«Kóshpeliler mádenıetiniń ustyny – jaýyngerlik óneri»

– Altan myrza, baıqaýymsha siz kóshpeliler mádenıetiniń joq­taý­shysy ekensiz. Bul iske den qoıýyńyz­ǵa ne sebep?

– Siz de, men de ejelgi kóshpeliler urpaǵymyz. Bizdiń ata-babalarymyz sol mádenıet aıasynda kem degende tórt myń jyl ómir súrdi. Al siz ekeýmizdiń otyryqshy, ıaǵnı eýropalyq ómir súrý saltyna boı urǵanymyzǵa ary ketse bir ǵasyr ǵana boldy. Demek, bizdiń boıymyzda tórt myń jyldyq kóshpeliler mádenıetiniń gendik qasıeti saqtaýly tur.

Qazirgi jahandaný zamanynda ór­­kenıetke bet burǵan kez kelgen ha­lyq óziniń ótken muralaryn, ásirese geneo­logııalyq qundylyqtaryn jańǵyrt­paıynsha, baıyrǵy bet-beınesin taba almaıdy. Eger de kóshpeliler urpaǵy, mynadaı almaǵaıyp zamanda óz bet-beınemizdi joǵaltyp almaı, álem etnos­tary aldynda mártebeli orynǵa shyǵýdy oılasaq, bizdi tar joldan taıdyrmaı alyp shyǵatyn jáne durys jol silteıtin dúnıe – ejelgi mádenıetimiz. Osyny bilgen adam, túısingen jan qalaıda óziniń baıyrǵy bastaýyna úńileri haq.

Ekinshiden, kóshpeliler mádenıetin­de biz uıalatyn eshteńe joq. Qaıta kúlli ǵalam aldynda bizdiń abyroıymyzdy kó­teretin dúnıe – osy. Sondyqtan mu­ny bilgen adam qalaıda bul ispen shu­­ǵyl­danbaı qoımasy anyq. Iаǵnı kósh­pe­­liler mádenıetiniń ustyny – onyń ja­ýyn­gerlik óneri.

– Sizdiń eńbek­terińizdi, áleýmettik jelidegi lek­sııa­­laryńyz ben pod­kastaryńyzdy qarap shyqtym. Osy oraıda, kóshpe­li­lerdiń ejelgi atys qarýy sadaqtyń tarıhy týraly ne aıtasyz?

– Erte dáýirde ómir súrgen adamzattyń negizgi qarýy sadaq boldy. Osy oraıda álemdik jaýyngerlik óner tarıhyn zertteýshiler sadaqty alǵash kimder oılap tapty, qaı kezden bas­tap qoldandy degen suraqqa uzaq jyl jaýap izdedi.

Osyndaı izdenýshi-zertteýshiniń biri – tanymal arheolog ári etnolog-antro­polog V.A.Shnırelmannyń paıym­daýynsha, Ortalyq Azııa, Ońtústik Sibir, Altaı, Saıan, Qanǵaı, Kentaı taý silemderin jáne Qıyr Shyǵystyń ańǵa­ryndaǵy ózen-kólderdi meken etken ejelgi taıpalar dalanyń jabaıy ańdaryn aýlaý úshin alǵashqy tas dáýirde sadaq qoldanǵan.

Ýaqyt óte kele ejelgi adamdar qola dáýiriniń sońy men temir dáýiriniń basynda joǵarydaǵy ań aýlaýǵa arnalǵan qural – sadaq arqyly ózderin syrtqy kúshten qorǵaýǵa, jaýyn jasqaýǵa jumsaǵany týraly orys ǵalymy E.A.Razınniń jazbalarynda kórinis tapqan.

Jalpylaı alǵanda kóptegen zertteý­shiler arheologııalyq qazba barysynda tabylǵan sadaqtardy ǵun dáýirine tán jádiger esebinde qarastyryp júr. Dese de keıbir mamandar «saq sadaǵy – áýelgi qarý túri, al ǵun sadaǵy – onyń keıingi jetildirilgen nusqasy» degen de paıym ustanýda. Bul suraqtyń núktesin maman ǵalymdar bolashaqta qoıa jatar. Demek, qazirgi tańda barlyq zertteýshiler sadaqtyń alǵash paıda bolǵan mekeni Azııa dalasy hám ony jasaýshylar ejelgi kóshpeli taıpalar ekenin biraýyzdan moıyndaıdy.

Joǵarydaǵy derekkózderin negizdeı otyryp biz erte tas dáýiriniń aıaǵy nemese orta tas dáýirinde, qazirgi kúntizbe­lik eseppen aıtqanda osydan 12 000 – 7 000 ­jyl buryn Eýrazııalyq aýmaǵynda ­ómir súrgen kóshpeliler sadaqty oılap ta­ýyp, qoldandy degen paıymǵa toqtala­myz. Sonda kóshpeliler sadaǵynyń on eki myń jyldyq tarıhy bar degen sóz.

– Biz osylaı degenimizben, buǵan sheteldik zertteýshiler ne deıdi?

– Erte dáýirdiń áskerı-jaýynger­lik ónerin zerttegen eýropalyq jáne re­seılik Melıýkova, Chernenko, Smırnov, Hazanov, t.b. mamandar eńbekterinde jáne Ońtústik Sibir turǵyndarynyń b.z.b. turmys-tirshiligine zertteý jasaǵan A.M.Kýlemzınniń jazbalarynda da sa­daqty tuńǵysh bolyp Azııa qurlyǵynyń turǵyndary qoldanǵany haqynda aıtylady. Bul derekter atalǵan ól­kelerde júrgizilgen arheologııalyq qaz­­ba barysynda tabylǵan zattaı jádi­ger­ler arqyly da tolyq dáleldenip otyr.

Mysaly, ejelgi kóshpeliler ımperııa qurǵan eýrazııalyq aýmaqta kóne ǵun babalarymyzǵa tán asa iri 13 qorǵan-keshen bolsa, osylardyń 9-yna qazba jumysy júrgizilgen eken. Nátıjesinde, 30 myńǵa jýyq irili-usaqty artefakti tabylsa, osylardyń ishinen bútin kúıinde saqtalǵan 4-5 sadaq tabylyp otyr. Bul sadaqtar apaıtós eýrazııalyq keńistikte ımperııa qurǵan ǵun babalarymyzdan bizge jetken qundy mura ekeni anyq.

Arheologııalyq qazbalardan tabyl­ǵan sadaqtarǵa qarap, qarýtanýshy ǵa­lymdar osydan 3 000–2 500 jyl buryn kósh­peliler múıiz astarly qurama sadaq paı­­dalanǵany týraly tujyrym jasady. Bul sadaqty zertteýshiler biraýyz­dan «ǵun sadaǵy» dep atap júr. Osydan 25-30 ǵasyr buryn paıda bolǵan osy ǵun sa­daǵy zamanǵa qaraı azdaǵan forma­lyq ózgeriske ushyraǵany bolmasa, jasa­lý tásili men qurylymy áli kúnge deıin sol qalpy. Soǵan qaraǵanda bul sadaq­tyń tehnologııasy keremet úlgi ekeni anyq.

Sadaqtyń ereksheligi – suǵy uzyn, eki ıini qysqa bolady da, jon dártesine (syrtqy qyr arqasyna) taramys shaptap, ishki astar betine múıiz japsyrady. Múıizdiń mindeti – sadaqty atý úshin ıip berse, taramys ony qaıtadan serpiltip, baıyrǵy qalpyna keltiretin qasıetke ıe. Kóshpeli ǵun zamanynan bastaý alatyn qurama sadaq álemge tarap, kúni búginge deıin ózgermeı kele jatyr. Iаǵnı ejelgi kóshpelilerdiń aǵash, múıiz, taramys aralastyryp jasaǵan uzyn suqty sadaǵy Ǵun dáýirinde negizi qalanyp, Iýan handyǵy qulaǵanǵa deıin eshqandaı ózgerissiz jalǵasty. Ýaqyttyq turǵydan mejeler bolsaq bul: b.j.b 209 – b.j.1368 jyl aralyǵy eken.

– Siz kóshpelilerdiń mergendik óneri týraly derek jınaý barysynda qandaı málimetterdi negizge aldyńyz?

– Ortaǵasyrlyq kóshpelilerdiń mergendik óneri haqynda qytaı tilinde jazylǵan negizgi eki derek bar. Birin­shisi Sún ımperııasynyń elshisi Chjao Hýnnyń 1221 jyldar shamasynda ataqty qolbasshy Muqalaıdyń ordasyna barǵan sapary kezinde kórgen-bilgenin hatqa túsirgen «Menda beılú» («Tatarlar haqynda tolyq jazba») atty eńbegi. Osy jazbada: «Kóshpeliler attyń jalynda týyp, attyń jalynda er jetedi. Jaýyngerlik ónerdi týǵannan bastap úırenedi. Olardyń basty jumysy – sadaq atýdy tolyq meńgerý. Ol úshin ań aýlaıdy, saıysqa qatysady. Olarda jaıaý sarbaz degen bolmaıdy», dep jazady.

Ekinshi derek, 1236 jyly jaryq kórgen Pen Daıa, Sıýı Tın atty avtor­lardyń «Heıda shılıýe» («Qara tatarlar haqynda») atty jazbasy. Onda: «Tatarlar (kóshpeliler) ul balasyn úsh jasqa tolǵan sátinen bastap, ony erge otyrǵyzady da, at ústinde shaýyp ketýge jattyqtyrady. Bes jasqa tolǵanda qysqa sadaq ustatyp, mergendikke baýlıdy. Al erjetken soń olar attyń ústinde qus sııaqty erkin samǵaıdy» dese, aǵylshyn tarıhshysy Djon Entonı Garnet Men (John Anthony Garnet Man): «Erte orta ǵasyrda eýrazııalyq aýmaqta ómir súrgen kóshpeliler áskerı-jaýyngerlik ónerdiń bir túri sadaq qoldaný arqyly ǵalamdyq soǵys tarıhyna ólsheýsiz ózgeris ákeldi» degen paıym aıtady.

Jalpy sadaq atý – erte zamanda eýra­zııalyq kóshpelilerdiń tól óneri bolǵany týraly bulardan basqa da arab jáne mysyrlyq ǵalymdar jazǵan derekter barshylyq. Olar:

1368 jyly jazylyp, búginge jetken mámlúkterdiń «Kitab fi ilm an-nussab» («Jasóspirimderge arnalǵan mergendik tálim») atty týyndysy; 1470 jyly jaryq kórgen «Mámlúk sarbazdarynyń jaýyngerlik óneri» atty eńbek; 1500 jyldary jaryq kórgen «Arab fhchery An Arabic manuscript of about» atty arab qoljazbasy; XVII ǵasyrda jazylǵan qytaı zert­teýshisi Gao Inniń «Sadaq atýdyń joly men izi» atty jazbasy, t.b.

Sonymen qatar ejelgi mámlúkter­diń áskerı jaýyngerlik tarıhyn jaz­ǵan Meńlibuǵa noıan: «Qypshaq – túrki­lerdiń qolyndaǵy sadaq tek solar úshin jaratylǵan sııaqty. Cadaq atý sheber­likteri teńdessiz» dep jazady.

– Joǵaryda eýrazııalyq aýmaqta ornalasqan kóshpelilerge tán qorǵan-oba­lardan birneshe bútin sadaq tabyldy de­dińiz. Osy týraly málimet bere ket­seńiz?

– Jýyq jyldary Baıqal ólkesi­niń (Zabaıkale) kúngeıindegi Hılok (Hılgo) ózeni saǵasyndaǵy Zýgmara-1 qorǵa­ny­nan taǵy bir kóne sadaq tabyldy. Bul sadaqtyń uzyndyǵy 120 sm. Eń bastysy, sadaqtyń astarynda (ishki baýyrynda) uzyndyǵy – 18 sm, eni 2,5-2,7 sm bolatyn múıiz japsyrma bar.

Mundaı múıiz japsyrmaly kóne sadaq úlgileri Zabaıkale ólkesinde orna­lasqan Malaıa Kýlında, Tochkın, Chındant, Begýl, Ýst-Talkın qatar­ly qorǵan-obalarǵa júrgizilgen arheo­logııalyq qazba jumystary kezinde de tabylǵan. Ataqty arheolog-etnogaf A.P.Okladnıkov Sibir dalasyna júr­gizgen qazba jumystary kezinde Baıqal kóli mańynan uzyndyǵy 100-150 sm múıiz japsyrmaly qurama sadaq tapqan. Jádigerge ǵalymdar 3 000 jyldyń murasy degen tujyrym jasapty. Bul sadaqtyń uzyndyǵy 140-160 sm eken.

Sondaı-aq tek mońǵol dalasynan HIII-HIV ǵasyrlarǵa tán tórt-bes dana sadaq tabylyp otyr. Sonyń biri О́mnegobı aımaǵy «Eke Baıan» úńgirinen tabylǵan kólemi 110 h 4 sm h 1 sm shamasynda búp-bútin sadaq. Bul jádiger týraly arheolog mamandar HIII ǵasyr murasy degen pa­ıym aıtady. Quramyna toqtalsaq: aǵash, múıiz, taramys, toz, boıaý jáne shıki teri paıdalanǵan. Iаǵnı sadaqtyń suǵy men tutqasyn quramalap, tańdaılap suǵyndyryp jasaǵan. Syrtyn qaıyńnyń tozymen qaptap, suǵynyń uńǵysyna tabıǵı boıaý jaqqan. Sadaqtyń ishki astaryna múıiz shaptap, ony juqa, jińishke qaıyspen orap baılapty (1-sýret).

  

 

Kelesi bútin sadaq Baıan-Qonǵyr aýma­ǵynda ornalasqan «Mýrýı» at­ty saıdyń aýzynan tabylyp otyr. Bul sadaqtyń ólshemi naqty emes, óıtkeni jádiger taramdalyp búlingen, tek tabylǵan bólshekterin qurastyryp kórýge boldy. Atalǵan sadaq ýaqyttyq turǵy­dan HIII-HIV ǵ.ǵ. tán deıdi zertteýshiler. Bul da múıiz, taramys, aǵash, toz, t.b. zattar qosylyp jasalǵan kúrdeli qurama sadaq esebindegi buıym. Bir ereksheligi, sadaqtyń suǵyna baılanǵan adyrna jibi saqtalyp qalǵan (2-sýret).

 

 

Al úshinshi kóne sadaq – Baı-О́lke aımaǵy Altynsógse sumynynyń Qaq­ty (Hagt) taýynan tabylǵan. Bul sol HIII-­HIV ǵ.ǵ. tán jádiger eken. Ádettegideı ­qura­my: múıiz, taramys, aǵash, toz, t.b. materıaldardan qurastyrylyp jasalǵan. Bir suǵy 32 sm bolsa, ekinshi 30 sm uzyn. Iilgen astarynyń biri – 31sm, ekinshisi ­ ­32 sm, tutqasy 13 sm eken (3-sýret).

 

 

Tórtinshi sadaq – О́birqanǵaı aımaǵy Boǵda sumyn jerindegi «Shaǵan jar­tas» («Sagaan had») degen jerden tabyl­ǵan. Bul sol HIII-HIV ǵ.ǵ. murasy. Kólemi belgili: 130,8 sm h 19 sm h 5 sm. Sadaqtyń qu­ramy: aǵash, múıiz, taramys, boıaý jáne tústi metall paıdalanǵan. Sadaq­tyń adyr­nasy ajyratylmaǵan. Eki bas suǵy­nyń ishki astaryna altyn jalatyp oıý salynǵan (4-sýret).

 

 

– Siz kezekti leksııańyzda kóshpeli­ler sadaǵy erte dáýirden bastap, otty qarý paıda bolǵan bertingi ǵasyrlarǵa deıin paıdalanǵany týraly aıttyńyz. Demek, bul atys qarýy zaman ózgergen saıyn jetilip, sapalanyp otyrdy dep túsinýge negiz bar shyǵar?

– Árıne, bar. Kóshpeliler sadaǵy­nyń qurylymdyq hám jaýyngerlik sıpaty ózgerip jetilgen tusy Ejen han zamany (Sın handyǵy). Bul kezde ejelgi dástúrli sadaqtyń tobyrshyǵy ózgerdi de, sadaqtyń tulaboıy uzardy. Sadaq uzyn bolǵandyqtan, atqan kezde adyrnanyń baýy mergenniń keýde tusy­na deıin tartylyp, oqty bas barmaqtyń ústine jaıǵap nysanalaıtyn tásil de paıda boldy. Keńes zamanynda bizdiń eldiń (mońǵol) dástúrli sadaqshylary oqty kózdep atqanda suq saýsaǵynyń qyryn paıdalanyp, jaqtyń adyrnasyn qulaqtyń astyńǵy túbine jetkizip tartatyn osy ádisti qoldandy.

Ejelgi mońǵol shapqynshylyǵy tý­raly jazylǵan jylnamalarynyń biri «Jamıǵ at-taýarıh» («Sbornık leto­­pı­­seı») atty kitapta, Shyńǵys qa­ǵan 1225 jyly Horezm elin tolyq baǵyn­dyr­­ǵannan keıin ondaǵy kúlli qol­óner­shi sheberlerdi Qaraqorymǵa aıdap ákel­geni haqynda aıtylady. Osy qol­óner she­berleri mońǵol áskeriniń soǵys qa­rýy, so­nyń ishinde sadaqty aıryqsha jetil­dir­geni anyq. Joǵaryda biz sóz etip otyr­ǵan sadaqtar osynyń jemisi. Bul jádi­gerdiń sapasyn IH-H ǵasyr jer astynda jatsa da búlinbegeninen ańǵa­rýǵa bolady.

Sol sııaqty tarıhshy Rashıd-ad-dın­niń jazbasynda, bir jatjerlik adam О́gedeı hanǵa ózi jasaǵan eki sadaǵyn kórsetip, «men sadaq jasaıtyn sheber edim, biraq moınymda jetpis dildá qaryzym bar. Siz osy qaryzymdy tólep berseńiz, men sizge jyl saıyn sadaqtyń myń oǵyn jasap bereıin» degeni týraly derek bar. Han sheberge jetpis emes, júz dildá bergizip oq jondyrǵan eken.

Mysaly, Mın ımperııasy shekara baqylaý isiniń áskerı qolbasshysy 1545-1549 jyldary «I-Iýı» atty («Syrtqy qaýip týraly jazba») eńbeginde ejelgi kóshpelilerdiń atý qarýy sadaq pen jebesi týraly bylaı dep jazady: «Kósh­peliler sadaqtyń jebesin temir nemese múıizden jasaıdy. Oǵyna qaýyrsyn japsyryp sándeıdi. Qaýyrsyndy oq aýytqymaı dóp tıedi. Jaqsy sadaqtyń baǵasy – bir jylqy. Sıyr múıizimen astarlanǵan sadaqtyń baǵasy – bir sıyr».

– Siz jazǵan «Namnaa» atty kitap­ta Saýd Arabııasynyń Mádına qala­synyń mýzeıinde qypshaq-mámlúk sa­daǵy turǵany týraly oqydyq. Osy sadaq­tyń ejelgi ǵun sadaǵynan aıyrmasy bar ma eken?

– Qypshaq-mámlúk sadaǵynyń qu­ry­lymy men jasalý tásili ejelgi azııa­­lyq kóshpeliler sadaǵyna uqsas eken. Osyndaı bir sadaq musylman ba­ýyr­lar qasıetti sanaıtyn hám Muhamed paıǵambardyń qabiri men me­shiti ornalasqan Mádına qalasynyń mý­zeıinde tur. Bul sadaq kádimgideı mú­ıiz astarly, taramys dárteli dál ejel­­gi ǵun sadaǵynyń kóshirmesi eken. Deı turǵanmen bólshekterin quras­tyrǵanda V (asha) syna paıdalanyp, sadaqtyń aǵash tulǵasy, tutqasy men suǵyn jalǵaǵan. Osy sadaqtar orta ǵasyrda qypshaq-mám­lúkter qoldanǵan sadaqtan aýmaıtyny – zertteýshilerdiń nazaryn aıryqsha aýdarýda.

Mádına sadaǵy at ústinen atýǵa yń­ǵaılanǵandyqtan, mońǵol sadaǵyna qara­ǵanda poshymy shaǵyn. Shamamen 45 ınch (inch) mańaıynda. Sadaqtyń suǵy ejel­gi ǵun sadaǵyna qaraǵanda, qysqalaý ári suǵynda «kassan» deıtin arnaıy bóligi bar. Iаǵnı Mádına mýzeıinde turǵan qypshaq sadaǵy tutqasy, jalpy korpýsy, kassan jáne suǵy qatarly tórt bólikten turady eken. Sadaq tutqasy Azııa sadaǵynan ózgesheleý, alǵa qaraı qarynsal shyǵyńqy pishinde jasalǵan. Onyń syrtynda jumyr emes jalpaqtaý poshymdy. Bul qarýdyń basty ereksheligi – óte qýatty, tek myqty mergender ǵana tarta alatyndaı. Mysaly, osy sadaqty paıdalanǵan Ottoman memleketi (Túrki-Ospan ımperııasy) alty ǵasyr (1299-1922) álemdi aýzyna qaratty.

Bir qyzyǵy, osy qypshaq sadaǵy – otty qarý tolyq qoldanysqa engenge deıin Shyǵys Azııa, Kishi Azııa je­rinde jaýyngerlik qarýdyń basty atrı­býty retinde qyzmet atqardy. Mádına­daǵy qypshaq sadaǵyn álemdik qarý tanýshylardyń paıymy boıynsha «tatar sadaǵy» tobyna jatqyzýǵa bolady. О́ıtkeni tatar sadaǵynyń tutqasy túrik sadaǵy sııaqty aldyna qaraı shyǵyńqy jasalady.

 

Áńgimelesken –

Beken Qaıratuly,

«Egemen Qazaqstan»