbı) adamdy izdestiredi. Ýázirler «eń jaman adam» dep bireýdi alyp keledi. Oǵan «atyń kim?» dese, «Jamanmyn» dep jaýap beredi.
Shyn máninde, Jaman jaman bolmaı shyǵady, onyń synshylyq qabileti asa qatty damyǵan, kóregen adam eken. Osy qasıetine tánti bolǵan han Jamannan suraıdy:
– Eı, Jaman, sen meni synashy, men neshe atamnan beri han ekenmin? – deıdi. Jaman taqta otyrǵan hannyń aldy-artyn sholyp shyǵyp, onyń betine tike qarap turyp:
– Taqsyr hanym! Aqyl-oıyń eshkimnen kem emes, biraq handyq qara basyńda, qaradan týyp han bolǵansyz, atańda handyq joq, – deıdi. Han Jamannyń sózin bólip:
– Joq, qate aıtasyń! Men jeti atamnan beri hanmyn. О́zimdi qoıǵanda alty atamdy qaıda jiberesiń? – dep zekiredi. Jaman saspaıdy.
– Joq, taqsyr! Sizdiń qara basyńyzdan basqa tegińizde handyq joq. Siz naǵyz naýbaıshynyń balasysyz, – deıdi.
Han týǵan anasyn aldyryp, shyndyqty aıtýyn suraıdy. Anasy aqıqatyn aıtyp, onyń shyn máninde hannyń uly emes ekenin, ózine deıingi on toǵyz áıeldi ákesi Zárli han kileń qyz týǵany úshin jaryp óltirgenin, qursaǵyna kótergeni qyz ekenin táýipter arqyly bilip, shybyn janyn saqtap qalý maqsatynda ózimen bir mezgilde ul kótergen saraıdaǵy naýbaıshynyń áıelimen jasyryn kelisip, keıin kúni jetkesin nárestelerdi almastyryp, sodan beri ekeýi bul jóninde eshkimge tis jarmaǵandaryn táptishteıdi. Han:
– Iаpyrmaı, meniń naýbaıshynyń balasy ekenimdi qaıdan bildińiz? – deıdi. Sonda Jaman:
– Men jaman-jaqsy bolsam da úıińizge kelgen qonaq edim. Handardyń isher asy – jal men jaıa aýzyńyzǵa túspeı, nan, kóje túsip, meni kelisimen aspazǵa jiberdińiz. Saltyńyzǵa tarttyńyz. Sizdiń han tuqymynan emes ekenińizdi sodan baıqadym, – deıdi.
Tolybaı deıtin atbegi-synshy jolaýshylap kele jatyp, anadaı jerde jatqan attyń qýbasyn kózi shalady. Tizgindi tartyp tura qalyp: «Mynaý eren júıriktiń basy eken, ımek tumsyq, bóken tanaý, kóziniń oıyndysy tereń, jar qabaq, eki jaqtyń ortasy alshaq, tisteri áli jaltyrap tur, súıegi qandaı asyl edi janýardyń. Myna tumsyǵyna qaraǵanda shoqtyǵy bıik, aıaǵy uzyn, qoıan tirsek, serpini qatty, sińirli eken. Qumdaýyt, bosań, kóbeleń jerde báıge bermeıtin jylqy. Jasy toǵyzdan asyp, onǵa qaraǵan der shaǵynda ólgen eken, janýar. Attyń ólgenine úsh jyl bolypty» depti.
Bul dúnıelerdi nege aıtyp otyrmyz? Burynǵy qazaqtar aldyndaǵy turǵan tiri jannyń kózge kórinip turǵan syrtqy sıpatyn bylaı qoıyp, onyń tek-tuqymy kim ekenin tanıtyn. Bundaı qabiletti qazaq «suńǵylalyq» dep ataǵan. Tolybaıdy kórmeısiz be, dalada qańsyp jatqan qý basqa qarap qalaı sóılegenin.
Bizdiń qazaq dál osy qabiletinen aıyrylyp qaldy. Dos pen qasty ajyratpaıdy? Shyǵys danalyǵy desek te bolar, «qorlyqqa (qor bolǵan) ushyraǵan jurt qabiletinen aırylady» deıtin támsil bar. Demek, qor bolý degen ne, soǵan toqtalaıyq. Abaı aıtady: «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek: áýeli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq. Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnıede eshbir nárseni olarsyz bilip bolmaıdy. Bilimsizdik haıýandyq bolady.
Erinshektik – kúlli dúnıedegi ónerdiń dushpany. Talapsyzdyq, jigersizdik, uıatsyzdyq, kedeılik – bári osydan shyǵady.
Zalymdyq – adam balasynyń dushpany. Adam balasyna dushpan bolsa, adamnan bólinedi, bir jyrtqysh haıýan qısabyna qosylady» deıdi.
Bundaı qorlyqtan qalaı qutylýǵa bolady? Onyń jolyn taǵy da Abaı aıtady: Qorlyqtyń emi – hallaqyna mahabbat, halyq ǵalamǵa shapqat, – deıdi. Demek, qaýymynyń hallaqqa (ımanǵa) senim-mahabbaty joǵalsa, halyq ǵalamǵa (el-jurtqa) meıirim-shapaǵaty azaısa, ol jurt qabiletinen aıyrylyp, qor bolady eken.