Túlik tólden ósedi

Kún maıtońǵysyz. Bıyl jaýyn-shashyn mol bolǵandyqtan ba eken, Ereımenniń etegi qara otqa qaqalyp tur. Áne bir jyldary bul ýaqytta shóptiń býyny qatqandyqtan, ábden sarǵaıyp, japyraqtary keýip qalatyn. Bıylǵy dala reńi ózgeshe. On san shóptiń boıaýy qashpapty, nári de mol bolar. Jetim toq­­tynyń jabaǵy júnindeı jal­byraǵan bult adyrdyń bıi­gine ilinip qalǵandaı. Etek­ten joǵary órlegen jal­ǵyz­aıaq jol bıikke órlep baryp, Ereımenniń bıiginen asyp, sińip ketedi eken. Bir adyrdan soń bir adyr qol bulǵap al­dyńnan shyǵatyn mıqy dalanyń ádemi ájimi tárizdi bir shoqydan asqanymyzda, qam­shylar jaq betten bir qora qara mal kezdesti. Jaqyn mańda baqtashy kórinbeıdi. Uzaq joldan sharshaǵan soń ba, aıaq sýytyp alaıyq dep at basyn tarttyq. Sol-aq eken, qutty ókpek jolaýshyny qas qaqpaı ańdyp turǵan adamsha malshynyń jetip kelgeni. Ol da tildeser adam tappaı, ishi pysyp júrgen bireý bolar dep joramaldadyq. Túsi ózge eken.

– Baǵar kóbeısin, – dedik biz jalǵyz atty malshyǵa.

– Ámın, – dedi ótkir jelden júzi sál totyqqan malshy.

Bıesaýym ýaqyt tildes­keni­mizde, Ereımenniń etegin jaı­laǵan qalyń eldiń tynys-tirshiligi, malshy qaýymnyń tabysy týraly birshama málimet alyp qaldyq. Rashıd Rashıdov Aqsýat aýylynyń turǵyny eken. Bar ǵumyryn tórt túlik mal ósirýge arnapty. Boıyndaǵy bar qajyr-qaıratyn, kúsh-qýa­tyn mal baǵýǵa sarp etken. Mynaý jalpaq dúnıedegi pen­deniń peshenesine jazylǵan baqyt ómirden óz ornyn taýyp, qolynan keler ispen aınalys­qany dep qoıady. Áridegi dana qazaqtyń ómir týraly pál­sapasymen oraılas.

– Sıyr saýǵan shóldemes, – dedi jolserigim bir aýyz sózdiń astyna kátepti qara narǵa júk bolatyn maǵyna syıǵyzyp.

– Ondaı sóz ázerbaıjanda da bar, – dedi Rashıd Alıabbasogly, – bizdiń el de mal baqqan jurt emes pe?

Odan soń qazaq dalasyna qalaı kelgeni týraly syr shertken. 1979 jyly áskerı boryshyn ótegennen keıingi ómir soqpaǵy Ereımenge ákelgen. Áýeli Anar stansasynda qonys­ta­nypty. 1995 jyldan beri mal sharýashylyǵymen aınalysady. Sebep, tórt túlik maldy janyndaı jaqsy kóredi. Bálkim, sol nıetinen shyǵar, beıneti bes batpan sharýanyń bar qıyndyǵyna eki ıinin tósep júrgendigi. Ári tabıǵattyń aıasyn táýir kóredi. Mal azyǵyn ózi daıyndaıdy. Tehnıkanyń kómeginsiz. Aıtýyna qaraǵanda, qol shalǵynyń syryly – eń áýezdi dala áýeni. Qol tyrnaýyshpen jınaǵan shóp qandaı. Qystyń kúni maıadan shóp sýyrǵanda pi­shen ısi ańqyp ketedi.

– Meniń eń jaqsy kóretinim de – osyndaı bir sát, – deıdi keıipkerimiz, – qolmen jumys istegen kezde jaýyrynyń ashylyp, bulshyq etteriń bekı túsedi. Negizi kúsh-qýatyń bolsa, qara jumystan qashpaǵan abzal, taza ári densaýlyǵyńa paıdaly. Sizdiń halyqta «Shynyqqan shymyr bolady» deıtin mátel bar ǵoı. Osy sóz dál aıtylǵan. Men aýyldaǵy jastarǵa adal eń­bek­tiń abyroıy týraly jaq jappaı aıtyp júremin. Qazir keıbireýler jastar jumystan qashady dep jatyr ǵoı. Meniń­she, el ishinde adal eńbek istep, abyroıly bolýǵa talpynyp júrgender de az emes.

Aqsýat selolyq okrýginiń ákimi Erqanat Qyzdarbekovtiń aıtýyna qaraǵanda, Rashıd Alıabbasogly – tórt túliktiń tilin tabýmen qatar, tabıǵatpen tildese biletin sezimtal adam. О́ziniń jankeshti eńbeginiń arqasynda jerlesterine úlgi bolyp júrgen eńbekqor. Rashıdtiń balalary Qazaqstanda da, Ázer­baıjanda da tútin tútet­ken. О́sken, jetilgen, ózde­riniń otbasylary bar. Sana­ly ǵumy­rynyń basym bóli­gin dalada ótkizgen aqsaqal qazir on eki nemeresi men úsh shóberesiniń mańdaıynan súıip otyr.

– Men jumys istegendi jaq­sy kóremin, – deıdi Rashıd aq­saqal, – eshqashan jeńil ju­mys is­tegen emespin. Qaıta aýyr júkti arqalaǵan sa­­ıyn tula boıyma shymyrlap kúsh-qýat quıylatyn tárizdi. Sol sátte ózimniń qajyr-qaı­ra­­tyma súısinemin. Al tıip-qashyp jumys isteý – keri ketken jalqaýdyń isi. Qatar­dan qalmaımyn degen adamdar ondaı bolmaýy kerek. Taǵy bir aıta ketetin jan syrym, tabıǵattyń áldebir qudiretine ishteı senetinim. Tań atyp, kún batqan saıyn barlyq adamǵa densaýlyq pen kúsh-qýat tileı­min. О́mirim­de eshkimniń ala jibin attaǵan emespin. Aıt­paq­shy, osy jurtta ala jip týraly ádemi uǵym bar. Baǵzy zamanda qazaqtar eshqashan esigine kilt salmaǵan eken, bosaǵaǵa ala jip baılaǵan. Júreginde ımany bar adam ala jipten attap, ishke enbegen. Ǵajap taǵylym emes pe?

Saıyn dalada sheshile sóı­le­gen aqsaqal óz jurty men alty Alashtyń salt-dástúrin salys­tyra órbitip uzaq aıtty. Álgi ǵıbratty áńgimeni saı ań­­ǵarynan esken samal jel Ereımenniń eteginen kóte­rip, bar dalaǵa taratyp jat­qan­daı. Kóńilime túıip qal­ǵanym, adaldyqtyń shekarasyn kúzetken ala jip týraly ǵıbraty. Sodan soń keıin­gige úlgi bolar aqadal eńbegi. Baqy­tyn izdep qyr asqan qansha jas­tyń izdegeni osy emes pe eken?

Aqmola oblysy,

Ereımentaý aýdany