Kelesi jyly ǵasyrlyq mereıtoıy atalyp ótetin Qazaq teatrynyń tarıhy halyqtyq baıyrǵy shyǵarmalardyń sahnalanýymen jáne osy jumystyń bastaýynda turǵan tulǵalar esimimen tikeleı baılanysty. Bul tulǵalardyń ishinde Ahmet Jubanov, Latıf Hamıdı, Jumat Shanın, Evgenıı Brýsılovskıı, Muqan Tólebaev bastaǵan qaıratkerler bar. Olar halqymyzdyń ejelgi ádebı shyǵarmalaryn teatr ónerimen sheber ushtastyryp, opera, pesa, spektakl, sımfonııa retinde jaryq kórýine ólsheýsiz úles qosty, ulttyq ónerge úlken olja saldy.
Qazaq mýzyka jáne teatr óneriniń 1930–1940 jyldardaǵy tarıhy jónindegi tórt serıaly telehıkaıa jaryq kórdi. Bul – otandyq televızııa salasyndaǵy, rýhanııat pen teatr ómirindegi eleýli oqıǵa. «Qazaqstan» teleradıokorporasııasy túsirgen telehıkaıa «Jel ústindegi vals» dep atalady. Teletýyndy – álemdik mýzyka men qazaq mádenıetine shoqtyǵy bıik shyǵarmalar tartý etken kórnekti tulǵalardyń ómiri men shyǵarmashylyq jolyn, tanymal mýzykalyq týyndylardyń jazylý jáne sahnalaný tarıhyn baıandaıtyn tuńǵysh kópserııaly joba. Dramada Ahmet Jubanovtyń rólin M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń akteri Qaırat Nábıolla, Muqan Tólebaevtyń rólin osy teatrdyń akteri Mereı Muhtaruly, Evgenıı Brýsılovskıı rólin M.Lermontov atyndaǵy memlekettik akademııalyq orys drama teatrynyń akteri Fılıp Voloshın, Latıf Hamıdı rólin akter Bekzat Azamatuly somdaıdy.
Telehıkaıada Beıimbet Maılın, Qurmanbek Jandarbekov, Shara Jıenqulova, Qanabek pen Kúlásh Baıseıitovter, Jumat Shanın, Temirbek Júrgenov, Muhtar Áýezov, Qudaıbergen Jubanov, Ǵabıt Músirepov, Quddys Qojamııarovtardyń beınesi kórinis tabady.
Fılm týraly áleýmettik jelide júrekjardy jazbalar jarııalandy. Mysaly, belgili qalamger Júsipbek Qorǵasbek telehıkaıada sóz ben sazdyń erekshe úıleskenin atap ótip, qazaq mýzykasynyń ańyz dáýiri týraly «Altyn qorǵa» qosylatyndaı ornyqty teleserıal túsirilgenin jazdy. Al týyndydaǵy bas keıipker Ahmet Jubanovtyń nemeresi Turar Jubanov (Bolat Ahmetuly Jubanovtyń uly) «telehıkaıany tolyq qarap shyqtym, sátti kartına, kóńilimnen shyqty», dep jazba qaldyrǵan.
Telehıkaıada halyq mýzykasyn jınaqtaý men notaǵa túsirý jumysyndaǵy ult qaıratkerleriniń saıası jáne turmystyq qıyndyqtarǵa qaramastan mol mura qaldyra bilgeni, ónerge degen sheksiz adaldyǵy júrek qylyn shertetin mýzykamen órilip, sheber sýretteledi.
«Telehıkaıadaǵy mýzyka kamera qozǵalystary syndy bir nárseni kórermenge meńzeıtin ózindik tili bar element retinde qoldanys tapqan. Akterlerdiń sheberligine kóz toıady, tabıǵı. Sondyqtan da bolar, keıipkerlerden mazasyzdyq baıqalady. Bul mazasyzdyq sol 1930–1940 jyldardyń aýmaly-tókpeli aýrasyn berý úshin tamasha quralǵa aınalǵan», dep jazdy kıno jáne medıa synshy Moldııar Ergóbek.
Tarıhı týyndy túsirý – kınoındýstrııadaǵy kúrdeli shyǵarmashylyq jumystardyń biri. Kartına avtorlary «Jel ústindegi vals» serıalyn túsirý kezinde sol zamanǵa saı lokasııalar tabý qıyn bolǵanyn alǵa tartady. Túsirilim jumystary Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatry, «Qazaqkonsert», Jambyl atyndaǵy fılarmonııa sekildi eldegi tanymal tarıhı ǵımarattarda ótken jáne sol ýaqyttyń lebi ekran arqyly sezilip tur. Telehıkaıanyń qoıýshy-rejısseri kórermenge buǵan deıin «Dos Muqasan», «Qara shańyraq» sekildi ómirsheń týyndylarymen tanys Aıdyn Sahaman mýzykalyq aspaptar men rekvızıtterge baılanysty biraz qıyndyq bolǵanyn aıtady. Ásirese sol zaman sıpatyna saı roıal tabý jáne ony tasymaldaý ońaıǵa soqpaǵan. Al ssenarıı avtorynyń biri Evfrat Sharıpov tarıhı telehıkaıa kórkemdik turǵydan tartymdy bolýy úshin naqty oqıǵalardan shamamen 30 paıyzǵa deıin alshaqtaýy múmkin ekenin atap ótti. Degenmen ssenarıı avtory arhıvtik materıaldardy muqııat qarap, tereń taldaý men zertteýden soń ǵana mátin jazýǵa otyrǵan. Kórkem týyndyda tarıhı oqıǵalardyń kúrdeli sıpatyna baılanysty keıbir epızodtardyń biriktirilgeni, keıbir keıipkerlerdiń róli ózgertilgeni baıqalady. Jalpy, telehıkaıa tarıhty oqytýdy emes, tanymdyq jáne kórkemdik maqsatty kózdeıtinin bilsek, bul ábestik emes.
Belgili dramatýrg jáne teatr sholýshysy Olga Malysheva: «Bir telehıkaıada toǵysqan tarıhı tulǵalardyń kóptigi sonsha, telehıkaıa kez kelgen teatr jáne ónersúıer kórermendi beıjaı qaldyra almaıdy», dep jazdy.
«Qazaqstan» teleradıokorporasııasy keıingi bes jylda kórermenge ult qaıratkerleri men tarıhymyzdyń aıshyqty oqıǵalary týraly 20 telehıkaıa usynyp, teleserıal óndirisinde tyńnan túren salǵany belgili.
«Jel ústindegi vals» dramasy bir telehıkaıa sheginde tutas kezeńdi qamtý aýqymy men sol tustaǵy iri qaıratkerler ómirin, oqıǵalardy mazmundy jetkizý turǵysynan kórermenniń ǵana emes, kıno, teatr, ádebıet salasy mamandarynyń oń baǵasyn aldy. Bul – búkil shyǵarmashylyq toptyń eńbegi. Korporasııa tarıhty tanytý baǵytyndaǵy telehıkaıalar óndirisin aldaǵy ýaqytta da jalǵastyrady. О́tken jyly Qazaq televızııasynyń tarıhyna, 1920–1930 jyldardaǵy tuńǵysh joǵary oqý orny Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń qurylý tarıhy men ondaǵy qyzmet etken ult zııalylarynyń eńbek jolyna arnalǵan serıaldar efırge shyqsa, bıyl ulttyq teatrdyń 100 jyldyǵy men Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı túsirgen serıaldarymyz kópshilikke usynylady. Jeńis tarıhyna arnalǵan telehıkaıa Saıyn Muratbekovtiń «Jabaıy alma» povesiniń jelisimen túsirildi», deıdi «Qazaqstan» RTRK» AQ basqarma tóraǵasy Lázzat Tanysbaı.
Teleradıokorporasııa keıingi bes jylda tek tarıhı baǵytta 20-ǵa jýyq telehıkaıa túsirgen. Olardyń ishinde «Abaı», «Ál-Farabı», «Muqaǵalı. Bul ǵasyrdan emespin», «Ahmet. Ult ustazy», «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!», «Álkeı. Ǵulama ǵumyr», kúı anasy Dına Nurpeıisovaǵa arnalǵan «Dına. Kúı qudiret» syndy tulǵataný baǵytyndaǵy serıaldar sıklin erekshe atap ótýge bolady.
«Jel ústindegi vals» televızııalyq týyndysy da – otandyq kıno men mádenı muramyzdyń qorjynyna ótken jyly túsken eń úlken oljanyń biri. Týyndynyń ssenarıı jobasy 6–7 aı jazylǵan. Buǵan telehıkaıanyń jalpy baǵyty men janryn jáne dramatýrgııasyn aıqyndaýǵa, tarıhshylarmen keńesýge ketken ýaqytty qosyńyz. Tutas bir kezeńdi qamtıtyn sıýjettik jelide akterlerdiń grımi men kostıýmderi de kásibı turǵyda qoıylǵany kórermen kóńilinen shyqty.
Sondyqtan telehıkaıa qorymyzdy qundy týyndymen tolyqtyryp qana qoımaı, mýzyka men teatr óneriniń jańa qyryn ashty. Ondaǵy keıipkerlerdiń kelbeti men tarıhı jáne saıası oqıǵalardyń búgingi zaman turǵysynan alǵandaǵy mańyzy jas ǵalymdar tarapynan qosymsha zertteýler júrgizýge, al kıno men medıa salasynyń mamandary úshin taqyrypty ári qaraı órbitip, óristetip, tyń dúnıeler túsirýge oı salary sózsiz.