Shalqar aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıi qyryq jylǵa jeter-jetpes tarıhynda 13 myńǵa jýyq eksponat jınaǵan bolsa, eń kóne jádigeri 1870 jyly irgetasy qalanǵan Shalqar qalasy tarıhymen, «Orynbor-Tashkent» shoıynjol qurylysymen baılanysty. Elý myńǵa jýyq turǵyny bar aýdannyń ótkeni men búginin jalǵastyrǵan mádenı-tarıhı mekeme mamandary eski ǵımarattyń ishi-syrtyn kútip ustap, qordaǵy dúnıeni jarqyratyp kórsetip otyr.
Tirnektep jınalǵan qor
Qordaǵy jádigerlerdiń elektrondy bazasy jasaqtalyp, turǵyndardyń tarıhı eskertkishter kartasyn QR kod arqyly júkteýine múmkindik bar. Onlaın ekskýrsııa jumysy da jaqsy jolǵa qoıylǵan. Sondaı-aq mýzeı janynda ólketanýshylar jáne jas tarıhshylar klýby jumys isteıdi. Yrǵyz, Qazaly aýdandaryndaǵy áriptesterimen, «Yrǵyz-Torǵaı» rezervatymen tyǵyz baılanys ornatqan. Aýdannyń ótkenin búgingi zamanǵa jetkizgen mekeme oblysta birneshe ret «Úzdik mýzeı» ataǵyn aldy.
Jaz boıy túrli jemis aǵashtary men gúlder jaınap turatyn sharbaǵynda malta tas, túıe arba, aýyr soqa, qol dıirmender men túıe botasynyń izi túsken tabıǵı tas qoıylǵan. Jan-jaǵy qyrlanǵan, aýyr-aýyr eki bólikten turatyn malta tas ertede bıdaı dánin ýatyp, un alýǵa qoldanylǵan. Bul – tutas aýyl astyq bastyratyn dıirmen. Betki tasty túıege baılanǵan aǵash kespeltekpen qozǵaıdy. Ǵımarattyń kireberisine otyzdan astam keli-kelsap qoıylǵan. Biri úlken, biri kishi, biri eshki terisimen qaptalǵan keli-kelsaptar tary túıýge arnalǵan. Ájelerimizdiń aǵash kelileri búginde qoldanylmaıtyn bolǵan soń mýzeı eksponatyna aınalypty. Onyń ústine, mýzeı dırektory Naǵıma Shenequlqyzy aýylda jatqan keli-kelsap kórse, birden mýzeıge alyp ketedi eken.
Shalqar aýdany meshit ustap, medrese ashqan din adamdary, aǵash sheberleri, ustalar, zergerlerimen tanymal. Aýdan turǵyny Qýanyshbaı Álmuratov tapsyrǵan aǵash sheberi, qolónershi Aıdos Muratov (1881–1970) jasaǵan kereýet kóz tartarlyq múlik. Bas-aıaǵy kóterińki etip jasalǵan, jaqtaýlarynda gúl órnekteri bar kereýettiń qyzyldy-jasyldy boıaýlary alpys jyldan beri óńin bermegen.
Etnografııa zalyndaǵy kúmis syrǵa, alqa, óńirjıek, sholpy, bilezik, saqınalardyń qasyndaǵy sórege ustanyń kórigi qoıylǵan. Ertede ustalar kórikti quımany sýytýǵa, peshke aýa úrleýge qoldanǵan. Halqymyzda ustanyń quraldaryna qatysty yrym-tyıym kóp. О́mirden ótken soń onyń isin jalǵastyrar urpaǵy bolmasa, quraldary shákirtine, ne basqa sheberge beriledi eken. Ustanyń kórigi bos turmaý kerek degen yrymnyń máni zor.
Batyrdyń bes qarýy
Ekspozısııada qarý-jaraqtardyń túr-túri bar. Sonyń ishinde erekshe quıylǵan qaıqy qylyshtar sarmat qarýyn eske túsirse, jıde aǵashy dińinen jasalǵan shoqpar da óńin ermegen. Oqshantaı, myltyq, naıza, súńgi, bákiniń ıeleri osy ólkede ómir súrgen batyrlar. Eset Kótibarulynyń myltyǵy, Qaraǵul Serikbaıulynyń qylyshy, Ázbergen Muńaıtpasuly naızasynyń ushy, Qujyr batyrdyń qylyshy talaı joryqtyń kýási. Taǵy bir qundy jádiger – batyr, mergen Jaras Pusyrmanulynyń myltyǵy ázirshe urpaqtarynyń qolynda. Osy topyraqtan ónip, ár kezeńde batyrlyǵymen el qurmetine bólengen Tileý Aıtuly, Jaras Pusyrmanuly, Baqtybaı, Jylqaman Otynshyuly, Qarajigit Bektaýuly, Kótibar Básenuly, Eset Kótibaruly, Beket Ernazaruly, Qaıdaýyl Edigeuly, Aqaıuly Aqtan, Arystan Tináliuly, Baıqazaq batyrlar týraly ańyzdar da jazýly. Sonyń biri – Qaraǵuldyń erligi. Búginge «Qaraǵul qylyshyn sýyrsa, qanǵa boıamaı salmaıdy» degen támsil jetken. Kishkentaı boıly, qarasur, susty kelgen batyr joryqtan saýytynyń óńirin ashyp kele jatsa – jeńgeni, keýdeshesin ashpaı, túnerip kele jatsa – jeńilgeni eken. Taǵy bir ańyz onyń qaryndasy Sulýǵa qatysty. Batyr qaryndasyn aýyl moldasy ári oqytýshysy Mádireıimge uzatpaqshy bolǵanda, boıy bir tutam, usqynsyz jigitti qyz unatpaıdy. Biraq ol zamanda aǵa ámirine qarsy shyǵý joq. Sulý molda jigitten qutylmaqshy bolyp, aǵasy joryqta júrgende Mádireıim otyrǵan úıdiń syrtynan ot qoıady. Kıiz úı lezde janyp ketkende, Mádireıim aman shyǵady. Osy habar jolda kele jatqan Qaraǵulǵa jetkende, ol qylyshyn sýyryp alyp, aýylǵa shaba jóneledi. Qaharynan qoryqqan jurt onyń aldynan anasyn jiberedi. Sheshesi batyrdy sabasyna túsirgenimen, qynaptan sýyrylǵan qylyshtyń qanǵa boıalmaı salynbaıdy desetin. Sol mezette batyr ózimen birge erip júretin súıikti tazysyn shaýyp túsirgen. Qaraǵuldyń jaılaýy Shalqardyń Kókala degen jerinde bolǵan.
Meshitter men medreseler
Bozoı aýylynan 60 shaqyrym jerdegi Qulandynyń janynda 1830–1840 jyldary salynǵan Ábdiǵalym ahýnnyń qazaqy meshit-medresesi saqtalǵan. Saz kirpishten órilgen, shaǵyn terezeli eski meshit-medrese qabyrǵalary sol kúıi tur. Bul jaqta meshit ustap, medresede bala oqytqan Janaman ahýn Seıitimuly (1884–1968), Amanǵalı Itesuly (1884–1936), Shalqar meshitin basqarǵan Máteı Qoqanuly (1886–1971) – Buhara medreseleriniń túlekteri. Búginde aýdan ortalyǵyndaǵy eski meshit Janaman ahýn atynda bolsa, keıingi jyldary salynǵan meshit Máteı Qoqanulynyń atynda. Mýzeı ekspozısııasyndaǵy qundy dúnıeniń biri – Janaman ahýnnyń kenepten tigilgen jeıdesi.
Mýzeıde «Shalqar» aýdandyq gazetiniń 1932 jyldan bastalǵan tigindilerin ertede redaktory Tileýjan Shoıǵarın tapsyrǵan. Osy basylymdy uzaq jyl basqarǵan Taýman Tórehanovtyń 27 jyl boıy paıdalanǵan jazý máshińkesin jýrnalıst Qydyraly Álın keıin ákelgen.
Syntas. Kıeli jerler
Uly Borsyq qumynyń ońtústik-shyǵys betkeıinde on shaqyrym aýmaqta qazan shuńqyr, ańǵarlar bar. Bul – aýdan ortalyǵynan 90 shaqyrym Alaǵozy jerindegi ózgeshe alqap. Qazan shuńqyrdyń qaq ortasyndaǵy tóbe basynda qyz músini sııaqty erekshe tas alystan kózge tússe, jan-jaǵyn shókken túıe sııaqty irkes-tirkes tastar qorshap jatyr. Ańyzy Kergebaı degen baıdyń qyzy Qyrmyzyny uzatýyna baılanysty týyndaǵan. Kóp dúnıe-múlikpen uzatylyp bara jatqan qyzy ákesiniń minis atyn suraıdy. Malynyń kıesi bolǵan kúreńdi baı bermeıdi. Qyrmyzy «bosaǵam borlaýsyz, syryǵym syrlaýsyz qaldy» dep renjip, kerýenniń sońynan erip bara jatqanda, qatty ashýly ákesi ony «syntas bol» dep qarǵaıdy. Kúnniń sýyǵynda qozǵalǵan kerýen sol kúıi tas bolyp máńgige qalypty. Osyndaı beıneli tastar Aqtóbe oblysynyń Hromtaý, Mártók aýdandarynda kezdesedi. Báriniń de ataýy – syntas. Ańyzdary da uqsas. Negizgi jelisi aıttyrylǵan jerine barmaı, unatqan jigitimen qashyp ketken, ne jasaýyna kóńili tolmaı áke qarǵysyna ushyraǵan qyz...
Jer bederine qaraǵanda, Shalqardyń Alaǵozysy topyraǵynda temiri kóp, kúreń qyzyl tústi, qıyrshyq tas aralasqan, ejelgi zamanda teńiz orny bolǵan jer. Onyń dáleli, qum arasynan tabylatyn tas bolyp qatqan ulý qabyrshaqtary. Alaǵozynyń Kókbulaq degen jerinde eki metr tereńdikte temir keni bar. Arjaǵy qaraqalpaq jerine jalǵasyp ketetin, Aral teńiziniń sýy keń jaıylǵan zamannyń kýási.
Bul jaqta ǵylymı aınalymǵa enbegen eskertkishter óte kóp. Kóne kerýen joldary, Aral teńizin boılaı otyryp Hıýaǵa baratyn eski súrleýler mańynda qalǵan ejelgi qonystar orny saqtalǵan. Mýzeı qyzmetkerleri jaz boıy elsizdegi eski qonystarǵa saparlap, jádigerlerdiń foto-beıne túsirilimderin jasap, ańyzyn jınap keledi. Keıingi jyldary Aqqolqa beıiti, Balǵasyn, Toqpan tamyna ekspedısııaǵa bardy. Aqqolqa – óte qashyq, kólik joly da jaısyz, elsiz dalada ornalasqan kesene. Bul jaqqa jol talǵamaıtyn kólik bolmasa jetý qıyn. Toqpan tamy, Arystan-Tináli zıraty Bozoıdan ári qaraı elsizde ornalasqan. Bul jaqtyń jer ataýlary tarıhı oqıǵalarmen sabaqtas. Qoshqarata, Qyzdar shyqqan degen bıik, qýys-qýysy kóp tóbe bar. Mýzeı mamandary beınetaspaǵa túsirgen eki kúmbezdi Aqqolqa beıiti el arasynda «Bala beıit» dep te atalady. Bul kúıdirilgen qyzyl kirpishten turǵyzylǵan tórt bólmeli beıit. Ishin oıý-órnekpen bezendirilgen tórt aǵash esik bólip tur. Árqaısysynda shaǵyn qabir. Bir aýqatty adamnyń tórt balasy birdeı ómirden ótip, soǵan turǵyzylǵan mazar sııaqty. Qazir el turmaıtyn elsizde jıi kezdesetin osyndaı kesenelerge qarap, kezinde baqýatty turmys keshken aýyldar bolǵanyn ańǵaramyz.
Ejelde Hıýamen arada Aral teńizin jaǵalaı ornalasqan qazaq aýyldary kóp bolǵan. Shalqar aýdanyndaǵy Noǵaıly zamanynyń eskertkishi – Balǵasyn munarasynyń orny. 1950 jyldarǵa deıin qyzyl kirpishpen salynǵan kesene irgetasy saqtalyp kelgen. Qazir jer ataýy bar da, orny joq.
Toǵyz temirjol beketine taıaý jerdegi qyrat Oıynshyqtaý dep atalady. Bul ań-qus beıneli oıynshyq sııaqty tastar úıilgen jer. Jurt qapshyqtap áketken soń oıynshyq pishindi tastar azaıyp ketken. Mýzeı aýlasyna qoıylǵan botanyń izi túsken tas Aqtoǵaı aýyldyq okrýginen ákelindi. Shetyrǵyz aýylyna barar jolda jer astynan qoımaljyń balshyq shyǵyp jatady da, lezde qatyp qalady. Botanyń izi osylaı túsken bolar. Aıshýaq eldi mekenine barar jolda kúıshi Qazanǵap Tilepbergenulynyń kesenesi qarsy alady.
Aýdandyq mýzeıdiń alty qyzmetkeri oblys ortalyǵynan shalǵaı, elsiz dalalyqta tarıhyn ishine búkken, tarıhı aınalymǵa enbegen eskertkishterdi aralap, el arasynan ańyz, jádiger jınap, ólke tarıhyn túgendeýge úles qosyp júr. Tabylǵan jádigerler men eskertkishterdi tereń zertteý arheologter men kásibı tarıhshylardyń jumysy. Ázirshe Borsyq qumdaryndaǵy tarıhı oqıǵalar izin ýaqyt kómip jatyr. Biletin adamdar azaıǵan soń aıtýly oqıǵalar da umytylady. Qyrǵyn shaıqas ótken jerler, belgili batyrlar izinen ergen jaýyngerlerdiń esimderin túgendeý múmkin emes. О́lke tarıhy aýyl tarıhynan túzeletinin eskersek, Shalqar aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıi mamandary jınaqtaǵan jádigerler men aýyzsha tarıh bolashaq zertteýshilerdiń zertteý nysanynyń ózegi bolary anyq.
Aqtóbe oblysy