Arhıv isinde alań kóp

Arhıv qalaı qattalady

Memleket tarapynan arhıv salasyna erekshe kóńil bólinip, 22 jeltoqsan Arhıvshiler kúni bolyp jarııalan­ǵany belgili. El tarıhyn túgendeýde «Arhıv-2025» keshendi baǵdarlamasy iske qosylyp, shetelderden Qazaqstan tarıhyna qatysty qanshama qundy qujattar elimizge ákelindi. Qolǵa alyn­ǵan is-sharalar týraly aıtylyp ta, jazylyp ta júr.

Ulttyq arhıv qorla­ryn jınaq­taý kózderi retinde elimizdiń ­­285 uıy­my tirkelgen, onyń 144-i – el­or­dada or­nalasqan Ortalyq memleket­tik organdar. Sondyqtan Ulttyq arhıv mamandary qujattardy durys saq­taý isin­de olarǵa ádistemelik kómek kór­setý úshin mınıstrlikter men vedom­stvo­larǵa únemi baryp turady. О́ıt­keni memlekettik uıymdarda qujat­tar­dy saqtaý merzimi – 15 jyl, odan keıin ­olar Ulttyq arhıvke beriledi. Ulttyq ­arhıv qurylǵaly beri 18 jyl ishinde bizdiń mamandar vedomstvolyq qujat­tardy saqtaý talaptaryn únemi tekserip keledi. Bul óte mańyzdy másele, óıt­keni qujattar «aýyryp qalýy», «túr­li vırýstar juqtyrýy» múmkin. Buǵan jol bermeý úshin qaýipsizdik jaǵdaılaryn, atap aıtqanda, temperatýra men ylǵaldylyqty qamtamasyz etý qajet. О́kinishke qaraı, keı mekemelerde bul talaptar saqtalmaıdy. Bir jerde qoımaǵa arnalǵan tıisti orynjaı belgilenbeıdi, endi bir vedomstvolarda kadrlar tym jıi aýysady nemese turaqty arhıvshiniń joqtyǵy qujattardyń saqtalýyna keri áserin tıgizedi. Osy oraıda aıta ketý kerek, qazirgi tańda Ulttyq arhıv turaqty saqtaý merzimindegi qujattardyń úlgisi deýge ábden bolady. Arhıvte zamanaýı turǵyda jabdyqtalǵan 19 qoıma bar. ­Ol sondaı-aq osyndaı uqyptylyqty ózi­niń jınaqtaý kózderinen, ıaǵnı memleket­tik organdardan da talap etedi. Ulttyq ­arhıvte saraptamalyq-tekserý komıssııasy (STK) jumys isteıdi, bul komıssııaǵa jınaqtaý kózderi – uıymdar ister nomenklatýrasyn, tizimdemelerdi, qujattardy joıýǵa arnalǵan aktilerdi kelisýge jiberedi.

STK-ge uıymdardan kelip túsken materıaldardan biz vedomstvolyq ar­hıv­shilerdiń óreskel qatelikterin jıi kóremiz. Bul jaǵdaıda biz olarǵa qu­jattardy qaıtadan óńdeýge qaı­ta­ra­myz. Árıne, qanshama kúsh, ýaqyt pen júı­ke rásýa bolady, biraq amal joq. Mun­daı kemshilikterdi bolashaqta azaıtý úshin vedomstvolyq arhıvshilerge arnap semınarlar uıymdastyryp, osy taqyryptardy talqylap otyrýdy dástúrge aınaldyrǵanbyz.

Ulttyq arhıv qorynyń qujatta­ryn saqtaýdyń basqa da máseleleri bar. Qazir aqyly qyzmetter naryǵyn­da ǵylymı-tehnıkalyq saraptama­ny, memlekettik organdardyń qujatta­ryn óńdeýdi, keıinnen Ulttyq arhıvte saqtaý úshin tapsyrý jumysta­ryn kóbine mamandandyrylma­ǵan kompanııalar oryndaıdy. Olar qujat túpnusqalarynyń ornyna kóshir­melerdi, betteri retsiz nemese múldem joq, durys tigilmegen isterdi turaqty saqtaýǵa tapsyrýǵa tyrysady. Árıne, sapasyz óńdelgen qujattardy Ulttyq arhıv saqtaýǵa qabyldamaıdy, sondaı-aq qaıta pysyqtaýǵa jiberedi. Ekinshi jaǵynan, memlekettik organdardyń ózinde arhıvtik qujattardyń barlyq qoımasy talaptarǵa sáıkes kelmeıdi. Mysaly, qujat saqtaıtyn bólmede terezeler bolmaýy kerek, qujattarǵa kún sáýlesi túspeýge tıis. Qajet bolsa, sańyraýqulaqtar men basqa aýrýlar­dan «emdep», sanıtarlyq óńdeý júrgizi­lýi shart. Arhıvshiler qujattardyń «saý» ekenine kóz jetkizgen kezde ǵana olar­dy saqtaýǵa alady. Dál osyndaı ju­­mys vedomstvolyq arhıvterde de júr­gi­zilýge tıis, óıtkeni memlekettik organ­­dardyń arhıvinde jatqan 15 jyl ishin­de qujattar nebir vırýs juqty­rýy múmkin.

Kóbine arhıvshiler ister nomen­kla­týrasynyń mańyzdylyǵyn durys túsin­beıdi, oǵan bekitilgen erejelerge qaıshy keletin ártúrli áriptik jáne sandyq mánderdi ońdy-soldy qosa be­redi. Bul tásildiń qaýiptiligi mynada: biraz ýaqyttan keıin jumysqa jańa adamdar kelgende, durys emes nomenklatýrasy bar qujattardy arhıvten tabý múmkin bolmaıdy. Árıne, mun­daı máselelerdi bir semınar aıasynda ­sheshý múmkin emes. Sondyqtan Ult­­tyq arhıv­te biliktilikti artty­rý or­talyǵy jumys isteıdi. Ortalyq qu­rylǵaly elimizdiń túkpir-túk­pirinen 500-ge jýyq arhıvshi men is júrgizýshi sertıfıkat aldy.

Qujattar da qamqorlyqqa zárý

Eger arhıv qyzmetkeri óz betinshe ǵylymı saraptama júrgize almasa, óz qolymen isti tige almasa, ony naǵyz arhıvshi dep sanaý qıyn. Sondyqtan biz vedomstvolyq arhıvshilerdiń basyn qosyp, jıi-jıi praktıkalyq sabaqtar ótkizip turamyz. Semınarlarda qandaı qu­jattardy saqtaý kerek, qaısysyn saq­tamaý kerek, qujattardy qalaı durys qa­lyptastyrý qajet, qalaı tigý kerek, sony kórsetemiz. Sol maqsatta Ulttyq arhıv pen vedomstvolyq arhıvter arasynda ózara turaqty baılanys ornatamyz. Memlekettik organdardaǵy arhıvshiler óz problemalarymen óz­deri jalǵyz qalmaýy kerek. О́ıtkeni arhıvshi mamandyǵy – bul kásip, bul júrektiń tańdaýy. Jalaqynyń tómen­digine qaramastan, bizdiń mamandar bul jumysqa jan dúnıesin salady.

Qujattar da adam sııaqty, olar da únemi qamqorlyqqa zárý. Sonymen qatar saqtaý talaptary únemi ózgerip oty­rady. Keıbir qujattardy qaǵazda saq­taýdyń qajeti joq, olardyń basym bóligi elektrondy formatta saq­taýǵa aýystyrylady. Tipti damyǵan el­derde de mańyzdy qujattardy tek elek­trondy túrde saqtaý týraly she­shim qabyldanǵan joq. Turaqty saq­taý merzimi bar qujattar áli de qaǵaz­da elektrondy nusqasymen birge saq­ta­lady jáne ony óte muqııat qaraý kerek.

Búgingi tájirıbede kez kelgen qyz­mettik qujattyń ómiri eki sıkldan tu­rady: Belsendi sıkl (qujatty jasaý, ony óńdeý, adresatqa jiberý, mekemege túsý, ony qaraý jáne oryndaý). Passıv sıkl (oryndalǵan qujatty esepten shyǵarý jáne arhıvke berý, ony saqtaý).

Qazir bıznes-úderisterdi taldaýǵa jáne halyqaralyq standarttar negi­zin­de basqarý fýnksııalaryn qujat­ta­ma­lyq qoldaýdy uıymdastyrýǵa ­úlken mán beriledi. Bul týraly Qazaqstan Pre­zı­denti Q.Q.Toqaevtyń 2022 jyl­ǵy 13 sá­ýirdegi №872 «Memlekettik appa­rat­tyń qyzmetin bıýrokratııalan­dy­rý jónindegi sharalar týraly» Jar­lyǵynda da aıtylǵan. Onda monıto­rıng pen taldaýdy, onyń ishinde memleket­tik organdardyń ishki ákimshilik rásim­derin zerdeleı otyryp jáne tıisti quqyq­tyq aktilerdiń qaıta qaralýyn qamtama­syz etip, ishki bıznes-prosesterge keshendi reınjınırıng júrgizýdi qamtamasyz etý jóninde naqty keltirilgen.

Saqtasań saqtalady

Qazirgi ýaqytta bul baǵytta Máde­nıet jáne aqparat mınıstrliginiń Arhıv, qujattama jáne kitap isi komı­teti NQA-ǵa ózgerister engizý bo­ıyn­sha úlken jumys júrgizýde. Biz, arhıv­­shiler, osy baǵyttarǵa belsendi qatysyp, usynystar engizýimiz kerek. Búginde is-qaǵazdarynda jasalyp jat­qan nárse birneshe onjyldyqtan ke­shiktirmeı arhıvke túsedi. Sondyq­tan vedomstvolyq saqtaý deńgeıin­degi sapaǵa basty nazar aýdarylýy qa­jet. Bul qujattardyń tolyqtyǵy men fızıkalyq jaı-kúıi, sondaı-aq qajet bolǵan jaǵdaıda olardy emdeý, qujattardyń qundylyǵy­na ýaqtyly saraptama júrgizý másele­le­ri bolmaq. Qazir barlyq arhıvte elektrondyq qujattar boıynsha da másele bar. Eger eshteńe jasalmasa, qandaı da standarttaýǵa tyryspasa jáne elektrondyq qujattardy paıdalaný men saqtaýdy retke keltirmese, bolashaqta arhıvter «elektrondyq arheologııamen» aınalysýǵa májbúr bolady. Al eldiń tarıhı jadynda elektrondy qujattar massasynyń jo­ǵalýyna baılanysty alyp bos keńistik paıda bolady degen qaýip týyndaıdy.

Mekemeler shynaıy, senimdi jáne qoldanýǵa jaramdy qu­jattardy qu­rýy jáne saqtaýy, sondaı-aq osy qujat­tar­dyń tutastyǵyn qajetti ýaqyt ishin­de qorǵaýy kerek. Budan basqa, Ulttyq arhıv qory elimiz úshin mańyzy bar she­tel­dik muraǵat qujattarymen tolyq­ty­ry­lady. 2022 jyly «Arhıv-2025» ke­shen­di jobasy aıasynda 14 memleketke baryp, Qazaqstan tarıhyna qatys­ty 7000 qujat ákelindi. Qazirgi tańda qujat­­tardyń elektrondyq format­ta saq­­talýyn qamtamasyz etetin e-Arhıv aqpa­rattyq júıesiniń jumysyn jandandyrý baǵytynda biraz jumys júrgizilip jatyr.

Biz bul maqalada «Memleket maǵan ne beredi dep emes, men memleketke ne beremin» degen qaǵıda turǵysynan árbir vedomstvolyq arhıvshi men arhıv qyzmetkerleriniń tikeleı ózde­rine qatysty faktorlardy qozǵaýǵa tyrystyq. Iá, memleket arhıv isin damytýda kóptegen sharany qabyldap jatyr. «Arhıv isiniń úzdigi» tósbelgisin taǵaıyndap, búkil sanaly ǵumyryn osy salaǵa arnaǵan shyn mamandardyń eńbegin baǵalap keledi. Sondyqtan biz de arhıv isin ǵylymı túrde damytyp, qujat aınalymyn birizdilikke túsirý jolynda aıanbaı ter tógýimiz qajet.

Saǵıla Nurlanova,

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq arhıviniń dırektory