Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń «Ádiletti Qazaqstan – adal azamat» atty ekinshi otyrysynda qoǵamda jańa etıka qalyptastyrý, eldiń birligi jáne turaqtylyǵyn saqtaýda, jaýapkershilik qundylyqtaryn arttyra otyryp, óskeleń urpaq tárbıesine basty nazar aýdarý qajettigin atap ótken bolatyn. Osy tapsyrmany iske asyrý maqsatynda otanshyldyq, adamgershilik qasıetterdi jas urpaq boıyna sińirý, sapaly bilim men ónegeli tárbıeni ushtastyrý rýhanııat, tárbıe isine jańasha kózqaraspen qaraýdy talap etedi.
Ultpen birge ǵasyrlar boıy jasasyp, súıegine sińgen asyl qasıetter jahandaný kezeńinde jutylyp barady, jas urpaq tolassyz damyp jatqan aqparttyq keńistiktiń qarmaǵyna ilinip, qursaýynda qalyp qoıyp jatyr. «Úlkenge izet, kishige iltıpat» kórsetetin dástúrli qundylyqtardy búgingi urpaq boıyna sińirýde, álemdik bilim men ǵylymnyń ozyq úlgilerin ulttyq jetistiktermen ushtastyra otyryp tárbıeleý, ortaq ekonomıkalyq hám rýhanı múdde qalyptasyrý bilim berý oshaqtaryna da, otbasylarǵa úlken jaýapkershilik júkteıdi.
Qazirgi kezde bilim, ǵylymdy úılestirip otyrǵan vedomstvolyq uıymdar tarapynan keshendi jumystar iske asyp jatqanymen, jas urpaq tárbıesinde osal tustardyń bar ekenin kúndelikti ómirde anyq kóz jetkizip otyrmyz. Endigi kezekte bala tárbıesinde aqparttyq, sıfrlyq ǵasyrdyń syn-qaterlerinen qorǵaný úshin ne isteý kerek? Osy saýalǵa Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń Jalpy jáne qoldanbaly psıhologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, PhD Gúlmıra Nıetbaeva jaýap berip, adal adam tárbıeleýde qaperge alatyn birqatar jaıttardy nazarǵa aldy. Gúlmıra Bekenqyzynyń aıtýynsha, bolashaǵymyz jastardy, ıaǵnı mekteptegi oqýshylardy tárbıeleýde, olarmen jumys júrgizgende keshendi qatynastardy eskerý qajet. Balanyń qalyptasýy, tárbıesi otbasynan bastalady. Sondyqtan kásibı mamandardyń ata-analarmen baılanysta bolýy, muǵalimderdiń psıhıkalyq densaýlyǵy, emosııalyq jaǵdaıy turaqty bolýy bala tárbıesinde úlken ról atqarady.
Abaı atyndaǵy QazUPÝ elimizdegi bilim oshaqtaryna, mekemelerge praktık-psıhologtar daıarlaý isinde kóptegen jobalardy iske asyryp keledi. Osy oraıda Jalpy jáne qoldanbaly psıhologııa kafedrasynyń ujymy mektep oqýshylarynyń daryny men qabiletin anyqtap, psıhologııalyq dıagnostıkasyn jasap, damytý baǵytyndaǵy baǵdarlamalardy iske asyryp jatyr.
«Balalarmen jumysta olardyń qorshaǵan ortamen qarym-qatynasy, kollaborasııa úrdisi, kreatıvti qabileti basty qaperge alynady. Balanyń ózindik kózqarasyn qalyptastyrý úshin, tapsyrmany, kez kelgen is-áreketti erekshe oryndaýǵa tyrysýy jolynda synı oılaý qabiletine zer salý mańyzdy. Kóptegen málimettiń ishinen ózine keregin ǵana tańdaýy onyń psıhologııalyq erekshelikteriniń durys baǵytta damyp jatqanyn aıǵaqtaıdy. Bul tolyqqandy tulǵa qalyptastyrýda qaperde ustaıtyn basty qadamdar», deıdi G.Nıetbaeva.
Bul baǵytta kafedra tarapynan 16 baǵdarlama ázirlengen. Jyl saıyn qyrkúıek, qazan aılarynda «El úmiti» korporasııasynyń qoldaýymen, «Qabilet» ortalyǵymen birlesip respýblıkalyq semınar ótkizip júrgen kafedra mamandary mektep psıhologtary úshin ata-analarmen jumystyń qıyndyǵyna kóz jetkizip otyr.
«Kún saıyn elimiz mektepterindegi oqýshylar qabilet dıagnostıkasynan ótedi. Biraq dıagnostıka úshin ata-ananyń arnaıy ruqsaty kerek. Olar kóp jaǵdaıda psıhologtar úshin ashyq emes. Mundaı salǵyrttyqtyń saldary psıhologııalyq kóńil-kúıi ártúrli, tuıyq, kúızeliske tózimdiligi tómen balalarmen jumysty shekteıdi. Balalardyń jas erekshelikterine qaraı daǵdarysty kezeńdi sátti eńserý úshin mektep psıhologtarmen otbasylardyń birlesken is-qımyly qajet. Osyndaı jaǵdaıda ǵana salaýatty tárbıe berip, adal, ashyq, bilimdi urpaq tárbıeleı alamyz. Ol úshin balanyń psıhologııalyq erekshelikterimen jumys isteý basty maqsat», deıdi ol.
Jaqynda QazUPÝ mamandary Oqý-aǵartý mınıstrliginiń «О́rken» ortalyǵymen birlesip, ata-analarmen semınar ótkizdi. Osy kezdesýde málim bolǵanyndaı, bala tárbıesinde ata-anaǵa túsetin salmaq kóp. Al balalardyń psıhologııalyq ahýalyn jaqsartýda ata-analardy gadjetterge táýeldilik alańdatady. Qazirgi kezde birqatar óńirlerde ákelerdiń keńesi qurylyp jatyr. QazUPÝ mamandary atap ótkendeı, ondaı óńirlerde balalardyń belsendiligi de bilim kórsetkishi de joǵary.
Osy oraıda sońǵy ýaqytta qoǵamda beleń alyp otyrǵan balalar men jasóspirimderdiń óz-ózine qol salý áreketine alańdaýshylyq bildirgen Gúlmıra Bekenqyzy oǵan otbasyndaǵy tárbıe men áleýmettik jeliniń áseri kóp ekenin aıtady.
«Ol úshin mektep psıhology balalarmen turaqty baılanysta bolyp, kóńil-kúıin tanyp otyrýy qajet. Otbasynda bala úshin emosııalyq kóńil-kúı qymbat. Ata-ana, muǵalimine senimi joǵary bolǵanda ǵana balanyń boıyndaǵy izgi qasıetter damıdy. Synı oılap, óz oıyn ashyq jetkizip, aınalasynda bolyp jatqan qubylystardy saraptaı biletin bolady. Balanyń adal ári shynshyl bolyp ósýi, ónegeli orta, tárbıeli otbasy ekenin umytpaıyq» deıdi ol.
Qyzdar ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti Mektepke deıingi bilim berý kafedrasynyń baǵdarlama kóshbasshysy, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty Aqgúl Jubandyqova:
«Adaldyq pen ádildik – bala tárbıesindegi negizgi qundylyqtarynyń biri. Adal bolýǵa úıretý, bolashaqta minez-qulqyna áser etetin mańyzdy moraldyq-etıkalyq ádetterdi boıyna sińirý bala tárbıesindegi basty másele. Bala adaldyqtyń aınalasyndaǵylarmen salaýatty qarym-qatynastyń negizi ekenin túsinip ósýi tıis. Ádildik, óz kezeginde, ózine jáne basqa adamdarǵa qurmetpen jáne teń quqyqpen qaraýdy bildiredi. Ádiletti bolý – emosııaǵa berilmeý, salmaqty sheshim qabyldaý ekenin túsindirý mańyzdy. Qazirgi balalardyń minez-qulqyna aqparattyq qoǵamnyń áseri kóp. Otbasynda beleń alyp otyrǵan kereǵar ádetter jas óskinniń psıhologııalyq damýyna keri áser etip jatyr. Mundaı jaǵdaıda otbasymen birlesken jumystar, balabaqsha, mekteptegi tárbıelik is-sharalarǵa keshendi kózqaras qajet. Otbasy tárbıesinde ata-analar balasyna úlgi bolýǵa tyrysyp, bergen ýádesin oryndaý, shyndyqty aıtý, ádil sheshim qabyldaý, birge kitap oqý, áńgimelesý jáne talqylaý, shynaıy sóılesip, onyń oı-pikirimen sanasý, balanyń adaldyq pen ádildik kórsetken áreketterin baıqap, madaqtap otyrý, minez-qulyqty damytýǵa yntalandyrý talaptaryna sergek qaraýy tıis. Qaı zamanda bolmasyn adamzat aldynda turatyn mindetteriniń eń bastysy – óziniń isin, ómirin jalǵastyratyn salaýatty sanaly urpaq tárbıeleý. Al urpaqty jan-jaqty kelbetti etip ósirýde halyqtyq salt-dástúrlerdiń tálim-tárbıelik, bilim-tanymdylyq róli orasan zor. Qazaq halqy jetkinshek urpaqtyń jat ádetten jerinip ósýine úlken mán bergen. Sol sııaqty álemdik damý jolyna túsken el dástúrin zamanmen ushtastyryp, jańa tehnologııadaǵy álem tájirıbesine mán bergeni mańyzdy», deıdi ǵalym.
Qazirgi kezde Qyzdar ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde mektepke deıingi uıymdaryna mamandar daıarlaýda bilim berý baǵdarlamalaryna «Otbasy pedagogıkasy» páni engizilgen. Onda mektepke deıingi bilim berý uıymdary, qazirgi jaǵdaıdaǵy otbasylarmen jumys isteýdiń ádis-tásilderi kórsetilgen. Osy pán negizinde turaqty trenıngter ótkizilip keledi. Qazirgi kezde kafedrada ata-analarǵa arnalǵan PlayHab qyzmeti sheńberindegi ishki granttyq joba qolǵa alyndy. Ýnıversıtet janynan ata-analarǵa arnalǵan keńes ortalyqtary men balalardy erte damytý jáne otbasyn zertteý keńestigi qurylyp jatyr. Onda mektep jasyna deıingi balalar men ata-analarǵa dıagnostıkalaý, keńes berý jáne ádistemelik kómek kórsetiledi.