Ulttyq qor: meje men múmkindik

Áleýmettik-ekonomıkalyq da­­mý  boljamyna sáıkes munaı baǵasy bar­reline 75 dollar shamasynda bolsa, Ulttyq qorǵa túsimder 2025 jyly 5,8 trln teńgeden 2027 jyly 6,7 trln teńgege deıin ósedi. Biraq osy baǵa turaqty saqtalady degenge kim kepil? Álemdik naryqtyń turaqsyzdyǵy, AQSh-tyń munaı baǵasyn tómendetýge degen umty­ly­sy men qara altynnyń jyl sa­ıynǵy qunynyń mardymsyz ósýi bul boljamdardy kúmán astyna alady. Halyqaralyq valıýta qory­nyń deregine súıensek, 2024–2025 jyldary álemdik ekonomıkanyń ósý qar­qyny 3,2–3,3% belgisine jaqyn turaq­tap, keıingi úsh jylda alǵash ret tómendemedi.

AQSh pen Eýroodaqtaǵy ınflıa­­­sııa­nyń 2%-dyq nysanaǵa jaqyn­daýy osy elderdegi aqsha-kredıt saıa­satyn odan ári qalyp­qa keltirýge jaǵdaı jasaıdy. Osynyń bári Qytaıdyń bıýdjet shyǵyndaryn ulǵaıtý josparlarymen úıles­ken­de, bıylǵy ja­handyq eko­nomıkalyq belsen­di­lik arta tús­pek. Alaıda Aqúıdiń jańa ákim­shiligi kelgennen keıin álemdegi eń iri ekonomıkalar men múmkin bolatyn geosaıası ózgeris­ter ara­syndaǵy saýda qaty­nas­tarynyń bola­shaǵyna qatysty aıtar­lyqtaı bel­gisizdik te bar. Jalpy, ekonomıka eleń-alań za­man­ǵa tap kelip tur.

Byltyr qor­ǵa jalpy 8,8 trln teńge tússe, sonyń 5,6 trln teń­ge­sin alyp qoıdyq. Onyń 2-eýi kepildendirilgen transfert re­tinde, 3,6 trln teńgesi maqsatty transfert retinde alynǵan. Bas­qarý men aýdıt shyǵyndaryna 21,5 mlrd teńge jumsalǵan. Alǵash­­qy­da 2024 jylǵa arnalǵan bıýdjette maqsatty transfert kólemi 1,6 trln teńge dep belgi­len­gen edi. Biraq jyl sońyna qaraı bıýdjet tapshylyǵynyń artýyna baılanysty Úkimet qo­symsha 2 trln teńge surap, transfert kólemin 3,6 trln teńgege deıin ulǵaıtý týraly sheshim qabyl­­dan­dy. Keler kúnge dep jınap jatqan aqshanyń jartysynan kóbi jaratylyp ketti. Sóıtip, qorymyz bir jylda 3 trln teńgege ǵana ósti. Demek byltyrǵy qań­tarda qorjynymyzda 29,8 trln teńge bolsa, qazir 33 trln teńgeden sál asyń­qyrap tur. Bul aqparatty Qarjy mı­nıstr­liginiń Ulttyq qor túsimderine qatysty esebinen alyp otyrmyz. 2024 jyly jalpy 8,82 trln teńge túsken. Onyń ishinde 3,8 trln teńge – munaı sektorynyń salyqtarynan, 4,98 trln teńge ınvestısııalyq kiris­ten (qordyń aktıvteri ártúrli qundy qaǵazdarǵa jáne basqa qu­ral­darǵa ınvestısııalanǵan) jı­nal­ǵan.

Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov Ulttyq qor alpa­ýyt eki kom­panııa­nyń arqasynda, dálirek aıtsaq, ak­sııa­larynan edáýir tabys tapqanyn aıtqan-tuǵyn. Byltyr 1,3 trln teńgege satyp alynǵan «QazMunaıGaz» aksııa­lary 400 mlrd teńge kiris ákelse, «Qazatomónerkásiptiń» 467 mlrd teńgege satyp alynǵan aksııalary búginde 600 mlrd teńgege baǵalanyp otyr. Osylaısha, qor 500 mlrd teńgeden astam paıda tapty. Biraq bul tabysty kórip, kóńil toǵaıa qoımaıdy. О́ıtkeni Ulttyq qor qara­jatynyń qozǵalysy áli de teris teń­gerimde.

Úkimet 2025 jyly Ulttyq qordan 2 trln teńge kepil­den­di­ril­gen transfert retinde, 3,25 trln teńge maqsatty transfert alýdy josparlaıdy. Tek 2026 jyldan bastap maqsatty transfertterden bas tartý kóz­deledi. Jaqynda «Energetıkalyq jáne kommýnaldyq sektorlardy jań­ǵyr­tý» ulttyq jobasy bekitildi. Ony iske asyrý, árıne, jobada kórsetilgendeı tolyq kólemde ótse, sektordaǵy revolıý­sııa­nyń bir túri bolýy múmkin. О́ıtkeni joba aıasynda tozyǵy jetken ınjenerlik ınfraqurylym túgel­ge jýyq ja­ńar­tylmaq. Joba bary­syn­da 86 myń shaqyrym jeli jańar­tylyp, tozý deńgeıi 2030 jylǵa deıin 40%-ǵa deıin tómendetiledi. Quny – 15 trln teńge, onyń 1,4 trln teńgesi bıýdjetten, qalǵany – syrtqy kózderden. Qarjylandyrýǵa Ulttyq qor men Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory qarajaty tartylyp, tómen paıyzdyq nesıege sýbsıdııa beri­ledi. Ulttyq bank málimetine súıen­sek, byltyr jeltoqsanda qor­dan respýblıkalyq bıýdjettiń transfertterine dep 900 mln dollar satylǵan. Al bıyl Úkimettiń respýblıkalyq bıýdjetke transfert bólý týraly aldyn ala boljamdy ótini­minde qańtarda 750-den 850 mln dollarǵa deıingi mólsherde valıýta satylýy múm­kin.

«Ulttyq qordyń saýda-sattyq­taǵy úlesi 17% nemese kúnine shamamen 43 mln dollar boldy. Ulttyq bank Ulttyq qor qara­ja­ty­men operasııalar júr­giz­gende naryqtaǵy beı­taraptyq qaǵıdatty saqtaıdy», dep jazdy bas bank mamandary.

Aıtpaqshy, bas bank ótken jeltoqsan­da valıýtalyq ınter­ven­sııa júrgizgen. Aıdyń qory­tyn­dy­synda valıýta satý kólemi 307,6 mln dollardy qurady. Qarapaıym tilmen túsindireıik. Bul áreket teńge baǵamynyń shamadan tys aýytqýyn azaıtý men naryqta turaq­tylyqty saqtaý maqsatynda jasaldy. Mundaı aralasý «valıýta ıntervensııasy» dep atalady. Qarasha aıynda Ulttyq bank valıýta naryǵynda 1 mlrd dollar satqan. Bul úlken kólemdi teńge baǵamyn turaqtandyrýǵa qajet. Al jeltoqsanda ıntervensııa kólemi aıtarlyqtaı azaı­ǵan. Bul bolsa valıýta naryǵyn­da­ǵy jaǵ­­daıdyń birshama tynysh­tal­­ǵanyn kórsetedi. Bas bank valıýta baǵamynyń kúrt qubylýy eko­no­mıkalyq turaqsyz­dyq­qa alyp keletinin túsinedi. Sondyqtan teńge baǵamyn qoldaý úshin shetel valıýtasyn satý tıimdi. Ol arqyly naryqtaǵy usynys pen suranysty retteıdi. Mundaı sharalar teńgeniń shamadan tys álsireýine jol ber­meıdi.

Ulttyq qor – sandar men aktıv­ter­diń ǵana jıyntyǵy emes. Ol – halyqtyń úmiti, urpaqtyń senimi, memlekettiń turaqtylyǵy. Biraq qazirgi qarjylyq saıasattyń bul senimdi qan­shalyqty aq­taı­tyny belgisiz. Er­teńimizge jaýapty bú­gingi sheshimderde kóre­gendik jetpese, Ulttyq qor kózdegen 100 mlrd dollarlyq mejeniń elesi de alys­ta qala bermek.